ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
260
2181-3187
BADIIY ASAR STRUKTUR POETIKASI BORASIDA ILMIY
IZLANISHLAR: NAZARIY ASOSLAR, YONDASHUVLAR
Mutallibx
o’
jayeva Salomatxon
Mutalibxon qizi
Farg’ona davlat uiversiteti
Adabiyotshunoslik:
o’
zbek adabiyoti mutaxassisligi 1-bosqich talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada badiiy asar struktur poetikasining ilmiy
izlanishlari va tahlil metodlarini k
o’
rib chiqiladi. Maqolada badiiy asarlarning shakli,
tuzilishi, kompozitsiyasi va ma'nosi
o’
rtasidagi
o’
zaro bog'lanishlar tahlil qilinadi.
Struktur poetika asarlarni nafaqat uning tashqi shakli, balki uning ichki tizimi orqali
ham tushunishga qaratilgan ilmiy y
o’
nalish b
o’
lib, bu jarayonda shakl va mazmunning
integratsiyasi, kompozitsion tuzilish va tilning estetik roli muhim
o’
rin tutadi.
Kalit s
o’
zlar:
Badiiy asar, struktur poetika, formalizm, strukturalizm,
poststrukturalizm, dekonstruktsiya, asar kompozitsiyasi, til va shakl, V. Shklovskiy, R.
Jakobson, R. Bart, T. Todorov, M. Baxtin, Julia Kristeva, B.Karim, A.Rasulov,
D.Quronov, psixoanalitik tahlil, intertekstualizm, badiiy matn, shakl va mazmun,
estetik yondashuv.
Badiiy asar struktur poetikasi
—
badiiy asarning shaklini, tuzilishini,
kompozitsiyasini va
o’
zaro bog'lanishini
o’
rganish b
o’
yicha nazariy va amaliy
izlanishlar sohasidir. Bu ilmiy y
o’
nalish, asar va uning tili, kompozitsiyasi, syujeti va
personajlar
o’
rtasidagi murakkab aloqalarni tahlil qilishga asoslanadi. Struktur poetika,
asar ichidagi formal va mazmuniy elementlarning
o’
zaro integratsiyasini
o’
rganadi,
bunda asar mazmunining shakli bilan qanday bog'langani va shaklning ma'no
yaratishdagi roli
o’
rganiladi. Shu sababli, badiiy asar struktur poetikasining ilmiy
tadqiqotlari adabiyotshunoslikda muhim
o’
rin tutadi va u adabiy tanqid, estetika,
tilshunoslik va psixologiya kabi sohalar bilan chambarchas bog'liqdir.
Struktur poetika asarlarning formal jihatlari va ularning mazmuniy qatlamlari
o’
rtasidagi munosabatlarni
o’
rganishga qaratilgan. Shu bilan birga, bu sohada
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
261
2181-3187
asarlarning kompozitsiyasiga, syujetining tashkil topishiga, personajlar tizimiga va
tiliga alohida e'tibor qaratiladi. Struktur poetikaning ilmiy asoslarini shakllantirgan bir
qator ilmiy yondashuvlar mavjud b
o’
lib, ular asarlarning formal tuzilishi, uning
qismlari
o’
rtasidagi mantiqiy bog'lanishlar va badiiy ifodaning estetik xususiyatlariga
qaratilgan.
Formalizm va strukturalizm
. Badiiy asar struktur poetikasining
rivojlanishiga katta hissa q
o’
shgan asosiy ilmiy y
o’
nalishlardan biri formalizmdir.
Formalistlar adabiy asarni uning tashqi shakli, kompozitsiyasi, til va uslubiga asoslanib
tahlil qilishga e'tibor berishgan. Ushbu yondashuvda asar mazmuni ikkinchi darajali
ahamiyatga ega deb qaraladi, asar tarkibidagi formal elementlarning
o’
zaro aloqasi,
ularning kompozitsion tuzilishi
o’
rganiladi. Rossiya formalistlari, ayniqsa Viktor
Shklovskiy, Boris Eixenbaum va Roman Jakobson badiiy asarlarning strukturalarini
tahlil qilishda muhim izlanishlar olib bordilar. Ularning asarlari asarlarning poetik
tuzilishiga, uslubiy vositalar va san'atchilik texnikalarining
o’
ziga xos xususiyatlarini
o’
rganishga qaratilgan.
Strukturalizm esa badiiy asarni k
o’
proq tizim sifatida k
o’
rib chiqadi, uning
qismlari
o’
rtasidagi
o’
zaro aloqalarni, ma'no yaratish jarayonini tahlil qiladi. Klod
Lévi
-Stross, Roland Barthes va Tzvetan Todorov kabi olimlar strukturalistik
yondashuvni rivojlantirganlar. Strukturalizm badiiy asarlarni nafaqat uning tashqi
strukturasini, balki uning ichki mantiqiy va semantik tizimini ham
o’
rganishga
y
o’
naltiradi.
Poststrukturalizm va dekonstruktsiya.
Poststrukturalizm esa struktur
poetikaga yangi yondashuvlarni kiritdi. Bu yondashuv asarlarning strukturasini doimiy
va qat'iy tizim sifatida emas, balki uzluksiz
o’
zgaruvchan va ochiq tizim sifatida k
o’
rib
chiqadi. Jacques Derrida ning dekonstruktivizm yondashuvi, asarlarni tahlil qilishda
uning matnining izchil emasligi, ma'no va tushuncha
o’
zgaruvchanligini ta'kidladi.
Poststrukturalizm asarlarning shaklini va tuzilishini notekis va
o’
zgaruvchan sifatida
tushunib, bu tuzilmalarning
o’
zaro bog'lanishini izohlashga harakat qildi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
262
2181-3187
Struktur poetika haqida ilmiy tadqiqotlar olib borgan olimlar.
Viktor
Shklovskiy (1893
–
1984) Rossiya formalizm maktabining yetakchi vakillaridan biri
sifatida badiiy asar strukturasini tahlil qilishda asosiy yondashuvlarni ishlab chiqdi.
Uning "San'atni tekislash" (1917) asarida asar tuzilishining shakliy jihatlariga e'tibor
qaratilgan. Shklovskiy san'atni "k
o’
zni ochish" va "oddiy k
o’
rishning yangicha tarzini
yaratish" deb ta'riflagan. U badiiy asarlarni, asosan, san'atning estetik vositalari orqali
tahlil qilishni tavsiya etdi va uning s
o’
z va tasvir orqali qurilgan strukturasini
o’
rgandi.
Roman Jakobson (1896
–
1982) strukturalizmni rivojlantirishda muhim rol
o’
ynadi. U badiiy asarni lingvistik jihatdan tahlil qilishda yangi metodologiyalarni
ishlab chiqdi. Jakobsonning fikriga k
o’
ra, badiiy asarda til va struktura
o’
rtasida chuqur
aloqalar mavjud b
o’
lib, har bir adabiy asar
o’
zining shakliy elementlari orqali ma'no
yaratadi. U asar tilining, xususan, fonologik, sintaktik va semantik elementlarini
o’
rganishga e'tibor qaratgan.
Roland Barthes (1915
–
1980) strukturalist tahlil usullarini yanada
rivojlantirib, poststrukturalizmga
o’
tishni boshlagan. Uning "Badiiy matnlar" (1970)
asarida, asarning tuzilishini uning tili orqali k
o’
rish zarurligini ta'kidlab, matnning
o’
zgaruvchanligini va uning ochilishi jarayonini
o’
rgandi. Barthes "avtorlik
o’
limi" va
"
o’
quvchining vazifasi" kabi tushunchalarni ilgari surdi, bu esa asar strukturasining
faqat muallif tomonidan emas, balki
o’
quvchi tomonidan ham yaratilishini anglatadi.
Tzvetan Todorov (1939
–
2017) strukturalist adabiyotshunoslikning boshqa
yetakchi vakili b
o’
lib, u badiiy asarni tasvirlashda syujet va kompozitsiyaning roli
haqida keng fikrlar bildirdi. Todorovning "Badiiy adabiyotning struktoralari" (1966)
asarida, asar tuzilishini
o’
rganish orqali uning strukturalarini va qanday qilib ma'no
yaratish jarayonini tahlil qilish zarurligini ta'kidlagan. U badiiy asarning struktural
aspektlarini aniq belgilashga intildi.
Badiiy asar strukturasini
o’
rganishdagi yangi yondashuvlar bugungi kunda
postmodernizm, intertekstualizm, feminist tahlil va psixoanalitik usullarning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
263
2181-3187
q
o’
llanilishi orqali yanada boyidi. Mixail Baxtinning dialektik va geteroglosiya
tushunchalari, Julia Kristevaning intertekstualizmga oid nazariyalari, shuningdek
Freyd va Lakanning psixoanalitik yondashuvlari asarlarning strukturasini yangi
jarayonlar sifatida tushunishga imkon beradi. Bu yondashuvlar, asarlarni faqat uning
formasi orqali emas, balki uning
o’
zaro aloqalari va kontekstual bog'liqligi orqali
o’
rganishga qaratilgan.
O’
zbek adabiyotshunosligida ham struktural metod, strukturalizm
y
o’nalishlari haqida bir qator izlanishlar olib borilgan. Bahodir Karimning “Ruhiyat
alifbosi” nomli adabiy
-ilmiy maqolalar t
o’
plamining uchinchi faslida struktural metod
va struktur poetika haqidagi qarashlarini bayon etadi.
Oliming ta’kidlashicha,
struktural poetika matndagi barcha elementlarni bir butunlikda k
o’
radi, ularning
o’
zaro
aloqasini
o’
rganadi. Olim ushbu kitobida, asosan, fransuz etnografi Klod Levi-Stross
va olim Rolan Bartlarning struktur analiz, strukturalizm t
o’g’risidagi ilmiy
g’oyalarining mazmunini tushuntirib beradi.
Abdug’ofir Rasulov
"Badiiylik
—
bezavol yangilik" asari strukturalizm
haqida
g’arb olimlarining qarashlari
, asarlarning strukturasini
o’
rganishga qaratilgan
yondashuvlar va metodologiyalarning ahamiyatini tushunishga yordam beradi.
Rasulov badiiy asarlarning tarkibiy tuzilishini, ya'ni uning shaklini, mazmunini va
uslubini bir butunlikda k
o’
rib chiqish kerakligini ta'kidlaydi. Badiiy asarlarning shakli
faqat tashqi k
o’
rinish emas, balki uning mazmunini yaratishda ham muhim rol
o’
ynaydi, degan fikrni ilgari suradi. U strukturalizmni badiiy asarni barcha
elementlarining
o’
zaro aloqasi orqali tahlil qilish yondashuvi deb ta'riflaydi. Rasulov,
strukturalizmning asosiy vakillari
—
Roman Jakobson va Claude Lévi
-Strauss kabi
olimlarning ishlaridan ham foydalangan. Ularning asarlari orqali badiiy asarning
strukturasini chuqurroq tahlil qilish mumkinligini k
o’
rsatadi. Lekin Rasulov badiiy
asarning
shakliy
jihatlarini
tushunishda
strukturalizmning
yondashuvi
cheklanganligini ham tan oladi va bu y
o’
nalishda yangi metodologiyalarni talab qiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
264
2181-3187
Adabiyotshunos olim Dilmurod Quronov
o’zining “Adabiyotshunoslikka
kirish” kitobida immanent tahlil metodlari qatorida struktur tahlilga ham to’
xtalib
o’tadi. Bundan tashqari D.Quronov boshchiligida tuzilgan “Adabiyotshunoslik
lug’ati”da ham strukturalizm haqida asosiy tushunchalar bayon qilingan.
Badiiy asar struktur poetikasi
—
bu asarlarning shakli, tuzilishi, til va
kompozitsiyasini
o’
rganish orqali ularning ma'no yaratish jarayonlarini tahlil qilishni
maqsad qilgan ilmiy y
o’
nalishdir. Ushbu sohada olib borilgan ilmiy izlanishlar,
asarlarning strukturasini nafaqat uning tashqi shakli, balki ichki mantiqiy tizimi orqali
ham tushunishga imkon beradi. Formalizm, strukturalizm, poststrukturalizm va
dekonstruktsiya kabi yondashuvlar adabiy asarlarni tahlil qilishda yangi metodologik
imkoniyatlarni yaratdi. Viktor Shklovskiy, Roman Jakobson, Roland Barthes, Tzvetan
Todorov kabi olimlar badiiy asar strukturasini
o’
rganishda
o’
z hissalarini q
o’
shib,
adabiyotshunoslikda bu sohaning rivojlanishiga katta ta'sir k
o’
rsatdilar. Ularning ilmiy
izlanishlari asarlarning estetik qiymatini, uning til va shakl orqali ma'no yaratish
jarayonini anglashga yordam berdi.
Bugungi kunda struktur poetikaning ilmiy tadqiqotlari, asarlarning
intertekstual, psixoanalitik yondashuvlar orqali yanada boyib, yangi tahlil metodlarini
taklif etmoqda. Bu yondashuvlar nafaqat badiiy asarlarning tashqi tuzilishini, balki
uning
o’
zgaruvchan va k
o’
p qatlamli ma'no shakllarini
o’
rganishga imkon beradi.
Shunday qilib, badiiy asar struktur poetikasini
o’
rganish, adabiyotshunoslikda
asarlarning chuqurroq anglashiga va ularning zamonaviy kontekstda qanday
shakllanganini tushunishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yx
ati:
•
Қуронов
Д., Мамажонов З., Шералиева М. Адабиётшунослик луғати. –Т.:
Академнашр, 2013.
286-
б.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
265
2181-3187
•
Карим Б. Рухият алифбоси. –
Т.:
Fафур Fулом номидаги нашриёт
-
матбаа ижодий уйи, 2018. 193
-
б.
•
Расулов А. Бадиийлик
-
безавол янгилик.
-
Т.: Шарқ
, 2007. -
Б.
•
Холбеков М.Структур адабиётшунослик. –
Т. 2014
•
Шкловский
В.
О
теории
прозы.
1982
.
https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=htt
ps://philologos.narod.ru/shklovsky/prose1983.htm&ved=2ahUKEwjJnO_RsOu
JAxVeKBAIHdxVHp8QFnoECBoQAQ&usg=AOvVaw29pUXqUlN1gshcvT
P_iItN
