ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
319
2181-3187
ASAD DILMURODNING “XILVAT”HIKOYASI TAHLILI
Navro’za Raximova
FarDU Adabiyotshunoslik yo’nalishi 1
-bosqich magistranti
Annotatsiya: Asad Dilmurodning "Xilvat" hikoyasi, o'zbek adabiyotining
zamonaviy namunalaridan biridir va unda insonning ichki dunyosi, o'zini anglash,
odamlar o'rtasidagi munosabatlar va ijtimoiy muammolar tasvirlanadi. Hikoya, asosan,
odamning yolg'izlik va insoniy holatlarni o'rganadi, shuningdek, adolat va taqdir
haqidagi savollarni o'rtaga tashlaydi.Tarixiy mazmunda yozilgan ushbu hikoya haqida
ayrim fikrlarni ko’rib o’tamiz.
Kalit
so’zlar:Xarakter,hikoya,obraz,tip,detal,sujet,xilvat,kampir,Amir
Temur,tuguncha,assotsiativ,konsentrik,xronikal,retrospektiv.
Hikoya
—
bu qisqa adabiy asar bo'lib, unda biror voqea yoki holat tasvirlanadi.
Hikoyalar odatda bir yoki bir nechta qahramonlar, ularning o'zaro munosabatlari va
voqealar rivoji orqali o'zining asosiy g'oyasini yoki xabarini yetkazadi. Hikoya odatda
qisqa hajmda bo'ladi va voqealar ketma-ketligi, xarakterlarning rivojlanishi va ularning
ichki dunyosi haqida o'ylashga undaydi. Hikoya janri, ko'pincha odamlarning kundalik
hayotidagi oddiy holatlar yoki jamiyatdagi ijtimoiy muammolarni o'zgacha badiiy
uslubda aks ettiradi.
Hikoyaning o'ziga xosligi shundaki, unda voqea tez rivojlanib, qisqa vaqt ichida
o'z yakuniga yetadi, shuningdek, ular ko'pincha aniq bir xulosaga yoki tafakkurga olib
keladi.
Endi badiiy xarakterga qaytsak.Badiiy xarakter
–
adabiyotda yoki san'atda
yaratilingan, asar orqali ma'lum bir xususiyat, his-tuyg'u yoki maqsadga ega bo'lgan
obrazdir. Badiiy xarakter, odatda, muayyan vaziyatlar yoki ijtimoiy-madaniy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
320
2181-3187
sharoitlarda o'zini qanday tutishini, fikrlarini, qarashlarini va ichki dunyosini
ko'rsatadi. U asar davomida rivojlanishi mumkin, ya'ni boshlanishidagi xatti-
harakatlari va so'zlari asar davomida o'zgarib, murakkablashishi mumkin.Badiiy
xarakter asarning
asosiy mag’zi hisoblanadi.Chunki xarakterda obrazning
mohiyati,tirikligi,zaruriyligi,joni mujassamdir.Xarakter yaratish badiiy asarning asosiy
masalasi hisoblanadi.Aniqroq aytadigan bo’lsak,xarakter
-
bu aniq iroda yo’nalishiga
ega bo’lgan,O’z xatti
-harakatlari, intilishlari,
o’y
-hayollari, dunyoqarashi,
ma’naviyati,
f
e’l
-
atvori bilan boshqalardan ajralib turadigan to’laqonli shaxslar
obrazidir.Shu
sabab
badiiy
asardagi
hamma
qahramonlar
xarakter
sanalmaydi.Jumladan “O’g’ri” hikoyasidagi Qobil bobo xarakter sanalsa qolganlar
personaj bo’ladi.
Badiiy xarakterlarning turli turlari mavjud:
1. Markaziy xarakter
–
asarning asosiy qahramoni bo'lib, uning atrofidagi
voqealar va qarorlar asosida hikoya rivojlanadi.
2. Yordamchi xarakterlar
–
asosiy qahramonlar bilan aloqada bo'lgan, lekin
asarning markazida bo'lmagan obrazlar.
Badiiy xarakterning shakllanishi va rivojlanishi asarning mavzusi, janri va
muallifning maqsadiga qarab farq qiladi.
“Xilvat” hikoyasi tahlili
Dastlab hikoya nomi nega aynan “Xilvat” deb nomlanganiga e’tibor qaratsak.
Hikoyaning asosiy mavzusi
—
insonning yolg'izlik va ichki kurashi. Xilvat, ya'ni
yolg'izlik, hayotning murakkabligi va odamlarning o'zaro munosabatlaridagi
muammolarni ko'rsatadi. Asad Dilmurod bu mavzuni insonni o'zining haqiqiy holatini
tushunishga chaqirgan tarzda rivojlantiradi.Asosiy qahramon, o'zining ichki his-
tuyg'ulari va tashqi dunyo bilan munosabatlarini hisobga olib, o'zini yolg'izlikda
topadi. Bu xilvat, uning o'zini anglash jarayonini boshdan kechirishga imkon
beradi.Hikoyadagi qahramonlarning psixologik holati, ularning ichki kurashlari, ruhiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
321
2181-3187
iztiroblari va hayotga bo'lgan qarashlari muhim ahamiyat kasb etadi. Xilvatda
qahramonlar o'zlarini aniqlash, biror narsaga erishish yoki biror holatni o'zgartirish
uchun kurashadilar.
Hikoyada voqealar rivoji tugundan boshlanadi.Demak hikoya konsentrik sujet
asosiga qurilgan.”Kuz quyoshi ostida mudrayotgan shahar ko’chalarida yupun
kiyingan,kalta sochlari qirovlagan ozg’in kampir tushiga changali dov qarchig’ay
kirganini ayta-
ayta so’ylanib yurar edi...” Endi o’quvchida savol tug’iladi “Kampir
kim?”, :Nega u hammaga tushini aytib aytib yuribdi?”, “Hikoyada kampirning ro’li
qanday?” va yana shu kabi ko’plab savollar.Bu savollar javobini o’quvchi hikoyani
o’qish davomida bilib boradi.
“Xilvat” hikoyasida ham voqealar rivoji juda tez amalga oshadi va
qahramonning nigohida o’zi bilmagan holda yechim kelib chiqadi.Hikoya bosh
qahramoni Turon zamin o’lkasi sohibqironi Amir Temur.Hikoyada Temurning “Kuch
–
adolatda”degan so’zlariga amal qilganini yana bir bor guvoh bo’lamiz.Shunga
qaramay har yerda bo’lgani kabi Temurning atrofida ham nokas,o’z foydasi uchun
begunohlar uvolidan qo’rqmaydigan insonlar yo’q emasdi.Aynan ularning kasriga
Temur bir umrlik vijdon azobiga qoladi.Bir mushtipar onani
ng eng so’nggi najotini
saqlab qola olmaydi(eng achinarlisi kampirning ikki o’g’li va turmush o’rtog’i ham
Temur qo’shinlarining safida vafot etadi).Bunday vaziyatda Temur faqatgina
xilvatdan o’ziga halovat topadi.Amir Temur haqidagi boshqa asralardan fa
rqli
o’laroq,bu hikoyada Temurning Sohibqironligi,dunyoni egallagani,necha
-necha
dushmanlarni yer tishlatgani emas ,balki, Temurning e’tiqodi, Ahmad Yassaviyga
murid bo;lgani,uning ham yolg’izlikda kechadigan kechinmalari haqidagi xarakteri
ochilgan.
Asardagi kampir obraziga qaytsak.Biz bu kampirni to’liq xarakter deb olishimiz
mumkin,chunki hikoyadagi kampir o’sha paytdagi aholining tipik vakili edi,atrofda
unga o’xshaganlar juda ko’p bo’lsa
-da,faqat kampirgina bu azob-uqubatlar haqida
qo’rqmay
gapi
ra
oladi,hattoki
hukmdorga
ham
undan
xavotir
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
322
2181-3187
olmasligini,tegirmon(xalq) holidan xabar olishi kerakligini kesatib o’tadi va aynan shu
muomalasi uchun shahar hokimi buyrug’iga ko’ra hibsga olinadi.
Hikoyada Erxon,Sarbug’o kabi obrazlar ham uchraydi.Sarbug’o obraziga ta’rif
bersak,hukmdor bergan amaldan foydalanib,xalqni tunagan,azoblagan,o’z ayblarini
yashirish maqsadida hukmdor ozod qilgan bir begunoh insonni,oilasining yolg’iz
boquvchisi bo’lgan Erxonni xunrezlarcha o’ldirgan va aybni o’zidan soqit qilgan
xarakter tasvirlanadi.
Erxon obrazi esa o’ylamay qadam bosib,oldingi qilgan ayblari kasriga hibsga
olingan,xazinadan pul olmagan bo’lsada yovuz shaxslar hiylasiga duchor
bo’lgan,oqibatda o’limiga ham yolg’on aralashgan obrazdir.erxonning onasi bu
qilg’iliklarning bariga uning otasiz o’sganligini,ota qahrini ham mehrini ham
ko’rmagan farzandi ko’zi och bo’lib ulg’ayganini aytib o’tadi.
Hikoyada badiiy detal ham alohida ro’l o’ynaydi.Detal bu badiiy asarda yechim
uchun xizmat qiladigan muhim unsurdir.deyarli har bir asarda kamida bir dona detal
bo’ladi.detal xoh asarning boshida ,xoh o’rtasida keladi,lekin qay holda
bo’lmasin,albatta,o’z
vazifasini bajaradi.Abdulla Qahhor ta’biri bilan aytsa asarda
miltiq bormi,demak u aniq o’tiladi.Ushbu hikoyamizdagi detal esa kampir qo’lidagi
tugancha edi.Keling,uning asarda qanday uchraganiga to’xtalib o’tamiz:
“Barini avvalidan
-
oxirigacha esladi: omad butunlay yuz o‘girgan o‘sha mudhish
kunda, barcha sherigidan adashib qolib, mo‘g‘ullar pistirmasiga duch kelgan va
yelkasiga kamon o‘qi sanchilgan edi. Uzoq muddat tuz totmay, ko‘p qon yo‘qotgani
sababli, tinkai madori qurib, oxiri bir qishloq yaqinida yuztuban quladi. Es-hushini
yig‘saki, mol tezagi va pichan hidiga to‘la nim qorong‘i og‘ilda, pichan g‘arami ichra
aftodahol yotibdi. Kimdir malham surib, yarasini bog‘labdi. Keyin bilsa, xaloskori
xokisor va nozikkin
a xushro‘y ayol ekan…
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
323
2181-3187
Tez orada kuch-
quvvatga engach, ayolni siylamoq niyatida, cho‘ntagini kovladi
-
yu, sariq chaqa ham topolmadi. Oxiri, xijolatini yashirolmay, quruq rahmat aytish bilan
kifoyalandi.
Qor ko‘rpasi ostida mudrayotgan Kesh sari yuzlanarkan, bo‘z yigit bo‘lib bo‘y
ko‘rsatganda, padari Tarag‘ay bahodir ezgu niyat bilan beliga bog‘lab qo‘ygan kamarni
o‘sha yerda unutib qoldirganini bildi. Oh, shunaqa afsus chekdiki, nedir og‘riqdan qatto
yuragi tars yorilayozdi. Axir, u shunchaki oddiy buyum emas, bahosi ham, takrori ham
yo‘q yodgorlik: yetti pushtini ko‘rgan va yetti bobokaloni jismu joniga mador bo‘lgan.
Uzoqni ko‘ra oladigan buzrukvori esa, vaqti
-
soati yetganda, o‘zi uni eng jo‘mard va
oqi
l farzandiga topshirishi lozimligini necha marta qulog‘iga quygandi.
Sohibqiron g‘amu anduhga botdi, vaqtni boy bermay, besh
-
o‘n ishonchli navkar
bilan haligi qishloqqa oshiqib keldi. Ammo kuniga yaragan ayol daragini topolmadi,
hovli-
joyini mo‘g‘ullar yoqib yuborgan ekan…
Sohibqiron, kamarni yodidan chiqarmagan esa-da, allaqachon undan umidini
uzgandi. Axir, bunaqa narxi baland kamyob molni kim ham o‘ziniki qilib olishni
istamaydi.
–Onaxon, faqir shu damgacha hech kimga, hatto qudrati zo‘r podshohlarga ham
bo‘y egmay yashadim. Ammo sizga ta’zim qilsam yarashur. Bugundan sizga o‘g‘il
bo‘ldim!..”
Hikoyadagi kampir nafaqat olomon ichidan otilib chiqqan, ba’zilarning ta’biriga
ko’ra “ayollardan chiqqan birinchi qalandar” bo’libgina qolmay,dinida mahkam
turgan,bir yigit omonatini ko’z qorachig’iday saqlay olgan ojiza edi u.
Xulosa qilib aytganda Asad Dilmurodning ushbu hikoyasi hukmdorlar adolati
ezilgan xalq uchun qanchalar zarur ekanligini yana bir bor isbot qildi.Mushtipar ona
obrazida esa haqiqiy Allohdan qo’rqadigan,qay holatda bo’lmasin diniga,omonatiga
xiyonat qilmaydigan ayolni kashf etdik.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
324
2181-3187
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Asad Dilmurod “Xilvat” hikoyasi
2.H.Umurov.Adabiyotshunoslik nazariyasi;Xalq merosi,2004
3.Internet ma’lumotlari.
