ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
184
2181-3187
AYOLLAR MEHNATINI HUQUQIY TARTIBGA SOLISH
Bekzod Rasulov,
Samarqand davlat arxitektura-qurilish
universiteti dotsent
i, siyosiy fanlar bo‘yicha falsafa
doktori,
Samarqand, O‘zbekiston
E-mail:
Omonova Sevinch Xolmo’min qizi
,
Samarqand davlat
arxitektura-
qurilish universiteti “Binesni boshqarish”
ta’lim yo’nalishi 3
-bosqich talabasi, Tel.: +998992021304
Muradullayeva Ruxshona Dilshodjonovna
Mirzo Ulug‘bek nomidagi Samarqand davlat arxitektura
-
qurilish universiteti “Binesni boshqarish” ta’lim yo’nalishi
3-bosqich talabasi, Tel.: +998948760660,
E-mail:
ruxshonamuradullayeva85@gmail.com
Abstract.
Ayollar mehnat huquqlari ijtimoiy adolat, gender tengligi va barqaror
iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashning muhim tarkibiy qismidir
. Milliy qonunchilik va
xalqaro konvensiyalar ayollar mehnatini himoya qilish bo‘yicha huquqiy asos bo‘lib
xizmat qilsa-
da, ularning amaliy samaradorligi bo‘yicha empirik tadqiqotlar yetarli
emas.
Ushbu maqola O‘zbekistonda ayollar mehnatini huquqiy tartibga solishning
holatini milliy qonunlar, xalqaro majburiyatlar va amaliy muammolar asosida tahlil
qilinib, taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Keywords:
ayollar mehnati, mehnat huquqi, gender tengligi, yashirin
diskriminatsiya, norasmiy bandlik, XMT konvensiyalari, O‘zbekiston qonunchiligi,
mehnat inspeksiyasi, moslashuvchan ish, ayollar huquqlari, huquqiy tartibga solish.
ПРАВОВОЕ РЕГУЛИРОВАНИЕ ЖЕНСКОГО ТРУДА
Бекзод Расулов
, доцент Самаркандского
государственного архитектурно
-
строительного
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
185
2181-3187
университета, PhD по политическим наукам,
Самарканд, Узбекистан
Омонова Севинч Холмўмин кызы
, студентка 3
-
го
курса направления "Управление бизнесом"
Самаркандского государственного архитектурно
-
строительного университета.
Тел.: +998992021304
Мурадуллаева Рухшона Дилшоджановна
,
студентка 3
-
го курса направления "Управление
бизнесом" Самаркандского государственного
архитектурно
-
строительного университета.
Тел.:
+998948760660,
E-mail:
ruxshonamuradullayeva85@gmail.com
Аннотация.
Трудовые права женщин являются важным компонентом
обеспечения социальной справедливости, гендерного равенства и устойчивого
экономического развития. Несмотря на то, что национальное законодательство и
международные конвенции служат правовой основой для защиты труда женщин,
эмпирических исследований, посвящённых их практической эффективности,
недостаточно.
Данная статья посвящена анализу состояния правового регулирования
женского труда в Узбекистане на основе национальных законов, международных
обязательств и практических проблем, а также разработке предложений и
рекомендаций.
Ключевые слова:
женский труд, трудовое право, гендерное равенство,
скрытая дискриминация, неформальная занятость, конвенции МОТ,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
186
2181-3187
законодательство Узбекистана, трудовая инспекция, гибкая занятость, права
женщин, правовое регулирование.
LEGAL REGULATION OF WOMEN'S LABOR
Bekzod Rasulov
, Associate Professor at Samarkand State
University of Architecture and Construction, PhD in Political
Science, Samarkand, Uzbekistan
Omonova Sevinch Kholmumin qizi, 3rd-year student of the
“Business Management” program at Samarkand State
University of Architecture and Construction. Tel.:
+998992021304
Muradullayeva Rukhshona Dilshodjonovna
3rd-year Bachelor's student, Business Management program
Samarkand State Architectural and Civil Engineering
University, Phone: +998 94 876 0660
Email: ruxshonamuradullayeva85@gmail.com
Abstract.
Women's labor rights are a crucial component in ensuring social
justice, gender equality, and sustainable economic development. Although national
legislation and international conventions serve as a legal framework for the protection
of women's labor, there is a lack of empirical research on their practical effectiveness.
This article analyzes the state of legal regulation of women's labor in Uzbekistan
based on national laws, international obligations, and practical challenges, and offers
concrete proposals and recommendations.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
187
2181-3187
Keywords:
women's labor, labor law, gender equality, hidden discrimination,
informal employment, ILO conventions, Uzbekistan legislation, labor inspection,
flexible work, women's rights, legal regulation.
Kirish
Ayollar mehnati
–
jamiyatning ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy taraqqiyotida hal
qiluvchi omillardan biridir. Mehnat bozorida ayollarning faol ishtiroki ularning
huquqiy himoyasi va gender tengligini ta’minlash bilan chambarchas bog‘liq. Shuning
uchun ayollar mehnatini huquqiy jihatdan tartibga solish masalasi nafaqat yuridik,
balki insonparvarlik nuqtai nazaridan ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy demokratik jamiyatda ayollar mehnatini huquqiy tartibga solish
masalasi nafaqat inson huquqlarini ta’minlash, balki iqtisodiy barqarorlik, ijtimoiy
tenglik va gender muvozanatini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Butunjahon
mehnat bozorida ayollarning faolligi ortib borayotgan bir vaqtda, ularning mehnat
huquqlarini qonuniy himoya qilish dolzarb ilmiy va amaliy vazifa sifatida qaralmoqda.
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda gender tengligi, ijtimoiy himoya va
mehnat munosabatlarini tart
ibga solish bo‘yicha muhim islohotlar amalga
oshirilmoqda, xususan yangi Mehnat kodeksi va Prezident qarorlari ushbu yo‘nalishda
muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
Mazkur mavzu gender huquqlari, ijtimoiy adolat va mehnat iqtisodiyoti singari
asosiy nazariy tushunchalar bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, shuningdek Xalqaro Mehnat
Tashkilotining (XMT) bir qator konvensiyalari orqali ham
qo‘llab
-quvvatlanadi. Shu
bilan birga, feminist yondashuvlar va iqtisodiy tenglik nazariyalari ham ayollar
mehnatini tahlil qilishda nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Ilgari olib borilgan tadqiqotlar asosan gender diskriminatsiyasi, ayollar
ishtirokining cheklanganligi va mehnatdagi ijtimoiy to‘siqlarni yoritgan bo‘lsa
-da,
aynan O‘zbekiston kontekstida ayollar mehnatiga oid qonunlarning real ta’siri va
ularning bajarili
sh samaradorligi chuqur o‘rganilmagan.
Bu esa ilmiy adabiyotlarda
sezilarli bilim bo‘shlig‘i mavjudligini ko‘rsatadi. Shu sababli, ushbu tadqiqot hujjatlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
188
2181-3187
tahlili, qiyosiy-huquqiy tahlil hamda grafik va statistik yondashuvlarga asoslanadi.
Ushbu metodologik yondashuv yordamida mavzuni har tomonlama ochib berish
maqsad qilinadi.
Tadqiqot davomida ayollar duch kelayotgan muammolar
–
yashirin
diskriminatsiya, norasmiy bandlik, psixologik bosim, moslashuvchan ish soatlarining
yetishmasligi
–
aniqlanib, ularning qonunchilikdagi aks etish holati baholanadi. Grafik
tahlil orqali ushbu muammolarning tarqalganlik darajasi foizlarda ifodalangan va real
ish sharoitlariga bevosita bog‘liq ekani aniqlangan. Shuningdek, xalqaro amaliyot bilan
taqqoslash asosida O‘zbekiston mehnat siyosatida qanday yondashuvlar
yetishmayotgani aniqlanadi.
Tadqiqotdan kutilayotgan natijalar
—
mavjud qonunchilikni takomillashtirish
bo‘yicha aniq tavsiyalar, XMT konvensiyalarini ratifikatsiya qilish zarurati, ayollar
uchun moslashuvchan mehnat siyosatini shakllantirish va nazorat mexanizmlarini
kuchaytirishga oid takliflarni ilgari surishdir. Uzoq muddatli istiqbolda esa ushbu
izlanish gender tengligi, ijtimoiy barqarorlik va iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shuvchi
samarali huquqiy platformaning shakllanishiga asos bo‘lishi mumkin.
Tadqiqotning asosiy manbalari sifatida O‘zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasi, yangilangan Mehnat kodeksi va ayollarning mehnat huquqlarini
mustahkamlashga qaratilgan bir qator qonunlar, Prezident qarorlari va Vazirlar
Mahkamasining qarorlari
o‘rganildi. Shuningdek, ushbu huquqiy asoslar BMTning
CEDAW konvensiyasi va Xalqaro Mehnat Tashkilotining 100 hamda 190-sonli
konvensiyalari kabi xalqaro hujjatlar bilan solishtirildi. Tadqiqot davomida ayollar
mehnatini himoya qilishga oid milliy kafolatlar mazmunan tahlil qilinib, amaliyotdagi
kamchiliklar aniqlash uchun hukumat axborot byulletenlari va mehnatga oid statistik
ma’lumotlar o‘rganildi.
Metod
“
Ayollar mehnatini huquqiy tartibga solish
”
mavzusidagi maqolaning
metodologiyasi sifat tavsiflovchi yondashuvga asoslangan bo‘lib, hujjatlar tahlili va
qiyosiy-huquqiy tahlil usullaridan foydalanildi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
189
2181-3187
Natija va muhokamalar
O‘zbekiston Respublikasida xotin
-qizlar mehnatini huquqiy tartibga solish, ularga
mehnat bozorida erkaklar bilan teng raqobatlashish muhitini yaratish borasida huquqiy
mexanizm yaratilgan. Ushbu mexanizm bir qator qonun hujjatlari asosida belgilab
berilgan
. So‘nggi yillarda ayollar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha qabul qilingan
quyidagi huquqiy hujjatlarni alohida ta’kidlab o‘tish lozim: O‘zbekiston
Respublikasining “Xotin
-
qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish
to‘g‘risida”gi
Qonuni, Yangi tahr
irdagi Mehnat Kodeksi, O‘zbekiston
Respublikasining “Xotin
-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar
kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 7
martdagi “Xotin
-qizlarning mehnat huquqlari kafolatlarini yanada kuchaytirish va
tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab
-quvvatlashga oid chora-
tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ
-
4235-
son qarori, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 30
martdagi “Normativ
-huquqiy hujjatlar va ularning loyihalarini gender-huquqiy
ekspertizadan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida” 192
-son qarori,
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Xotin
-qizlarni tazyiq va
zo‘ravonlikdan himoya qilish tizimini takomillashtirish chora
-
tadbirlari to‘g‘risida”g
i
2020 yil 4 yanvardagi 4-
son qarori, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
2019 yil 20 noyabrdagi “Xotin
-
qizlarni ish bilan ta’minlash, ular o‘rtasida
tadbirkorlikni rivojlantirish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”g
i 919-
son qarori, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018
yil 12 apreldagi “Og‘ir ijtimoiy vaziyatga tushib qolgan xotin
-qizlarga, nogironligi
bo‘lgan, kam ta’minlangan, farzandlarini to‘liqsiz oilada tarbiyalayotgan va uy
-joy
sharoitini yaxshilashga muhtoj onalarga arzon uy-
joylar berish tartibi to‘g‘risidagi
nizomni tasdiqlash haqida”gi 285
-son qarori va boshqa yana bir qator hujjatlar mavjud.
Jumladan, Mehnat sohasida kamsitishni taqiqlovchi normalar eng avvalo, O‘zbekiston
Respublikasi Kons
titutsiyada belgilangan bo‘lib, Asosiy Qonunning 42
-moddasi 3-
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
190
2181-3187
xatboshida
homiladorligi yoki bolasi borligi sababli ayollarni ishga qabul qilishni rad
etish, ishdan bo‘shatish va ularning ish haqini kamaytirish taqiqlanishi konstitutsiyaviy
tarzda qat’iy belgilangan. Shuningdek, Mehnat kodeksida tamoyil sifatida
mustahkamlangan.
Mehnat kodeksining 4-moddasida
Mehnat va mashg‘ulotlar sohasida
xodimlarning huquqlarini mehnatning muayyan turiga xos bo‘lgan talablar yoki
yuqoriroq ijtimoiy himoyaga muhtoj bo‘lgan shaxslar (oilaviy vazifalarni bajarish
bilan band bo‘lgan shaxslar, voyaga yetmaganlar, nogironligi bo‘lgan shaxslar,
homilador ayollar va boshqalar) to‘g‘risidagi alohida g‘amxo‘rlik bilan bog‘liq holda
asoslangan tarzda farqlash, istisno etish, ularga afzallik berish, shuningdek ularni
cheklash kamsitish deb hisoblanmasligi huquqiy mustahkamlangan. Bunda mehnat
sohasida kamsitish tushunchasi va kamsitish hisoblanmaydigan holatlar aniq
ko‘rsatilgan bo‘lib, o‘zini kamsitilgan deb hisoblangan shaxs huquqlarini tiklash uchun
murojaat qilish huquqi belgilangan. Ushbu qoida O‘zbekiston Respublikasi tomonidan
1992-yil 13-
iyulda ratifakatsiya qilingan “Mehnat va mashg‘ulotlar sohasida kamsitish
to‘g‘risida”gi XMT ning 111
-sonli konvensiyaning 5-moddasidagi
“1.Xalqaro
mehnat konferentsiyasi tomonidan qabul qilingan boshqa konventsiyalar yoki
tavsiyalarda nazarda tutilgan himoya yoki yordamning maxsus choralari kamsitish deb
hisoblanmaydi. 2.Har qanday a'zo ish beruvchilar va ishchilar vakillik tashkilotlari
bilan maslahatlashgandan so'ng, agar ular mavjud bo'lsa, jinsi, yoshi, nogironligi,
oilaviy majburiyatlari yoki ijtimoiy yoki madaniy holati kabi sabablarga ko'ra alohida
himoya yoki yordamga muhtoj deb e'tirof etilgan shaxslarning alohida talablarini
qondirish uchun mo'ljallangan boshqa maxsus choralar kamsitish deb
hisoblanmasligini aniqlashi mumkin” degan normalarga mos ravishda belgilangan.
1
O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi. 30.04.2023. https://lex.uz/docs/-6445145 (Constitution of the Republic of
Uzbekistan)
2
O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi
.
30.04.2023.
https://www.lex.uz/docs/6257288?ONDATE=
21.09.2024%2000#edi7113972
3
XMT ning “Mеhnat va mashg‘ulotlar sohasida kamsitish to‘g‘risida”gi 111
-
sonli Konvеnsiya // [Elektron resurs].
-URL:
https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_Ilo_Code:C111.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
191
2181-3187
O‘zbekiston Respublikasining Xotin
-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda
imkoniyatlar
kafolatlari
to‘g‘risidagi
Qonunning
21
-moddasida
mehnat
munosabatlarida xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar
kafolatlari belgilab berilgan bo‘
lib, unga muvofiq, ish beruvchi mehnat
munosabatlarida xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlarni
ro‘yobga chiqarish maqsadida quyidagilarni ta’minlaydi: ishga yollashda xotin
-qizlar
va erkaklar uchun teng imkoniyatlarni; teng mehnat uchun xotin-qizlar va erkaklarga
teng ish haqini (mukofotni) hamda xotin-qizlar va erkaklar ishining sifatini baholashga
doir teng yondashuvni; xizmatda ko‘tarilish, qayta tayyorlash va malaka oshirishda
teng imkoniyatlarni; texnologiya, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishdagi
o‘zgarishlar, ish hajmlarining qisqarishi oqibatida xodimlarning soni (shtati) yoki
ishning xususiyati o‘zgarishi yoxud korxona, muassasa va tashkilot tugatilishi
munosabati bilan mehnat shartnomasi bekor qilinganda qonunda belgilangan afzalli
huquqlarni bergan holda xotin-qizlar va erkaklarning huquqlari tengligini; oilani
ijtimoiy himoya qilish hamda qo‘llab
-
quvvatlash bo‘yicha farzandlari bor ayollar va
erkaklar foydalana oladigan amaliyotni joriy etish va rivojlantirishni, homilador hamda
emizikli ayollar uchun qulay mehnat sharoitlarini yaratishni; xotin-qizlar va
erkakl
arning hayot faoliyatini hamda sog‘lig‘ini saqlashni ta’minlaydigan, shu
jumladan reproduktiv funksiyalarni saqlaydigan xavfsiz mehnat sharoitlarini; mehnat
munosabatlarida shaxslarning qadr-qimmatini poymol qilishga olib keluvchi nomaqbul
muomalaga yoki k
amsituvchi mehnat sharoitlarini yaratishga yo‘l qo‘yilmasligini;
xotin-qizlar va erkaklar uchun mehnat faoliyatini, jamiyat hayotida ishtirok etishni
oilaviy majburiyatlar bilan birga olib borish uchun teng sharoitlar yaratishni, shu
jumladan mehnat qilish
imkoniyatini beradigan, bolalarni parvarishlash bo‘yicha
muassasalar tarmog‘ini tashkil etish va kengaytirish orqali sharoitlar yaratishni.
Mamlakatimizda yaratilgan qonunchilik bazasini umumiy tahlil qilganimizda
xotin-
qizlar bandligini ta’minlash, barcha sohalarda gender tengligiga erishish, mehnat
4
O‘zbekiston Respublikasining
Xotin-
qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida
gi
Qonuni. 02.09.2019 yildagi
O‘RQ
-562-son. https://lex.uz/docs/4494849
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
192
2181-3187
bozorida kamsitishlarga barham berish va ish haqi tengligini ta’minlash butun dunyoda
dolzarb muammolardan biri ekanligini ko‘ramiz. Shu maqsadda olib borilgan huquqiy
islohotlar natijasida quyidagi huquqiy amaliyotlar joriy etilganligi bu boradagi
vazifalarni bajarishda muhim sanaladi:
ayollar mehnatini muayyan soha yoki kasblarda qo‘llash bo‘yicha taqiqlar bekor
qilindi;
tavsiyaviy xarakterdagi ayollar sog‘lig‘iga salbiy ta’sir etishi mumkin bo‘lgan
soha yoki kasblar ro‘yxati tasdiqlandi;
bola parvarishlash ta’tilining kamida 3 oyi ota tomonidan foydalanilgan taqdirda,
ota yoki onadan biriga O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 405
-moddasi
tartibida qo‘shimcha bir oy nafaqa to‘lanadigan bola parvarishlash ta’tili beriladi;
2 yoshga to‘lmagan farzandini tarbiyalovchi ota
-onalarning biriga ularning ish
paytidagi dam olish va ovqatlanish, bolani ovqatlantirish uchun beriladigan tanaffuslar
hisobidan ish beruvchi bilan kelishgan holda kun davomida foydalaniladigan tanaffus
vaqtini belgilash huquqi beriladi;
ayollarning pensiya yoshiga to‘lganligi yoki qonun hujjatlariga muvofiq yoshga
doir davlat pensiyasini olish huquqi vujudga kelganligi sababli ular bilan tuzilgan
nomuayyan muddatli mehnat shartnomasini 60 yoshga to‘lgunga qadar yoki muddatli
mehnat shartn
omasini muddati tugagunga qadar ish beruvchining tashabbusiga ko‘ra
bekor qilish taqiqlandi;
erkak va ayollar huquqlari tengligining buzilishi bilan bog‘liq ishlarning sudlarda
ko‘rib chiqilishida ayollarga advokatlar tomonidan ko‘rsatiladigan yuridik xizmat
uchun haq ularning xohishiga ko‘ra davlat hisobidan qoplanadi.
O‘zbekiston Respublikasida ayollar mehnatini huquqiy tartibga solish bo‘yicha
qator normativ-
huquqiy hujjatlar mavjud bo‘lishiga qaramay, ushbu tadqiqotda ayollar
duch kelayotgan asosiy muammolar amaliyotda hali ham o‘z dolzarbligini
yo‘qotmaganini ko‘rsatmoqda. Hozirgi vaqtda O‘zbekistonda ayollar mehnat
huquqlarini amalga oshirishida mavjud bo‘lgan quyidagi muammolarni ta’kidlash
o‘rinli deb hisoblaymiz:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
193
2181-3187
▪
xususiy tashkilotlarda homilador yoki bolali ayollar ishga qabul qilinmaslik
holatlari;
▪
ko‘p hollarda ayollar ayni vazifada ishlayotgan erkaklarga qaraganda
kamroq maosh olishi;
▪
ayrim holatlarda ish joylarida ayollarga nisbatan ruhiy yoki jismoniy bosim
mavjudligi;
▪
ayollar uzoq muddatli ta’tillarga chiqqanida ish o‘rnini yo‘qotish holatlari
yoki majburiy boshqa ishlarga o‘tkazilishi;
▪
ayollar o‘z mehnat huquqlari, ayniqsa, imtiyoz va kafolatlar haqida to‘liq
ma’lumotga ega emasligi.
Nazariy jihatdan, bu muammolar gender stereotiplari, patriarxal mehnat
madaniyati va huquqiy savodxonlik pastligi bilan bog‘liq. Amaliy tomondan esa bu
ayollarning mehnat faoliyatiga to‘laqonli kirishiga, iqtisodiy mustaqillik va oila
barqarorligiga to‘siq
bo‘lmoqda.
Mazkur muammolar O‘rta Osiyoning barcha mamlakatlarida uchraydigan
muammolardan biri sanaladi. Xususiy korxonalarda ayollarning homiladorligi yoki 3
yoshga to‘lmagan bola tarbiyalayotganligi sababli ish o‘rinlari uchun tanlovlarda
ishtirok etish imkoniyatini pasaytirayotganligi bir jihatdan mehnat sharoitlariga ham
bog‘liq muammo sanaladi. Ko‘p holatlarda ko‘chib yurib ishlash, noqo‘lay sharoitlarda
ishlash yoki og‘ir ishlar xususiy sektorda eng ko‘p ish o‘rinlarini tashkil etishi sababli
ham xususiy korxonalarda ayollar mehnati cheklanib qolishiga olib kelgan.
Erkak xodimlarning ayni bir xil vazifani bajarganda ayollarga nisbatan ko‘p ish
haqi olishi holatlarining uchrashi
–
bu ko‘pincha ish beruvchilar ayni bir xil vazifani
bajarsa-
da, erkak xodimlarga boshqa qo‘shimcha vazifalar yuklashi bilan bog‘liq
bo‘lishi
ham mumkin.
Ayollarning homiladorlik va tug‘ish ta’tili hamda 3 yoshgacha bola parvarishlash
ta’tiliga chiqishi ayrim holatlarda ularning ish o‘rni yo‘qolib ketishiga, boshqacha qilib
aytganda, uzoq vaqt davomida uning o‘rniga boshqa xodimning ishlashi natijasida ish
beruvchi o‘rniga olingan xodimning mehnat samaradorligi yaxshiligi sababli uni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
194
2181-3187
yo‘qotmaslikka urinishi, ayrim holatlarda ish o‘rinlarining qisqarib ketishi kabi
holatlar ayollar mehnat huquqlarining buzilishiga olib keladi. Uzoq vaqt ishlamasligi
xodimlarning mehnat vazifalari bo‘yicha ko‘nikmalarining pasayishiga, bu o‘z
navbatida m
ehnat unumdorligiga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Yoki, ishlab chiqarish
va texnologiyadagi muhim o‘zgarishlarni o‘zlashtirmaganligi ham muhim
muammolardan biri hisoblanadi. Mehnat qonunchiligimizda mazkur holatlarda ayol
xodimlarni ishdan bo‘shatish emas,
balki, ularni kasbga tayyorlash ishlarini tashkil
etish vazifasi ish beruvchining zimmasiga yuklatilgan.
Xulosa va takliflar.
Olib borilgan tahlillar natijasida quyidagi taklif va tavsiyalar asosida ayollarning
mehnat sohasidagi huquqlarini yanada mustahkam himoyalash mumkin deb,
hisoblaymiz:
✓
Ishga qabulda diskriminatsiyani aniqlovchi va jazolovchi mexanizmlarni
kuchaytirish.
Bu borada bandlikka ko‘maklashuvchi markazlar faoliyatini
takomillashtirish zarur bo‘ladi. Ushbu markazlarning hozirgi vaqtda raqamlashtirilgan
holda faoliyatini qayta tashkil etilishi maqsadga muvofiq.
✓
Har bir ish beruvchi tomonidan gender tenglik bo‘yicha ichki nizomlarni joriy
etish. Korxonalarning jamoa shartnomalariga gender tenglik bo‘yicha yangi normalar
kiritilishi hamda ichki nizomlar ishlab chiqilishi orqali muayyan natijalarga erishish
mumkin.
✓
Boshqaruv, davlat va yirik xususiy korxonalarda yillik
“
gender hisobot
”
talabini joriy etish. Bunday hisobotlarning joriy etilishi orqali boshqaruv organlari,
davlatga qarashli va xususiy korxonalarning gender tengligi bo‘yicha mas’uliyati
oshiriladi.
✓
Ayollarning mehnat sharoitlari, maoshi
, lavozim o‘sishi va boshqa mezonlar
asosida monitoring olib borish. Bandlikka ko‘maklashuvchi markazlar inspektorlari
tomonidan yoki NNTlar tomonidan monitoring olib borilib, har yili hisobot e’lon
qilinib, keying yil uchun aniq maqsadlar belgilab olinishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
195
2181-3187
✓
Ayollar uchun maxsus huquqiy seminarlar, o‘quv kurslari va onlayn darsliklar
tashkil etish. O'zbekiston Respublikasi Kambag'allikni qisqartirish va bandlik vazirligi,
O'zbekiston Respublikasi Oila va xotin-qizlar qo'mitasi hamda Adliya vazirligi
hamkorlikd
a huquqiy seminarlar va o‘quv kurslarini tashkil etishi orqali ayollarda
mehnatga oid huquqiy madaniyatning rivojlanishiga erishish mumkin.
✓
Mass-media va ijtimoiy tarmoqlarda
“
Ayollarning mehnat huquqi
”
mavzusida
axborot kampaniyalarin
i o‘tkazish. Matbuotda va ijtimoiy tarmoqlarda turli loyihalarni
tashkil etish orqali ham ayollarning huquqiy savodxonligini muayyan darajada oshirish
imkoni paydo bo‘ladi.
✓
Masofadan ishlash, moslashuvchan ish vaqti (flex-time), yarim stavkali ish
joylarini kengaytirish. Ayollarning oilaviy vazifalarini inobatga olib, ular uchun
moslashuvchan ish o‘rinlarini yaratish, masofadan ishlovchi yoki moslashuvchan ish
vaqti belgilab ishlaydigan ish o‘rinlarini ko‘paytirish, yarim stavkali ish o‘rinlarini
yaratish orqali oilaviy va
zifalar va mehnat faoliyatini to‘siqlarsiz olib borishiga
erishish mumkin. Ayrim xodimlarga beriladigan ish kuni davomidagi qo‘shimcha
tanaffuslar ayrim hola
tlarda xodimlarga kerakli qo‘lay vaziyatni yaratish imkonini
bermaydi.
✓
Davlat tomonidan ijtimoiy himoyani kuchaytirish, bolalar bog‘chalarini
ko‘paytirish orqali yordam berish.
Hozirgi vaqtda davlat tomonidan bir qancha ijtimoiy
himoya vositalaridan foydalanilayotgan bo‘lsa
-
da, ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifatini
yetarli darajada emas. Bolalar bog‘chalari ishlovchi ayollar farzandlarini to‘liq qamrab
olmaydi. Xususiy bolalar bog
‘chalarida narxlar yuqori. Davlat maktabgacha ta’lim
muassasalarida bolalarni uyidan olib ketish va ota-
onasiga topshirish tizimi yo‘lga
qo‘yilishi loz
im.
✓
Ayollar rahbarlik lavozimlariga tayinlanishiga yo‘l ochish.
Har bir jamiyatda
teng raqobatlasha olmaydigan shaxslar toifasi uchun muayyan imtiyozlar belgilab
beriladi. Mamlakatimizda ham ayollar erkaklar kabi mehnat bozorida raqobatlasha
olmayotganligi sababli ularning rahbar lavozimlarda ishlashi, lavozimining o‘
sishi
uchun davlat tomonidan muayyan islohotlar amalga oshirib kelinmoqda. Umumiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
196
2181-3187
mehnat bozorida ayol rahbarlar ulushi ortib bormoqda. Shunga qaramay, ayol
xodimlarning mansab lavozimlarda o‘sishini rag‘batlantiruvchi mexanizmlarni yanada
takomillashtirish lozim.
✓
Norasmiy band ayollarni rasmiylashtirishni rag‘batlantirish (soliq imtiyozlari
orqali). Nodavlat sektorda ishlovchi ayollar ishlashi mehnat qonunchiligida
ko‘rsatilgan tartibda rasmiylashtirilmagan holatlar uchraydi. Ish beruvchilarga mazkur
toifadagi xodimlar mehnatini rasmiylashtirganlik uchun muayyan imtiyozlar belgilab
berilsa, mehnatga oid huquqiy kafolatlar mustahkamlanardi.
✓
Mehnat inspeksiyalarini tez-
tez o‘tkazib, qonun buzilishlariga qarshi chora
ko‘rishni yanada kuchaytirish. Ish beruvchilarga nisbatan ma’muriy javobgarlik
choralarini kuchaytirish orqali ularda ayol xodimlarning mehnat huquqlarini
buzmaslik, aksincha, ular
ni huquqiy himoya qilish mas’uliyatining oshishiga erishish
mumkin.
Yuqoridagi masalalarning ayrim jihatlari Xalqaro Mehnat tashkilotining 190-
son konvensiyasida ham mustahkamlangan. Jumladan, Konvensiyaning 8-moddasida
“a) norasmiy iqtisodiyot xodimlariga nisbatan davlat organlarining muhim rolini e’tirof
etish; (b) manfaatdor ish beruvchilar va ishchilar tashkilotlari bilan maslahatlashgan
holda va boshqa vositalar orqali ishchilar va boshqa manfaatdor shaxslar zo‘ravonlik
va ta’qiblarga ko‘proq duchor bo‘ladigan sohalar yoki kasblar va ish tartibini aniqlash;
(c) bunday
shaxslarni samarali himoya qilish choralarini ko‘rish.”
berilgan. Mazkur Konvensiyani O‘zbekiston Respublikasida ratifikatsiya qilish lozim,
deb hisoblaymiz. So‘nggi yillar
da mamlakatimizning Xalqaro mehnat tashkiloti bilan
hamkorligi yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. Hukumatimiz tomonidan tashkilotning bir qator
talablari va mezonlari milliy qonunchiligimizga singdirildi. Mamlakatimizda majburiy
mehnat tugatildi. Xalqaro Mehnat tashkilotining 190-
son konvensiyasiga qo‘shilish
orqali ayollarning mehnatga oid huquqlari yanada mukammal himoya qilinishi
bo‘yicha talablarni kuchaytirish imkonini beradi.
5
C190 - Violence and Harassment Convention, International Labour Organization (ILO). 2019 (No. 190).
https://normlex.ilo.org/dyn/nrmlx_en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO:12100:P12100_INSTRUMENT_ID:3999810:NO
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
197
2181-3187
Ayollar mehnati sharqona islom madaniyati hukm suradigan davlatlarda yaqin
o‘tmishda rivojlana boshlagan masala hisoblanadi. Ayollarning jamiyatda teng ishtirok
etish huquqi o‘tgan asrda demokratik qarashlar keng miqyosda e’lon qilina boshlagan
davrda tar
g‘ib qilina boshlagan bo‘lsa
-
da, mustaqillikdan so‘ng milliy
mentalitetimizga mos ravishda yangi taraqqiyot bosqichni boshladi. Ayollarning
mehnat huquqlari milliy urf-
odat va an’analar sababli turli taz’yiqlarga uchradi.
Qonunchilik tizimi demokratik tamoyillar asosida qayta ishlab chiqildi va davlat
tomonidan olib borilgan gender siyosatining natijasida bugungi taraqqiyot bosqichiga
erishildi.
Mamlakatimizda G‘arb davlatlarida bo‘lgani kabi oilaviy vazifalarni teng
taqsimlash imkoni nazariy jihatdan mavjud emas. Shu sababli ayollarning mehnat
huquqlarini oilaviy vazifalarning mohiyatidan kelib chiqib belgilash maqsadga
muvofiq. Buning uchun mos
lashuvchan ish o‘rinlarini yaratish, masofadan ishlovchi
yoki moslashuvchan ish vaqti belgilab ishlaydigan ish o‘rinlarini ko‘paytirish, ayollar
uchun yarim stavkali ish o‘rinlarini yaratish bo‘yicha keng qamrovli huquqiy
islohotlarni amalga oshirish lozim, deb hisoblaymiz. Bu borada faqat qonunchilikni
takomillashtirish yetarli emas, buning uchun davlat va nodavlat nazorat organlari
faoliyatini ham takomillashtirib borish lozim.
ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 30.04.2023. https://lex.uz/docs/
-
6445145 (Constitution of the Republic of Uzbekistan)
2.
O‘zbekiston
Respublikasining
Mehnat
kodeksi
.
30.04.2023.
https://www.lex.uz/docs/6257288?ONDATE=
3.
XMT ning “Mеhnat va mashg‘ulotlar sohasida kamsitish to‘g‘risida”gi 111
-
sonli
Konvеnsiya
//
[Elektron
resurs].
-
URL:https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::
P12100_Ilo_Code:C111.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
198
2181-3187
4.
O‘zbekiston Respublikasining Xotin
-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda
imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risidagi Qonuni. 02.09.2019 yildagi O‘RQ
-562-
son. https://lex.uz/docs/4494849
5.
C190 - Violence and Harassment Convention, International Labour
Organization
(ILO).
2019
(No.
190).
https://normlex.ilo.org/dyn/nrmlx_en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0
