ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
40
2181-3187
IJTIMOIY TARMOQLARDA TINISH BELGILARINING O‘RNI:
YOZMA NUTQ MADANIYATINING ZAMONAVIY MUAMMOLARI
Muhammadiyev Farhod Shuhrat o‘g‘li,
ToshDOʻTAU OTAT fakulteti 3-kurs talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada ijtimoiy tarmoqlarda yozma muloqot
davomida tinish belgilarining e’tiborsiz qo‘llanilishi yoki umuman ishlatilmasligi
muammosi tahlil qilinadi. Yozma nutq madaniyatining asosiy unsurlaridan biri
sifatida tinish belgilarining kommunikativ va sintaktik ahamiyati yoritiladi. Ijtimoiy
tarmoq foydalanuvchilarining savodxonlik darajasi, tezkorlikka intilish, emotsional
ifodaning grafik belgilar bilan almashtirilishi kabi holatlar bu muammoning asosiy
sabablari sifatida ko‘rsatilgan. Shuningdek, tinish belgilarining beparvo ishlatilishi
natijasida yuzaga kelayotgan nutqiy tushunmovchiliklar, yozma madaniyatdagi
sustlashuv va bu boradagi xavf-xatarlar haqida xulosalar berilgan.
Kalit soʻzlar:
ijtimoiy tarmoqlar, yozma muloqot, tinish belgilari, savodxonlik
darajasi, ishoralar, muammolar, nutq.
Abstract:
This article analyzes the problem of careless use or complete absence
of punctuation marks during written communication on social networks. The
communicative and syntactic significance of punctuation marks as one of the main
elements of the culture of written speech is highlighted. The literacy level of social
network users, the desire for speed, and the replacement of emotional expression
with graphic symbols are indicated as the main reasons for this problem. Also,
conclusions are given about speech misunderstandings arising from the careless use
of punctuation marks, the slowdown in written culture, and the dangers in this
regard.
Keywords:
social networks, written communication, punctuation marks,
literacy level, gestures, problems, speech.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
41
2181-3187
Аннотация:
В статье анализируется проблема небрежного использования
или полного отсутствия знаков препинания при письменном общении в
социальных
сетях.
Подчеркивается
коммуникативно-синтаксическая
значимость знаков препинания как одного из основных элементов культуры
письменной речи. Основными причинами этой проблемы называются уровень
грамотности пользователей социальных сетей, стремление к скорости и замена
эмоционального выражения графическими символами. Также делаются
выводы о речевых недоразумениях, возникающих вследствие небрежного
использования знаков препинания, о снижении письменной культуры и
связанных с этим опасностях.
Ключевые слова:
социальные сети, письменное общение, пунктуация,
уровень грамотности, жесты, проблемы, речь.
Tinish belgilari - muayyan tilda yozma nutqni toʻgʻri, ifodali, mantiqli bayon
qilishda, uni ixchamlashda, yozma nutq qismlarining oʻzaro mantiqiy grammatik
munosabatlarini koʻrsatish uchun xizmat qiladigan muhim grafik vositalar. Tinish
belgilari markaziy, asosiy belgilar tizimiga mansub boʻlib, u qoʻshimcha, yordamchi
belgilar tizimidan (raqamlar, turli fanlarga oid ilmiy belgilar, bosmaxona belgilari)
maʼlum jihatlari bilan farq qiladi. Tinish belgilarining yozuvda qoʻllanishi oʻziga
xos tizimga ega. Bu tizim - Tinish belgilari miqdori, qoʻyilish tartibi va qoʻllanish
prinsiplari yigʻindisi -
punktuatsiya
ni vujudga keltiradi. Bular yozuvning boshqa
vositalari (harflar, raqamlar, diakritik belgilar) hamda til birliklari (soʻzlar,
morfemalar) bilan koʻrsatish mumkin boʻlmagan turlicha fikriy munosabatlar va
psixologik holatlarni ifodalashda ham muhim ahamiyatga ega boʻlib, yozma
nutqning tushunilishini osonlashtiradi. Tinish belgilari ning asosiy vazifasi nutqning
mazmuniy boʻlinishini koʻrsatish, shuningdek, uning sintaktik tuzilishi va
intonatsion jihatini aniqlashga yordam berishdir. Hozirgi oʻzbek yozuvida tinish
belgilari soni 10 ta: nuqta, soʻroq belgisi, undov belgisi, vergul, qavs, tire, koʻp
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
42
2181-3187
nuqta, nuqtali vergul, qoʻshtirnoq va ikki nuqta. Tinish belgilari oʻz vazifasiga koʻra
2 ga boʻlinadi: a) chegaralovchi tinish belgilari - muayyan sintaktik tuzilmaning yoki
umuman gapning chegarasini bildirish, biror-bir gap boʻlagini intonatsion
mazmuniy jihatdan ajratib koʻrsatish, nutq qaratilgan shaxs yoki predmet nomi
qamrab olingan, shuningdek, yozuvchi (soʻzlovchi)ning subyektiv munosabati
ifodalangan sintaktik tuzilma chegarasini koʻrsatish uchun xizmat qiluvchi qavs,
qoʻshtirnoq, yagona qoʻshaloq belgi sifatida qoʻllanuvchi vergul, ayni shu
vazifadagi tire; b) ajratuvchi tinish belgilari - mustaqil gaplarni, ularning qismlari
(bosh va ergash gaplar, bogʻlangan va bogʻlovchisiz qoʻshma gaplarning predikativ
qismlari)ni, gapning uyushgan boʻlaklarini, birgalik ergashishli qoʻshma gaplarni,
gapning ifoda maqsadiga koʻra turlarini, nutqning boʻlinganligini koʻrsatuvchi
nuqta, soʻroq va undov belgilari, vergul, nuqtali vergul, ikki nuqta, tire, koʻp nuqta.
Baʼzi tinish belgilari ham chegaralash, ham ajratish vazifalarini namoyon eta oladi.
Zamonaviy axborot makonida ijtimoiy tarmoqlar insonlararo muloqotning eng
faol platformasiga aylangan. Har kuni millionlab foydalanuvchilar matnli xabarlar
orqali fikr bildiradi, muhokama yuritadi, savol-javob qiladi. Biroq bunday
muloqotda til va uslub qoidalariga, ayniqsa tinish belgilariga befarqlik bilan
qaralayotgani jiddiy muammoga aylanmoqda. Tinish belgilarining noto‘g‘ri yoki
umuman ishlatilmasligi yozma nutqning ifodaviy kuchini pasaytiradi, fikrning
chalkash yoki noaniq yetkazilishiga sabab bo‘ladi. Tinish belgilarining asosiy
vazifasi — matndagi fikr tuzilmasini belgilash, gaplar o‘rtasidagi mantiqiy
bog‘liqlikni aniqlashtirish, o‘quvchiga to‘g‘ri ohangda o‘qish imkonini yaratishdir.
S. G‘aniyeva
bu borada shunday yozadi:
“Tinish belgilarisiz matn tuzilishi
buziladi, gaplar orasidagi mantiqiy bog‘liqlik yo‘qoladi”
.
Demak, bu belgilar grammatikaning tashqi belgisi bo‘lish bilan birga, mazmunni
to‘g‘ri anglash vositasi sifatida ham muhimdir. Tinish belgilarining yo‘qligiga sabablar
ko‘p. Eng avvalo, tez yozishga bo‘lgan intilish, mobil klaviaturada yozishning
qulayligi yoki tovushli diktatsiya (ovozli yozuv) funksiyasidan foydalanish bu
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
43
2181-3187
muammoni kuchaytiradi. Odamlar fikrni tezroq yetkazishga urinishadi, natijada imlo
va tinish belgilariga ahamiyat kamayadi. Yana bir sabab – savodxonlikka befarqlik.
Ko‘pchilik yozayotgan matnining grammatik to‘g‘riligiga ahamiyat bermaydi, chunki
“ijtimoiy tarmoq bu rasmiy makon emas”
, degan fikr ildiz otgan. Bundan tashqari,
emotsiyani yetkazishda smayliklar, giflar va stickerlar tinish belgilarining o‘rnini
egallab bo‘lgan. Fikrga ohang berish uchun nuqta yoki undov belgisi qo‘yish o‘rniga,
odamlar “yuz ifodasi” orqali ma’no yetkazishga harakat qilishmoqda. Ijtimoiy
tarmoqlarda tinish belgilarining noto‘g‘ri qo‘llanishi yoki umuman ishlatilmasligi bir
necha omillar bilan izohlanadi:
1. Tez yozish istagi -
internet foydalanuvchilari ko‘pincha fikrini tez yetkazishga
intiladi. Bu esa tinish belgilariga, hatto harf imlosiga ham e’tiborni kamaytiradi.
2.
Grammatik savodxonlikning pastligi
- yozma nutq madaniyati bo‘yicha
yetarlicha bilimga ega bo‘lmagan foydalanuvchilar tinish belgilarini qo‘llash zaruratini
his etmaydi.
3.
Grafik ifoda vositalarining ustunligi
- smaylik, emoji, gif kabi vositalar
nutqning emotsional yukini o‘z zimmasiga olayotgani sababli, tinish belgilariga
bo‘lgan ehtiyoj kamaymoqda.
A. Mamatov
bu holatni quyidagicha izohlaydi
: “ Yozma nutqdagi tinish belgilari
o‘z o‘rnini emotsional piktogrammalarga bo‘shatmoqda, bu esa sintaktik uyg‘unlikni
buzadi ”.
Tinish belgilariga befarqlik nafaqat alohida foydalanuvchining nutqiy saviyasini
pasaytiradi, balki keng miqyosda yozma madaniyatga salbiy ta’sir ko‘rsatadi:
- Matnlar tushunarsiz yoki noto‘g‘ri talqin qilinadi;
- Rasmiy yozishmalarda xatoliklar ko‘payadi;
- O‘quvchilarda yozma muloqotga nisbatan bepisand munosabat shakllanadi;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
44
2181-3187
- Tilning estetik va intellektual funksiyasi zaiflashadi.
Bunday e’tiborsizlik oqibatida yozma nutq madaniyati pasaymoqda. Yoshlar
orasida grammatik qoidalar unutilmoqda, natijada rasmiy hujjatlar yozishda ham
xatoliklar ko‘paymoqda. Tinish belgilarisiz matnni tushunish qiyinlashadi, o‘quvchi
“nafas olib” o‘qiy olmaydi, bu esa muloqot sifati va madaniyatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Uslubiy ifoda va emotsional ohangni berishda tinish belgilarining roli katta
ekanini unutmasligimiz kerak. Tinish belgilari – bu nafaqat yozuvning bezagi, balki
fikrning mazmunli ifodasi uchun zarur vosita. Ijtimoiy tarmoqlar jamoatchilik oldida
so‘z aytish maydoni ekan, bu makonda yozilgan har bir jumla mas’uliyat talab qiladi.
Shunday ekan, har birimiz tinish belgilariga, umuman savodli yozishga e’tiborli
bo‘lishimiz lozim. Ayniqsa, o‘qituvchilar, jurnalistlar, blogerlar va yozuvchi yoshlar
bu borada boshqalarga o‘rnak bo‘lishi kerak. Tilingga hurmat – o‘zligingga hurmat.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, ijtimoiy tarmoqlar yozma muloqot
madaniyatining eng faol maydoniga aylangan hozirgi zamonda tinish belgilariga
befarqlik bilan qarash – til madaniyatiga, ayniqsa yosh avlodning savodxonligiga
jiddiy zarar yetkazadi. Har bir foydalanuvchi, ayniqsa bloger, o‘qituvchi, talabalar va
ijodkorlar tarmoqlarda ham yozma madaniyatga amal qilib, boshqalarga ibrat
ko‘rsatishlari zarur. Zero, til — bu nafaqat aloqa vositasi, balki madaniyatning
ko‘zgusi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. G‘aniyeva S. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. - Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi, 2006. 109 bet.
2. Mamatov A. Internet muloqotida til me’yorlari buzilishi va ularning oqibatlari.
- Toshkent: Til va adabiyot ta’limi, 2013. 2-son.
3. Yo‘ldoshev A. O‘zbek tilining tinish belgilar tizimi. - Toshkent: TDPU
nashriyoti, 2019. 7-son.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
45
2181-3187
4. Normurodova M. Virtual makonda o‘zbek tilining yozma madaniyati.
Zamonaviy tilshunoslik muammolari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 53–58 bet.
5. Abduvahob Madvaliyev., Neʼmat Mahkamov. Tinish belgilari va qo‘llanish
o‘rni. – Toshkent: O‘qituvchi, 2000-2005. 104 bet.
Referens:
1. G‘aniyeva S. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. - Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi, 2006. 109 bet.
2. Mamatov A. Internet muloqotida til me’yorlari buzilishi va ularning oqibatlari.
- Toshkent: Til va adabiyot ta’limi, 2013. 2-son.
3. Yo‘ldoshev A. O‘zbek tilining tinish belgilar tizimi. - Toshkent: TDPU
nashriyoti, 2019. 7-son.
4. Normurodova M. Virtual makonda o‘zbek tilining yozma madaniyati.
Zamonaviy tilshunoslik muammolari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 53–58 bet.
5. Abduvahob Madvaliyev., Neʼmat Mahkamov. Tinish belgilari va qo‘llanish
o‘rni. – Toshkent: O‘qituvchi, 2000-2005. 104 bet.
