ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
33
2181-3187
6-SINF O'QUVCHILARINING TINGLAB TUSHUNISH KO'NIKMASINI
RIVOJLANTIRISHGA DOIR TOPSHIRIQLAR
Xasanova Gulasoraxon
Annotatsiya:
Ushbu maqola 6-sinf o'quvchilarining tinglab tushunish
ko'nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan topshiriqlarni tahlil qiladi. Maqolada tinglab
tushunish jarayoni, uning o'quvchi bilimlarini oshirishdagi roli va o'quvchilarning nutq
faoliyatini rivojlantirishga doir metodikalar muhokama qilinadi. Shuningdek, tinglab
tushunish ko'nikmalarini yaxshilash uchun samarali metod va usullarni ishlab chiqish,
ularni o'quv jarayoniga qo'llashning muhimligi ko'rsatiladi.
Kalit so'zlar:
tinglab tushunish, ko'nikmalar, metodika, o'quvchilar,
topshiriqlar, ta'lim jarayoni.
Kirish
Ta'lim tizimida o'quvchilarning til va muloqot ko'nikmalarini rivojlantirish,
ularning umumiy bilim saviyasini oshirish, ayniqsa, tinglab tushunish ko'nikmalarini
rivojlantirish juda muhim ahamiyatga ega. 6-sinf o'quvchilari uchun bu ko'nikmalarni
shakllantirish, o'quv jarayonida yuksak darajadagi muvaffaqiyatni ta'minlaydi. Tinglab
tushunish, o'quvchilarning nutqni to'g'ri tushunishi, o'qituvchining yoki boshqa
tinglovchilarning gaplarini aniq va samarali qabul qilishini ta'minlaydi. Bu ko'nikma
nafaqat darslar, balki kundalik hayotda ham o'quvchilarga foyda keltiradi.
Maqolada tinglab tushunish ko'nikmalarini rivojlantirishning ahamiyati, buni
amalga oshirish uchun kerakli metodlar va topshiriqlarni ko'rib chiqamiz.
Adabiyot sharhi
Tinglab tushunishning o'quv jarayonida tutgan o'rni va metodologik
yondashuvlar haqida bir qancha ilmiy ishlar mavjud. Y.U. Tarxanov (2015) o'zining
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
34
2181-3187
"Tinglash
va
tushunish
ko'nikmalarini
rivojlantirish
metodikasi"
asarida
o'quvchilarning tinglab tushunish ko'nikmalarini rivojlantirishning psixologik va
pedagogik asoslarini tahlil qiladi. Shuningdek, M.I. Bobojonova (2017) "O'quvchilarda
tinglash va tushunish ko'nikmalarini rivojlantirishda interfaol metodlarning roli"
mavzusida o'quvchilarning tinglab tushunish ko'nikmalarini rivojlantirishdagi interfaol
metodlarning samaradorligini o'rganadi.
Maqolalar va tadqiqotlar, shuningdek, turli metodik yondashuvlar va
topshiriqlarni o'quv jarayonida qo'llashning samaradorligini isbotlaydi. Tadqiqotlar
natijalari shuni ko'rsatadiki, tinglab tushunishni rivojlantirish o'quvchilarning umumiy
nutq va muloqot ko'nikmalarini mustahkamlashga yordam beradi.
Tadqiqot metodologiyasi
Bu maqola amaliy tadqiqot asosida yozilgan bo'lib, 6-sinf o'quvchilarining
tinglab tushunish ko'nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan topshiriqlarni tahlil
qilishda quyidagi metodlar qo'llanilgan:
1.
Eksperimental usul:
O'quvchilarga turli tinglab tushunish mashqlarini
taqdim etish va ularning natijalarini o'rganish.
2.
Tahliliy usul:
O'quvchilarning tinglab tushunish ko'nikmalarini
rivojlantirish jarayonini o'rganish va ularning natijalari asosida tahlil qilish.
3.
So'rovnoma:
O'quvchilarning tinglab tushunish bilan bog'liq fikrlarini va
tajribalarini o'rganish.
4.
Amaliyot:
O'qituvchilar
tomonidan
sinfda
tinglab
tushunish
topshiriqlarini amalga oshirish va ularning ta'sirini baholash.
Tahlil va natija
Tinglab tushunish ko'nikmalarini rivojlantirish, o'quvchilarning umumiy bilim
olish jarayonining muhim qismidir. Ushbu ko'nikmalarni rivojlantirishda turli metodlar
va topshiriqlardan foydalanish orqali o'quvchilarning o'rgangan materialni tushunish,
eslab qolish va unga tegishli savollarni aniqlik bilan berish imkoniyatlari oshadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
35
2181-3187
Tadqiqotda tinglab tushunish ko'nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan bir nechta
metodlar va topshiriqlar o'rganildi, va bu metodlarning o'quvchilarning o'qish
jarayoniga ta'siri tahlil qilindi. Ushbu tahlilda o'quvchilarga taqdim etilgan topshiriqlar
va metodlarning samaradorligi, natijalari va ularning o'quvchilarning tinglab tushunish
ko'nikmalarini qanday rivojlantirganligi haqida batafsil ma'lumot beriladi.
Auditoriya bilan muloqot
Auditoriya bilan muloqot metodini qo'llash, tinglab tushunish ko'nikmalarini
rivojlantirish uchun juda samarali usul ekanligini ko'rsatdi. Bu metodda o'quvchilarga
bir-birlari bilan muloqot qilish va o'z fikrlarini ifodalash vazifasi berildi. O'quvchilar
bir-biriga savollar berish, javoblar olish va tahlil qilish jarayonida tinglash va tushunish
ko'nikmalarini faol ravishda rivojlantirdilar. O'quvchilarga muayyan mavzu bo'yicha
qisqa hikoya yoki ma'lumot berilib, ular bu materialni tinglashlari va so'ngra bir-
birlariga savollar berib, javoblar olishlari kerak edi.
Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, bu metod o'quvchilarning tinglab
tushunish ko'nikmalarini tezda rivojlantirishga yordam beradi. Ularning materialni
to'liq tushunishi va savollarni aniq berishi, muloqotning samarali bo'lishiga yordam
berdi. O'quvchilar bir-birlariga savollar berishda, materialning asosiy g'oyalarini va
fikrlarini ajratib, ularni tahlil qilishga muvaffaq bo'lishdi. Bu metod, shuningdek,
o'quvchilarning o'zaro muloqot qilish va jamoaviy fikr almashish ko'nikmalarini ham
rivojlantiradi. Boshqa o'quvchilar bilan ishlash orqali, ular o'z tushunchalarini
yaxshilab ifodalashga va yangi tushunchalarni tezda qabul qilishga qodir bo'lishdi.
Audio materiallar bilan ishlash
Audio materiallar bilan ishlash, tinglab tushunish ko'nikmalarini rivojlantirishda
yana bir muhim metod hisoblanadi. Tadqiqotda o'quvchilarga audio materiallar
tinglash va ularga tegishli savollarni berish topshirig'i berildi. O'quvchilarga turli audio
materiallar taqdim etilib, ularni tinglashlari va so'ngra o'z tushunchalarini ifodalashlari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
36
2181-3187
talab qilindi. Bu metodning asosiy maqsadi o'quvchilarning tinglab tushunish
darajasini oshirish va materialni to'liq anglashlarini ta'minlash edi.
Audio materiallar yordamida o'quvchilarning tinglab tushunish ko'nikmalari
ancha yaxshilanganligini ko'rish mumkin. O'quvchilar tinglagan materialni tezda eslab,
uning asosiy mazmunini yodda tutishdi. Bu metod, shuningdek, o'quvchilarning
eshitish qobiliyatini va tezkor anglash ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam berdi.
O'quvchilarning savollarga javob berish va materialni tahlil qilishda yuqori darajali
aniqlik va aniq tushunish ko'rsatganlari, audio materiallarning samaradorligini
tasdiqladi. Bu metod, tinglab tushunish jarayonini faollashtirishga va o'quvchilarning
materialni yaxshiroq idrok etishiga yordam beradi.
Testlar va savollar
Testlar va savollar yordamida tinglab tushunishning samaradorligini baholash,
metodlarning qanchalik samarali ekanligini aniqlashda muhim rol o'ynadi.
O'quvchilarga turli testlar va savollar berilib, ular tinglab tushunishlarini tekshirishdi.
Testlar, o'quvchilarning tinglab tushunish darajasini to'g'ri baholash va ularga tahlil
qilish imkonini yaratish uchun mo'ljallangan edi. Savollar esa, materialni to'liq
tushunish va asosiy g'oyalarni ajratib olish uchun o'quvchilarni rag'batlantirdi.
Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, testlar va savollar yordamida tinglab
tushunish darajasini aniq baholash mumkin. O'quvchilar materialni tinglash jarayonida
barcha asosiy fikrlarni va muhim detallarni tushunishga intilishdi. Savollar
o'quvchilarning fikrlash qobiliyatini sinovdan o'tkazdi, va ularning javoblaridan aniq
tushunish darajasining yuqori ekanligi ko'rindi. Test va savollar yordamida
o'quvchilarning tinglab tushunish ko'nikmalari yanada mustahkamlandi va ular tezda
materialni tahlil qilishga muvaffaq bo'lishdi.
Metodlarning samaradorligi
Tadqiqotda o'quvchilarga taqdim etilgan metodlarning samaradorligini baholash
natijasida, umumiy xulosaga kelinganida quyidagi fikrlar bildiriladi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
37
2181-3187
•
Audio materiallar:
Audio materiallar yordamida o'quvchilarning tinglab
tushunish ko'nikmalari yuqori darajada rivojlandi. O'quvchilar materialni tinglash,
eshitish va tezda tushunish orqali o'zlarini ishonchliroq his qilishdi.
•
Auditoriya bilan muloqot:
O'quvchilarning o'zaro muloqoti, materialni
tushunishda va uni tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega bo'ldi. Bu metod
o'quvchilarning fikr almashish va boshqalarning fikrlarini to'g'ri tushunish
ko'nikmalarini rivojlantirdi.
•
Testlar va savollar:
Testlar va savollar yordamida o'quvchilarning
tushunish darajasi aniq baholandi. O'quvchilar savollarga javob berishda materialni
to'liq anglay olishdi.
Umuman olganda, tinglab tushunish ko'nikmalarini rivojlantirish uchun
yuqoridagi metodlar samarali bo'ldi va ularning o'quvchilarning materialni tushunish
darajasiga sezilarli ta'sir ko'rsatgani aniqlandi.
Natijalar
Tadqiqotning asosiy natijalari quyidagilarni ko'rsatdi:
1.
Tinglab tushunish ko'nikmalarining rivojlanishi:
O'quvchilar turli
metodlar yordamida tinglab tushunish ko'nikmalarini sezilarli darajada rivojlantirdilar.
Ularning materialni tushunish darajasi yuqori bo'lib, ular o'rgangan materialni tahlil
qilishda muvaffaqiyatli bo'lishdi.
2.
Metodlarning ta'siri:
Har bir metodning o'ziga xos ta'siri bo'lib, audio
materiallar va interfaol muloqot metodlari o'quvchilarning tinglab tushunish
ko'nikmalarini eng samarali rivojlantirdi.
3.
O'quvchilarning tahlil qilish qobiliyatining oshishi:
O'quvchilar
tinglab tushunishdan so'ng, materialni to'g'ri tahlil qilish va unga tegishli savollarni
aniqlik bilan berish qobiliyatiga ega bo'lishdi.
O'quvchilarning tinglab tushunish ko'nikmalarini rivojlantirishda turli metodlar
va topshiriqlar samarali natijalar berdi. Bu metodlar o'quvchilarning materialni to'liq
tushunishi, anglash va tahlil qilish ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam berdi. Audio
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
38
2181-3187
materiallar, interfaol muloqot va testlar yordamida o'quvchilar o'z ko'nikmalarini
mustahkamladi va yangi bilimlarni tezda o'zlashtira oldilar. Natijada, tinglab tushunish
ko'nikmalarini rivojlantirish uchun bu metodlar juda samarali ekanligi aniqlandi.
Takliflar
Tinglab tushunish ko'nikmalarini rivojlantirishda quyidagi takliflar beriladi:
•
Audio materiallarning o'quv jarayoniga kiritilishi:
O'quvchilarning
tinglab tushunish ko'nikmalarini rivojlantirish uchun audio materiallarni muntazam
ravishda sinfda ishlatish tavsiya etiladi.
•
Interfaol metodlarning qo'llanilishi:
O'quvchilarga turli interfaol
metodlar yordamida tinglashni rivojlantirishga doir topshiriqlarni bajarishga imkon
yaratish.
•
Sinflarda muloqotga ko'proq e'tibor berish:
O'quvchilarga bir-birlari
bilan muloqot qilish va o'z fikrlarini ifodalash imkoniyatlarini yaratish.
•
Maxsus testlarni qo'llash:
O'quvchilarning tinglab tushunish darajasini
muntazam ravishda testlar yordamida baholash.
Xulosa
6-sinf o'quvchilarining tinglab tushunish ko'nikmalarini rivojlantirish o'quv
jarayonining muhim qismi hisoblanadi. To'g'ri metodlar va topshiriqlar yordamida bu
ko'nikmalarni shakllantirish, o'quvchilarni yanada samarali o'qitishga imkon yaratadi.
Audio materiallar, interfaol metodlar va sinfda muloqotga ko'proq e'tibor berish,
tinglab tushunish ko'nikmalarini rivojlantirishda samarali bo'ladi. O'quvchilarni
tinglashga va tushunishga o'rgatish, ularning umumiy ta'lim darajasini oshiradi.
Foydalangan Adabiyotlar
•
Tarxanov, Y.U. (2015).
Tinglash va tushunish ko'nikmalarini
rivojlantirish metodikasi
. Toshkent: O'qituvchi nashriyoti.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–7_ июня –2025
39
2181-3187
•
Bobojonova, M.I. (2017).
O'quvchilarda tinglash va tushunish
ko'nikmalarini rivojlantirishda interfaol metodlarning roli
. Toshkent: Ta'lim
nashriyoti.
•
Iskandarova, R.T. (2019).
Tinglab tushunishning o'quv jarayonidagi o'rni
.
Toshkent: Fan va ta'lim.
