ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
69
2181-3187
MAKTAB O‘QUVCHILARINING O‘QIB TUSHUNISH KO‘NIKMASINI
RIVOJLANTIRISH
Xaydarkulova Jasmina Sur’at qizi
ToshDO‘TAUning 3-kurs talabasi
+998957727633
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘quvchilarda o‘qib tushunish ko‘nikmalarini
hakllantirishning zarurati, bosqichlari va samarali metodlari tahlil qilinadi. Matn ustida
ishlash orqali o‘quvchilarning tafakkuri, tahlil qilish va mulohaza yuritish qobiliyati
rivojlanishi ilmiy asosda yoritiladi.
Abstract:
This article analyzes the need, stages, and effective methods for
developing reading comprehension skills in students. The development of students'
thinking, analysis, and reasoning skills through working on the text is scientifically
highlighted.
Kalit so‘zlar:
o‘qib tushunish, matn, tafakkur, tahlil, savol-javob, metodika.
Keywords:
reading comprehension, text, thinking, analysis, questions and
answers, methodology.
Kirish
Zamonaviy ta’lim jarayonida o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, tahlil qilish va
xulosa chiqarish ko‘nikmalarini shakllantirish muhim metodik vazifalardan biri
hisoblanadi. Bu ko‘nikmalar esa, avvalo, matnni o‘qib tushunish orqali rivojlanadi.
O‘qib tushunish — bu nafaqat matnni texnik jihatdan o‘qish, balki uning mazmunini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
70
2181-3187
anglash, muallif niyatini tushunish, asosiy g‘oyani aniqlash, bevosita va bilvosita
ma’nolarni farqlay olish, mantiqiy xulosa chiqarish jarayonidir.
G.A.Asilova - ped. fan. doktori (DSc) ToshDO‘TAU professori o‘qib tushunish
haqida shunday deydi: “O‘qib tushunish - nutqiy faoliyatning turlaridan biri sifatida
murakkab psixofiziologik jarayon bo‘lib, faqat muayyan lingvistik poydevor, ya’ni
fonetik va leksik-grammatik bilimlar asosida amalga oshiriladi. O‘qish ko‘nikmalarini
rivojlantirishda ushbu jarayonning 2 tomoni, ya’ni yozma xabarni qabul qilishga
tayyorlaydigan o‘qish texnikasini hamda axborotni sodir bo‘lgan nutqiy faoliyat
mahsuli sifatida anglashni inobatga olish zarur. Buning muhim sharti esa tizimli va
maqsadga qaratilgan maxsus mashqlarni bajarishdir. O‘qishni nazorat qilish obyekti
matnning til materiali emas, uning mazmunini tushunishdir. Nutqiy faoliyatning barcha
turlari bo‘yicha o‘zaro bog‘liq ta’limning maqsadga muvofiqligi va samarasi haqidagi
metodik qoida o‘qish ko‘nikmalarini rivojlantirish boshqa nutqiy ko‘nikmalar,
avvalambor gapirish ko‘nikmalari bilan parallel tarzda rivojlantirilishini taqozo etadi
Asosiy qism
O‘qib tushunish ko‘nikmasini maktab o‘quvchilarida rivojlantirish jarayoni
“O‘qib tushunish nima uchun kerak? Ma’lumot olishning boshqa yo‘llari ham borku,
masalan: podkastlar, ilmiy-ommabop videolar”, degan savol tug‘ilishi tabiiy holat.
Hozirgi kunda rivojlanayotgan dunyoga nazar tashlasak, insonning shaxsiy, orginal
fikri juda noyob hisoblanadi. Negaki, ko‘p insonlar qaysidir mashxur fikrni yoki
internet tarmoqlaridagi aqlli afarizmlarni qayta-qayta ishlatishga moyil bo‘lib
qolishgan. Bu esa ongli mavjudodda eng muhim qobiliyat ya’ni yaratuvchanlikning
yo‘qolishiga olib kelmoqda. O‘qish esa bu muammoni yechishga yordam berishi
mumkin. Ayniqsa falsafiy, tarixiy, ilmiy esselar bilan tanishish orqali muloqotdagi
1
G.A. Asilova. Ilmiy tadqiqot faoliyati asoslari. Uslubiy qo‘llanma.– T., 2020. – 128 b.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
71
2181-3187
qiyinchiliklar, tushunish bilan bog‘liq murakkabliklarga barham berish mumkin. Shu
bilan birga, o‘quvchilardagi leksik sathni kengaytib ulardagi ichki hissiyotlarni va turli
o‘ylarni tartibga solish, ma’lum bir o‘rinli so ‘zlarni qo‘llagan holatda ifodalashga
imkon yaratadi. Amerikalik mashxur aktyor Vil Smiz soatlab vaqtini lug‘atlarni o‘qish,
ilarni o‘rganishga sarishlashini aytib o‘tadi. Bu orqali u aniqroq va ravon fikrlashga
qobiliyatini shakllantiradi. Umumiy o‘qish qobiliyatini rivojlantirish usullari:
1.
Ruchka yoki qalam bilan o‘qish: so‘zlar tagiga chizish yoki belgilash.
2.
Sekin va ifodali o‘qish: o‘qish tezligi pasaytirish va iloji bo‘lsa, ovoz chiqarib
mutolaa qilish.
3.
Muntazam o‘qish: har kuni hech bo‘lmaganda 10 daqiqa ajratish va muhimi qancha
bet o‘qilgani emas, balki davomiy ravishda o‘qish.
4.
O‘qilgan ma’lumotlarga asoslangan holda xulosa yoki qisqacha matn tuzish: qayta
kerakli o‘rinlarini ko‘rib chiqish va g‘oyalarni bir joyga to‘plash.
5.
Qayta o‘qish: yana o‘qish kitobning yangi ma’nolarini ochishga yordam beradi.
Maktab yoshidagi o‘quvchilarni o‘qish ko‘nikmasini shakllantirishga yordam
beradigan muayyan mashqlar mavjud. Mana ulardan bir nechtasi:
Satrlarni, aksincha, harfma-harf o‘qish. Mashq so‘zma-so‘z tahlilni
rivojlantirishga yordam beradi. Ma’nosi oddiy – so‘zlar teskari tartibda, ya’ni o‘ngdan
chapga o‘qiladi.
So‘z orqali o‘qish. Gapdagi barcha so‘zlarni emas, balki bittadan sakrab o‘qish
kerak.
Punktirli yozilgan so‘zlarni o‘qish. Kartochkalarda so‘zlar yozilgan, lekin ularda
bir nechta harflar tushirib qoldirilgan (tushirib qoldirilgan o‘riniga punktir chiziqlar
chizilgan).
So‘zning faqat ikkinchi qismini o‘qish. So‘zning faqat ikkinchi qismini o‘qish
kerak, bunda birinchi qismi tushirib qo‘yiladi. Mashq so‘zning ikkinchi qismi birinchi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
72
2181-3187
qismdan kam emasligini tushunishga yordam beradi, shu bilan keyinchalik so‘zlarning
qo‘shimchalarini tushirib qo‘yishni (yoki noto‘g‘ri o‘qishni) oldini oladi.
Ustki qismi yopiq satrlarni o‘qish. Matn ustiga bir varaq qo‘qoz qo‘yilib,
satrning yuqori qismi yopiladi.
Tez va ko‘p marta takrorlash. Bola iloji boricha tezroq va ketma-ket bir necha
marta takrorlashi kerak.
Xulosa
O‘qib tushunish ko‘nikmasi — o‘quvchining tanqidiy va mustaqil fikrlash
qobiliyatining asosi hisoblanadi. Ushbu ko‘nikmani shakllantirishda o‘qituvchining
metodik yondashuvi, matn tanlovi va o‘quvchiga yo‘naltirilgan interaktiv faoliyat
muhim o‘rin tutadi. Shu bois, darslarda o‘qib tushunishga oid topshiriqlar, savol-
javoblar, tahliliy ishlanmalar orqali o‘quvchilarning intellektual salohiyati oshiriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Muxitdinova X.S. O‘zbek tilini o‘qitish metodikasi (o‘zga tilli guruhlarda) /
Monografiya. T., 2021.
2. G.A. Asilova. Ilmiy tadqiqot faoliyati asoslari. Uslubiy qo‘llanma.– T., 2020. – 128
b.
3. Ismailov A. v.b,. Xalqaro tadqiqotlarda o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini
baholash. – Toshkent, «Sharq», 2019, 92 b
2. Yo‘ldoshev R.A. Ta’lim rus tilida olib boriladigan maktablarda o‘zbek tilini o‘qitish
metodikasi / Monografiya. T., 2015
