ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
139
2181-3187
O‘QUVCHILARDA O‘QIB TUSHUNISH KO‘NIKMASINI
SHAKLLANTIRISH USULLARI
Qozoqova Komila O‘rozboy qizi
Alisher Navoiy nomidagi ToshDOʻTAU
Oʻzbek tili va adabiyoti fakulteti
3-kurs talabasi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada o‘quvchilarda o‘qib tushunish ko‘nikmalarini shakllantirishda
qo‘llaniladigan samarali usullar yoritilgan. Shuningdek, zamonaviy ta’lim
texnologiyalari va metodlar yordamida o‘quvchilarning matn bilan ishlash
ko‘nikmalarini rivojlantirish yo‘llari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
o‘qib tushunish, matn, kompetensiya, ta’lim texnologiyalari,
interfaol metodlar.
ANNOTATION
This article discusses effective methods for developing reading comprehension
skills in students. It highlights the importance of helping learners understand, analyze,
and interpret texts, using modern educational technologies and interactive methods.
The study emphasizes practical approaches that enhance students' ability to work with
texts independently and think critically.
АННОТАЦИЯ
В данной статье рассматриваются эффективные методы формирования
навыков осмысленного чтения у учащихся. Подчеркивается важность развития
умений понимать, анализировать и интерпретировать тексты с использованием
современных образовательных технологий и интерактивных методов. Особое
внимание уделяется практическим подходам, способствующим развитию
критического мышления и самостоятельной работы с текстом.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
140
2181-3187
O‘QUVCHILARDA O‘QIB TUSHUNISH KO‘NIKMASINI
SHAKLLANTIRISH USULLARI
Kirish
Bugungi kunda ta’lim tizimida o‘quvchilarning bilimga ega bo‘lishlari bilan bir
qatorda, o‘qib tushunish, axborotni tahlil qilish, umumlashtirish va xulosa chiqarish
kabi muhim ko‘nikmalarni shakllantirish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.
Ayniqsa, ona tili, adabiyot, tarix, biolo
giya kabi fanlarda o‘quvchi matn bilan ishlash,
uni anglash va tushunilgan ma’lumot asosida fikr bildirishga o‘rgatiladi.
ASOSIY QISM
O‘quvchilarda o‘qib tushunish ko‘nikmasini shakllantirish:
Bugungi axborotlashgan davrda shaxsning muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun eng
muhim ko‘nikmalardan biri bu –
o‘qib tushunish qobiliyati. Bu shunchaki matnni
o‘qish emas, balki undan ma’no chiqarish, g‘oyalarni anglash, tanqidiy fikrlash va
olingan bilimlarni a
malda qo‘llash demakdir. Afsuski, ko‘plab o‘quvchilar ushbu
ko‘nikmani egallashda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Xo‘sh, ularda o‘qib tushunish
ko‘nikmasini samarali shakllantirish uchun qanday usullarni qo‘llashimiz mumkin?
Nega o‘qib tushunish muhim?
O‘qib tushunish faqat darslikdagi ma’lumotni o‘zlashtirish uchun emas. Bu har
bir sohada, har bir yoshda zarur bo‘lgan universal qobiliyat. Misol uchun:
Akademik muvaffaqiyat: O‘quvchilar o‘qigan ma’lumotni chuqur tushunsalar,
fanlarni yaxshiroq o‘zlashtiradi, imtihonlarda yuqori natijalarga erishadi.
* Tanqidiy fikrlash: Matnni tushuna olish, turli nuqtai nazarlarni solishtirish,
xulosalar chiqarish orqali tanqidiy fikrlash qobiliyati rivojlanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
141
2181-3187
* Kundalik hayot: Yangiliklarni tushunish, shartnomalarni o‘qish,
yo‘riqnomalarga amal qilish kabi kundalik vazifalarni bajarishda ham o‘qib tushunish
asosiy rol o‘ynaydi.
* Kasbiy rivojlanish: Kelajakda qanday kasbni tanlashidan qat’i nazar, doimiy
o‘rganish, yangi ma’lumotlarni o‘zlashtirish uchun bu ko‘nikma nihoyatda muhim.
O‘qib tushunish ko‘nikmasini shakllantirish usullari
O‘quvchilarda bu muhim ko‘nikmani rivojlantirish uchun kompleks yondashuv
talab etiladi. Quyida bir nechta samarali usullar keltirilgan:
1. Faol o‘qishni rag‘batlantirish
Shunchaki ko‘z yugurtirib o‘tish emas, balki matn bilan faol
muloqot qilishni
o‘rgatish zarur. Buning uchun:
* Savollar berish: O‘qishdan oldin, o‘qish jarayonida va o‘qishdan keyin savollar
berishga undash. Masalan, "Bu matn nima haqida bo‘lishi mumkin?", "Asosiy g‘oya
nima?", "Muallif nima demoqchi?" kabi savollar.
* Qaydlar qilish: O‘quvchilarga matndagi muhim joylarni belgilash, qisqa
qaydlar qilish, o‘z fikrlarini yozishni o‘rgatish.
* Xulosa qilish: Har bir bo‘lim yoki paragrafdan so‘ng o‘qilgan ma’lumotni o‘z
so‘zlari bilan qisqacha ifodalashni talab qilish. Bu ularga asosiy g‘oyani ajratib olishga
yordam beradi.
2. Lug‘at boyligini oshirish
So‘zlarni tushunmaslik matnni tushunishdagi eng katta to‘siqlardan biridir. Shu
sababli:
Yangi so‘zlarni o‘rganish strategiyalari: Kontekst bo‘yicha so‘z ma’nosini
taxmin qilish, lug‘atdan foydalanish, so‘zning tarkibini tushunish (ildiz,
qo‘shimchalar) kabi strategiyalarni o‘rgatish.
Muntazam ravishda yangi so‘zlarni kiritish: Dars jarayonida, matnlarni o‘qishda
yangi so‘zlarni izchil ravishda tahlil qilish va ulardan foydalanishga undash.
3. Matn turlari bilan ishlash
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
142
2181-3187
Har xil turdagi matnlar (ilmiy, badiiy, publisistik, informatsion) o‘ziga xos
tuzilish va til xususiyatlariga ega. O‘quvchilar ularning har birini tushunishni
o‘rganishlari kerak:
Tuzilishni o‘rganish: Matnning kirish, asosiy qism, xulosa, sarlavhalar,
bo‘limlar kabi qismlarini aniqlashga e’tibor qaratish.
Muallif maqsadini aniqlash: Muallifning matnni yozishdan maqsadi nima
ekanligini (xabar berish, ishontirish, ko‘ngil ochish va h.k.) aniqlashni o‘rgatish.
Janr xususiyatlari: Har bir janrga xos uslubiy xususiyatlarni tushuntirish.
4. Grafik tashkilotchilardan foydalanish
Vizual vositalar ma’lumotni tizimlashtirish va tushunishda juda samarali:
Aql xaritalari (Mind Maps): Asosiy g‘oya va unga bog‘liq fikrlarni vizual tarzda
bog‘lash.
Venn diagrammalari: Ikki yoki undan ortiq tushuncha yoki g‘oyalar o‘rtasidagi
o‘xshashlik va farqlarni ko‘rsatish.
Sxemalar va jadvallar: Murakkab ma’lumotni soddalashtirish va
tizimlashtirish.
5. O‘qishni muhokama qilish
O‘qilgan matnni birgalikda muhokama qilish tushunishni chuqurlashtiradi:
Guruh muhokamalari: O‘quvchilarning bir
-birlari bilan fikr almashishi, turli
nuqtai nazarlarni tinglashi ularning tushunishini kengaytiradi.
Munozaralar: Matn bo‘yicha bahs
-munozaralar uyushtirish, bu tanqidiy fikrlash
va matnni chuqur tahlil qilishga undaydi.
Rollarda o‘qish: Badiiy asarlarni rollarda o‘qish personajlar va syujetni
yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
6. Texnologiyadan foydalanish
Zamonaviy texnologiyalar o‘qish ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun yangi
imkoniyatlar yaratadi:
Elektron lug‘atlar va tarjimonlar: Yangi so‘zlarning ma’nosini tezda topish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
143
2181-3187
Interaktiv o‘qish platformalari: Matnni tushunish darajasini tekshiruvchi
testlar va mashqlar bilan ishlash.
Audiokitoblar: O‘qish bilan birga tinglash qobiliyatini ham rivojlantirish.
Muhokama va natijalar
O‘qib tushunish ko‘nikmasini shakllantirish uzoq va uzluksiz jarayon. Bu jarayon
nafaqat o‘qituvchining, balki
ota-
onalarning va o‘quvchining o‘zining ham faol
ishtirokini talab qiladi. Yuqorida keltirilgan usullarni muntazam va samarali qo‘llash
orqali biz o‘quvchilarda matnni nafaqat o‘qish, balki uni anglash, tahlil qilish va undan
amaliy xulosalar chiqarish qobiliyatini rivojlantira olamiz. Bu esa ularning nafaqat
o‘quv jarayonida, balki butun hayotlari davomida muvaffaqiyatli bo‘lishlariga zamin
yaratadi.
1. O‘qib tushunish ko‘nikmasining mohiyati
O‘qib tushunish –
bu matnni nafaqat o‘qish, balki uning mazmunini anglab, tahlil
qilish, asosiy va ikkilamchi g‘oyalarni ajrata olish, fikr yuritish va o‘rganilgan
ma’lumot asosida yangi xulosalar chiqarish ko‘nikmasidir.Ushbu ko‘nikma quyidagi
tarkibiy qi
smlardan iborat bo‘ladi:
Diqqat bilan o‘qish: matndagi har bir so‘z va gapning ma’nosiga e’tibor qaratish;
Matnni tahlil qilish: asosiy g‘oya, muammo, dalillar va xulosalarni ajrata olish;
Fikr bildirish: o‘z nuqtai nazarini asoslash;
Matnga asoslangan savollarga javob berish: fikrni matndan dalil bilan isbotlash;
Axborotni qayta ishlab, ifodalash: matn asosida konspekt, sxema yoki hikoya
tuzish.
Bu ko‘nikma bolalarning tanqidiy fikrlashini, til va nutq madaniyatini,
shuningdek, bilimlarni mustaqil o‘zlashtirish salohiyatini oshiradi.
2. O‘qib tushunishni shakllantirishda qo‘llaniladigan asosiy usullar
2.1. Matnni bosqichma-bosqich tahlil qilish usuli
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
144
2181-3187
Bu metod o‘quvchilarni matnga chuqur e’tibor bilan qarashga o‘rgatadi.
Bosqichlar quyidagicha:
Matnni kichik parchalarga ajratish (masalan, 3-4 gapdan iborat qismlarga);
Har bir parcha ustida savol-javob ishlari olib borish;
Har bir qismdan so‘ng umumiy fikr chiqarish;
Yakunda matnning to‘liq mazmunini tahlil qilish.
Amaliy misol:
Matn: "Bahor keldi. Tabiat uyg‘ondi. Daraxtlar guldasta kabi ochildi."
Bosqichli savollar:
Qaysi fasl haqida so‘z bormoqda?
“Tabiat uyg‘ondi” degani qanday tushuniladi?
Daraxtlar qanday ta’riflangan?
2.2. Savol-
javob asosidagi o‘rganish
Bu metod o‘quvchilarning matnni anglab yetishini baholash va rivojlantirishda
keng qo‘llaniladi.
Savollar turli bosqichlarda beriladi:
Literal (bevosita): Matndagi faktlarga oid savollar (Kim? Qachon? Qayerda?);
Inferensial (bilvosita): Matndagi ma’lumotlardan kelib chiqib xulosa qilish;
Tanqidiy: Muallif fikriga baho berish, o‘z fikrini asoslash.
Misol:
Matn: "Qo‘qon xonligi XIX asrda yirik siyosiy markazlardan biri bo‘lgan."
Savollar:
Qo‘qon xonligi qachon yirik markazga aylangan?
Nima uchun bu hudud muhim bo‘lgan deb o‘ylaysiz?
2.3. Grafik organayzerlardan foydalanish
Vizual vositalar matnni anglashni osonlashtiradi va ko‘rgazmalilikni ta’minlaydi.
Eng samarali grafik organayzerlar:
Venn diagrammasi: ikki yoki undan ortiq matnni taqqoslash;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
145
2181-3187
Klaster: asosiy g‘oyalarni tarmoqlar shaklida ko‘rsatish;
T-konsept jadvali: faktlar va fikrlar, sabab va natijalar taqqoslanadi.
Misol:
Bir hikoyadagi bosh qahramon bilan boshqa matndagi qahramonni Venn
diagrammasida taqqoslash orqali umumiy va farqli jihatlar aniqlanadi.
2.4. Rolli o‘yinlar va dramatizatsiya
O‘quvchilar matn asosida qahramonlar rolini ijro etadi, bu esa:
Matnni chuqur tushunish;
Qahramon ruhiyatini anglash;
Nutq madaniyatini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Misol:
Bir hikoyada bo‘lgan voqeani sahnalashtirish orqali o‘quvchilar voqea rivoji va
dramatik vaziyatlarni his qiladi.
2.5. Annotatsiya va konspekt tuzish
Bu metod orqali o‘quvchilar:
Asosiy g‘oyani qisqacha ifodalaydi;
Matnni o‘z so‘zlari bilan qayta aytadi;
Muhim fikrlarni ajratib ko‘rsatadi.
Amaliy topshiriq:
Matnni o‘qib, 3
-
4 gap bilan mazmunini bayon qiling (annotatsiya). So‘ngra asosiy
fikrlar asosida konspekt tuzing.
2.6. Jamoaviy va juftlikda ishlash metodlari
Hamkorlikdagi o‘qish –
matnni birga o‘qish, fikr almashish, tahlil qilish orqali
o‘quvchilarning faolligi oshadi. “Think –
Pair
–
Share” usuli (O‘yla –
Jufting bilan
muhokama qil
–
Boshqalar bilan bo‘lish) aynan o‘qib tushunish mashg‘ulotlariga juda
mos keladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
146
2181-3187
2.7. Interfaol o‘yinlar va raqamli texnologiyalar
Texnologiyalarni qo‘llash orqali o‘quvchining qiziqishi ortadi va mustahkam
o‘zlashtirishga erishiladi. Misollar:
Quizizz, Kahoot, Wordwall: o‘qilgan matn asosida savol
-
javob o‘yinlari;
Google Forms yoki Jamboard: matnni tahlil qilish bo‘yicha topshiriqlar;
Padlet: matn asosida g‘oyalarni yozma tarzda bo‘lishish.
Xulosa
O‘quvchilarda o‘qib tushunish ko‘nikmasini shakllantirish ta’lim samaradorligini
oshirishga xizmat qiladi. Bu ko‘nikma nafaqat til va adabiyot darslarida, balki barcha
fanlarda o‘quvchining muvaffaqiyatli o‘qishida muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Ustozlar
ning didaktik mahorati, zamonaviy metodlarni qo‘llay olishi bu jarayonda
asosiy rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat –
yengilmas kuch”. –
Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
2.
Hasanboyeva O., Tursunova D. “Badiiy matn bilan ishlash metodikasi”. –
Toshkent: O‘qituvchi, 2017.
3.
Qodirova M.M. “Ona tili ta’limida innovatsion metodlar”. –
Toshkent: Fan va
texnologiya, 2021.
4.
Shodmonov M. “Pedagogika”. –
Toshkent: “Iqtisod
-
Moliya”, 2019.
Yusufaliyeva G’. “Zamonaviy darsda interfaol metodlardan foydalanish”. //
“Xalq ta’limi” jurnali, 2020, №4.
5.
Grabe W., Stoller F. “Teaching and Researching Reading”. –
Routledge, 2011.
Snow, C. E. (2002). Reading for Understanding: Toward an R&D Program in
Reading Comprehension.
–
Santa Monica, CA: RAND Corporation.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
147
2181-3187
6.
Vygotsky, L.S. “Thought and Language”. –
MIT Press, 1986.
7.
Anderson, R. C., & Pearson, P. D. (1984). “A Schema
-Theoretic View of Basic
8.
Processes in Reading Comprehension”. In P. D. Pearson (Ed.), Handbook of Reading
Research.
–
Longman.
9.UNESCO. (2017). Reading in the Mobile Era: A Study of Mobile Reading in
Developing Countries.
–
UNESCO Publishing.
