ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
167
2181-3187
ESHITISH QOBILIYATINI RIVOJLANTIRISH VA TALAFFUZNI
SHAKILLANTIRISH BO'YICHA MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTI
VA MAKTAB BOSHLANGICH TA’LIMiDA FRONTAL MASHG’ULOTLAR
OLIB BORILISHI
Noiba Marifovna Adilova
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika uinversiteti Surdopedagogika
va inklyuziv ta’lim kafedrasi
Tayanch so’zlar:
Eshitish
,
talaffuz
,
frantal
surdopedagogik ishlar amaliyoti,
moslashuvchanlik,
intervokal ,korreksiyalash , mashg’ulotlar
Annotasiya / Abstract
Uz.
Maqolada eshitishda nuqsoni bo‘lgan shaxslarni
frantal tartibdagi
mashg’ulotlarda surdopedagogik ishlarning olib borilishi va unga qo’yiladigan
talablar. Eshitishda nuqsoni bo’lgan shaxslar hayotida
frantal
tartibdagi
mashg’ulotlarning tutgan o’rni, ahamiyati va eshituvchilar olamiga moslashuvchanligi
maxsus dasturlar bilan ishlash zarurligi masalalari yoritilib berilganligi haqida
so‘z
boradi.
Ru.
В статье рассмотрено проведение сурдопедагогической работы во
фронтальных классах лиц с нарушением слуха и требования к ней. Говорится о
роли фронтальной тренировки в жизни слабослышащих, ее значении,
необходимости работы со специальными программами, адаптирующимися к
миру слуха.
.
An.
In the article, the conduct of deaf-pedagogical work in frontal classes of
persons with hearing impairment and the requirements for it. It is said that the role of
frontal training in the life of the hearing impaired, its importance, and the need to work
with special programs that adapt to the world of hearing are highlighted.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
168
2181-3187
Eshitish qobiliyatida nuqsoni bo’lgan bolalar bilan ishlashda surdopedagoglar
katta yutuqlarga erishmoqdalar .Kar va zaif eshituvchi bola jamiyatning to‘laqonli
a’zosi sifatida siyosiy, iqtisodiy, madaniy va boshqa ijtimoiy munosabatlarning
barchasida me’yorda rivojlangan, sog‘lom tengqurlari qatorida o‘z ona tilida bemalol,
erkin, samarali va barcha uchun (nafaqat o‘zi kabi taqdirdoshlari) tushunarli tarzda
muloqot qila olishini ta’minlash mumkinligi amalda o‘z isbotini topmoqda.
O‘quvchilarning nutqiy axborotni qabul qilish va uzatish imkoniyatini
rivojlantirish, o‘z ona tilida sog‘lom tengqurlari kabi so‘zlashish, fikr almashishini
shakllantirishga yo‘naltirilgan o‘quv-korreksion jarayonni yagona tizim asosida
amalga oshirish orqali takomillashtirilmoqda.
Eshitish qobiliyatini rivojlantirish va talaffuzni shakillantirish bo'yichaolib
boriladigan mashg’ulotlardan yana biri bu frantal mashg;ulotlardir. Frontal
mashg’ulotlarlar eshitish idrokini rivojlantirish va talaffuzni shakillantirish bo'yicha
frontal mashg’ulotlarda defektolog-surdopedagog tomonidan maxsus eshitish idrokini
va talaffuzni shakillantirish xonalarida jadvalga muvofiq amalga oshiriladi.
Darsning davomiyligi -
45 daqiqa.
Eshitish qobiliyatini rivojlantirish va talaffuzni shakillantirish bo'yicha
frontal mashg’ulotlarning mazmuni uchta bo'limni o'z ichiga oladi:
1) Nonutqiy tovushlar bilan eshitish idrokini rivojlantirish;
2) Inson nutqi yordamida eshitish idrokini rivojlantirish;
3) Talaffuzni shakillantirish avtomatlashtirish va korreksiyalash.
Shuningdek frontal mashg’ulot jarayonida faqat nutqni yoki nutqsiz tovushlarni
eshitish orqali idrok etish bo'yicha ishlar olib borilishi mumkin.M. A. Danilov va B. P.
Esipov frontal mashg’ulotlarning quyidagi turlarini ajratib ko'rsatishadi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
169
2181-3187
1) O’quvchilar tomonidan ilgari o'rganilgan materialni tekshirishga, ularning
yangi bilimlarni idrok etishiga va ushbu bilimlarni mustahkamlash bo'yicha dastlabki
ishlarga qaratilgan birlashtirilgan mashg’ulotlar;
2) Maqsadi asosan o’quvchilarning yangi materiallar bilan tanishtirishdan iborat
bo'lgan mashg’ulotlar;
3) O’quvchilarning bilimlarini mustahkamlashning asosiy maqsadi bo'lgan
mashg’ulotlar;
4) Jismoniy mashqlar orqali ko'nikma va malakalarni mustahkamlashga
qaratilgan mashg’ulotlar;
5) Nazorat, tekshirish mashg’ulotlari
Frontal mashg’ulotning tuzilishi uning turi, mavzusi, vazifalari, o’quvchilar
tomonidan materialni o'zlashtirish bilan belgilanadi va turlicha bo'lishi mumkin
.
1. Eshitish apparatini rejimli o'rnatish.
Defektolog-surdopedagog o'qituvchi bolalarni eshituv apparatini qo'yishga va
ovoz balandligini boshqarishni tegishli darajaga o'rnatishga taklif qiladi. Keyin u
bolalarning nutqni yaxshi qabul qilishiga ishonch hosil qilish uchun o'quvchilarga bir
nechta so'zlarni taqdim etadi.
2. O’quvchilarni chaqirish.
Eshitish-ko'rish(vezual) yoki eshitish asosida amalga oshirilishi mumkin. Idrok
etish (farqlash, identifikatsiya qilish) uchun o’quvchilarga ularning ismlari
(familiyalari) taqdim etiladi.
3. O’quvchilar faoliyatini tashkil etish: mavzu va mashg’ulot rejasini taqdim etish.
4. Nutqsiz tovushlarni farqlash.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
170
2181-3187
5. Jismoniy daqiqa.
6. Nutq materialini farqlash.
7. Materialni birlashtirish (o'yinlar, krossvordlar, eshitish diktantlari).
8.Darsni tugatishni tashkil etish
Frontal mashg’ulotlarda eshitish-ko'rish(vezual) va eshitish idroklari orqali qabul
qilish teng miqdorda qo'llaniladi. Mashg’ulot davomida:
Kar bolalarda
eshitish va vizual idrok asosiy hisoblanadi. Nutq materiali faqat
o'quvchilarning ko'rish qobiliyati yordamida uni farqlash qobiliyati shakllangan
taqdirdagina ,faqat eshitish orqali taqdim etiladi.
Zaif eshituvchi
bolalar uchun nutq material faqat eshitishga taqdim etiladi.
Og'zaki bo'lmagan tovushlar va nutqni eshitish va vizual idrok etish yordam shaklida
ishlatilishi mumkin.
Frontal mashg’ulotlar jarayonida nutqning turli shakllari qo'llaniladi:
og'zaki, yozma, daktil.
Ularning mazmuni mavzu bo'yicha ishlash ketma -ketligiga bog'liq bo'ladi.
Shunday qilib, kar o'quvchilarga nutq materialini dastlabki taqdim etishda va uni
birlashtirish jarayonida yuqorida sanab o'tilgan barcha nutq shakllaridan foydalanish
tavsiya etiladi.Kelajakda barcha tanish nutq materiallari o'qituvchi-surdopedagog
tomonidan faqat og'zaki ravishda taqdim etiladi.Agar o’quvchilarlar idrok etishda
qiyinchiliklarga duch kelsalar, og'zaki nutq daktil bilan mustahkamlanadi, va keyin
xuddi shu nutq materiallari yana o'quvchilarga og'zaki ravishda taqdim etiladi.Frontal
mashg’ulotlar uchun nutq materialini tanlashda individual mashg’ulotlar bilan bir xil
ko’rsatmalarga rioya qilinadi; Nutqning fonetik tuzilishi, ohangni bir maromda
borishining turli jihatlari ustida ishlashni o'z ichiga olgan mashg’ulotlarda materialning
bir qismi fonetik ko’rsatmalarga muvofiq tanlanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
171
2181-3187
Frontal mashg’ulotlarda qo'yiladigan asosiy talablardan biri bu ish turlari va
faoliyat turlarini o'zgartirish (kamroq mustaqil va mustaqil ish turlarini almashtirish,
ko’tarinki kayfiyat turlarini qo’llash.)
Frontal mashg’ulotlarning o'ziga xos xususiyati shundaki, ular, mazmunan, bir
xil emas.Dars mavzusi dastur talablariga javob berishi, aniq shakllantirilishi va
vazifalardan ajralib turishi kerak. Darslarni rejalashtirish bir qator talablarga javob
berishi kerak:
1) Har bir mashg'uloti to'liq, mazmunan aniq va shu bilan birga oldingi va keyingi
mashg’ulotlar bilan chambarchas bog'liq bo'lishi kerak;
2) Farantal mashg’ulotlarning individual mashg’ulotlar bilan aloqasi ikki
tomonlama bo'lishi kerak: individual mashg’ulotlarda olingan boshlang'ich talaffuz
malakalari frontal mashg’ulotlarga o’tish jarayonida mustahkamlanadi va aksincha,
frantal mashg’ulotlarda olingan talaffuz malakalari individual mashg’ulotlarda
mustahkamlanadi;
3) Har bir alohida dars rejasini tuzishdan oldin shu mavzu bo'yicha
mashg’ulotlarning butun tizimi umumiy ma'noda o'ylab rejalashtirish muhimdir.
O'quv choragi uchun materialni rejalashtirishda o'qituvchi quyidagi
hujjatlarga asoslanadi:
- eshitish qobiliyatini rivojlantirish dasturi;
- talaffuzni korreksiyalash dasturi;
- ushbu sinf o'quvchilari tomonidan eshitish idroki va talaffuzni shakillantirish
to'g'risidagi ma'lumotlar.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
172
2181-3187
Har bir sinfda turli xil eshitish darajasiga ega bo'lgan bolalar bo'lishi
mumkin,o'qituvchi-surdopedagog eshitishi idrokini rivojlantirish bo'yicha frontal
ishlarni tashkil qilishda qiyinchiliklarga duch keladi (materialni taqdim etish usullarini,
o’quvchilar o'rtasida so'rov o'tkazish ketma
-ketligini aniqlash).
Bunday hollarda, eshitish nuqsoni og’irroq bo’lgan bolalardan boshlab, bolalarda
birma-
bir so'rov o’tkazish tavsiya etiladi.
(javoblarni yaxshiroq eshitadigan
o’quvchilarga yo'naltirishni mo’ljallash lozim).
O’quvchilar o’rtasida o'zar
o yordamni tashkil qilish uchun o'qituvchining
iltimosiga binoan yaxshiroq eshitiladigan o’quvchilar qabul qilingan nutq materialni
sinfdoshiga eshitish va visual(ko’ruv) ravishda taqdim
etganda, tegishli rasmga ishora
qiladilar va hokazo. Shunday qilib yuqori sinf o
’
quvchilarining bog
’
langan nutqni
takomillashtirish va tovush yo
’
nalishini ,o
’
ziga qaratilgan nutq materialini to
’
g
’
ri idrok
etishini rivojlantirish asosan farantal mashg
’
ulotlar mazmuniga kiradi.
1
.D.Nazarova, Z.Mamarajabova. Surdopedagogika
–
T.: Innovatsiya-ziyo. 2019.
2
.L.R.Muminova “Rivojlanishda nuqsoni bo’lgan bolalar bilan olib boriladigan
koppersion rivojlantiruvchi texnologiyalar”.”Martrix”
Toshkent-2020.
3
.Урунова Захро Низамитдиновна 2022. Технология интерактивного
подхода в формировании когнитивно
-
речевых знаний и умений у учащихся с
нарушениями слуха.
European Journal of Interdisciplinary Research and
Development . 9, (Nov. 2022), 122
–
125.
4.
Урунова
З
.
Н
.,
Есимбетова
П
.
А
.
Цифровые
технологии
в
специальном
образовании
//European Journal of Interdisciplinary Research and Development.
–
2023.
–
Т
. 11.
–
С
. 8-12.
5.Adilova, Noiba M
arifovna. "eshitishda nuqsoni bo’lgan
bolalarda imo-ishora va
daktil nutqini o’rgatishga qo’yilgan talablar."
scientific conference on
multidisciplinary studies
. 2025.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
173
2181-3187
6. Adilova, Noiba M
arifovna. "eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarga daktil va
imo-
ishora nutqini o’rgatish tizimini takomillashtirishni tashkil etish."
scientific
conference on multidisciplinary studies
. 2025.
7. Adilova, Noiba Marifovna. "surotarjimonlik kasbiy tamoillari va o'ziga xos
hususiyatlari."
scientific conference on multidisciplinary studies
. 2025.
