ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
189
2181-3187
JAMGʻARMANI IQTISODIYOTDAGI OʻRNI
Rishton tuman 2- son politexnikumi biznes asoslari fani
o‘
qituvchisi
Nazirova Ozodxon Farxodovna
email. nazirovaozoda5@gmail.com
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada jamgʻarma tushunchasining iqtisodiy
mohiyati, uning mikro, mezo va makro darajadagi ahamiyati keng yoritilgan. Aholi,
korxona va davlat miqyosida jamgʻarma madaniyatining shakllanishi va rivojlanishi
iqtisodiy barqarorlik va o‘sishning muhim omili sifatida ko‘rib chiqiladi. Shuningdek,
jamgʻarma va investitsiya o‘rtasidagi bogʻliqlik, bank tizimi orqali resurslarni safarbar
qilish, moliyaviy xavfsizlikni ta’minlash kabi jihatlar nazariy va amaliy misollar
asosida tahlil qilinadi. O‘zbekiston iqtisodiyoti misolida mavjud imkoniyatlar, dolzarb
muammolar va ula
rni bartaraf etish bo‘yicha takliflar berilgan. Maqola jamgʻarma
siyosatining rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan tizimli yondashuv va islohotlarning
ahamiyatini ko‘rsatadi.
Kalit s
o‘
zlar
Kichik biznes, iqtsodiy, rivojlanish, o‘sish, texnalogiyalar,
mamlakat;
ANNOTATION
This article explores the economic essence of savings and
highlights its significance at the micro, meso, and macro levels. The formation and
development of a savings culture among individuals, businesses, and governments are
examined as key factors in ensuring economic stability and sustainable growth. The
interconnection between savings and investment, the mobilization of resources through
the banking system, and the role of savings in enhancing financial security are analyzed
through both theo
retical insights and practical examples. Using Uzbekistan’s economic
landscape as a case study, the paper outlines current opportunities, pressing challenges,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
190
2181-3187
and policy recommendations for improvement. The article emphasizes the importance
of a systematic approach and reforms in the development of effective savings policies.
Key words
Small Business, Economic, Development, Growth, Technology,
country;
KIRISH
Bozor iqtisodiyoti sharoitida moliyaviy barqarorlik va barqaror
o‘sishning asosiy
omillaridan biri
—
bu aholining, biznes subyektlarining va
davlatning moliyaviy resurslardan oqilona foydalanishidir. Ayniqsa, jamgʻarma
tushunchasi va uning iqtisodiyotdagi o‘rni global miqyosda ham, milliy darajada ham
dolzarb ahamiyat kasb etadi. Jahon
banki, Xalqaro valyuta jamgʻarmasi (XVJ) va
boshqa moliyaviy institutlarning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, aholi va xususiy
sektor tomonidan shakllantirilgan jamgʻarmalar davlat iqtisodiyotining ichki
investitsiya salohiyatini oshiradi, inflyatsion xavflarni kamaytiradi va moliyaviy
xavfsizlikni mustahkamlaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
191
2181-3187
Jamgʻarma deganda —
mavjud daromadlarning ma’lum qismini kelajakda
foydalanish yoki kutilmagan holatlarga tayyor turish uchun saqlab qo‘yilishi
tushuniladi. Bu harakat nafaqat individual darajada, balki iqtisodiyotning barcha
ishtirokchilari
—
yirik korxon
alar, kichik va o‘rta biznes, davlat muassasalari uchun
ham strategik ahamiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasining 2030 yilgacha bo‘lgan
rivojlanish strategiyasida aholining moliyaviy savodxonligini oshirish va jamgʻarma
madaniyatini rivojlantirish alohid
a ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida belgilangan.
Shuningdek, iqtisodiy nazariyada jamgʻarma va investitsiya o‘rtasidagi
bogʻliqlik asosiy omil sifatida e’tirof etiladi. Masalan, J.M. Keynes oʻzining "Ish bilan
bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi" asarida jamgʻarmani investitsiya
faoliyatining asosiy manbai sifatida ko‘rsatadi. Bu fikr zamonaviy iqtisodiyotda ham
dolzarbligini yo‘qotmagan. Aholining tejamkorlik darajasi or
tgan sari, banklar va
moliyaviy institutlar ko‘proq resurslarga ega bo‘ladi, bu esa o‘z navbatida kreditlash
hajmining oshishiga olib keladi va investitsiya muhitini yaxshilaydi. Bundan tashqari,
jamgʻarma madaniyati —
bu shunchaki pulni tejash emas, balki
moliyaviy mas’uliyat,
uzoq muddatli rejalashtirish va iqtisodiy mustaqillik madaniyatini anglatadi.
Rivojlangan davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, jamgʻarma odatlari erta yoshlikdan
shakllantiriladi va bu jarayonga ta’lim tizimi faol jalb etiladi. Mi
sol uchun, Germaniya,
Yaponiya yoki Janubiy Koreya kabi mamlakatlarda jamgʻarma ko‘rsatkichlari juda
yuqori bo‘lib, bu mamlakatlarning moliyaviy barqarorligiga asosiy turtki bo‘lgan.
O‘zbekiston sharoitida esa, so‘nggi yillarda aholi va tadbirkorlar orasida
jamgʻarma tushunchasiga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda. Raqamli bank
xizmatlarining rivojlanishi, mikrojamgʻarma tizimlarining ommalashuvi, pensiya va
investitsiya fondlarining pay
do bo‘lishi bu jarayonni tezlashtirmoqda. Ammo, bu
borada hali ham muhim muammolar mavjud
—
moliyaviy savodxonlikning past
darajasi, inflyatsiyaviy xavflar, norasmiy sektorning kengligi va boshqa omillar
jamgʻarma madaniyatining to‘liq shakllanishiga to‘s
qinlik qilmoqda. Shu sababli,
ushbu maqolada jamgʻarmaning iqtisodiyotdagi o‘rni, uning aholi va biznes uchun
qanday foydali jihatlari borligi, davlat siyosatidagi roli, shuningdek, mavjud
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
192
2181-3187
muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari tahlil qilinadi. Maqolaning nazariy asoslari
klassik va zamonaviy iqtisodiy nazariyalar, amaliy jihatlari esa O‘zbekiston va xorijiy
mamlakatlar tajribasi asosida yoritiladi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Jamgʻarma tushunchasi va uning
iqtisodiy kategoriyasi sifatidagi o‘rni
.
Jamgʻarma —
bu iqtisodiy subyektlar (aholi,
korxonalar, davlat)
tomonidan daromadlarining iste’mol qilinmagan, lekin kelajakdagi
ehtiyojlar yoki investitsiyalar uchun zaxirada saqlanadigan qismini anglatadi. Bu
tushuncha iqtisodiy kategoriyalar ichida muhim oʻrin tutadi, chunki u jamiyatdagi
umumiy moliyaviy muomalaga,
iste’mol va investitsiya muvozanatiga bevosita ta’sir
qiladi.
Iqtisodiy nazariyada jamgʻarma va investitsiya o‘rtasidagi bogʻliqlikni aniqlash
uchun quyidagi asosiy formuladan foydalaniladi:
S=IS = IS=I
Bu
yerda:
S
—
jamgʻarma
miqdori
I
—
investitsiyalar miqdori
Demak, iqtisodiy o‘sish investitsiyalar hajmiga,
investitsiyalar esa, o‘z navbatida, jamgʻarma salohiyatiga bog‘liqdir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
193
2181-3187
Jamgʻarmaning mikroiqtisodiy o‘rni (aholi va uy xo‘jaliklari darajasida)
.
Aholi darajasida jamgʻarma quyidagi iqtisodiy afzalliklarni beradi
; Moliyaviy
barqarorlik: Inson o‘zining kutilmagan xarajatlarini (kasallik, ishsizlik, tabiiy ofatlar)
moliyaviy zaxira hisobidan qoplashi mumkin.
Iste’molni optimallashtirish: Shaxsiy
jamgʻarma odati insonni daromaddan yuqori darajada yashashdan saqlaydi, moliyaviy
mas’uliyatni kuchaytiradi.
Uy-
joy va ta’lim uchun investitsiyalar: Yirik xarajatlar
(masalan, uy sotib o
lish yoki farzandlar ta’limi) ko‘pincha uzoq muddatli
jamgʻarmalarga asoslanadi.
Pensiya
tayyorgarligi: Yoshlikda shakllantirilgan jamgʻarmalar keksa yoshdagi
moliyaviy mustaqillikni ta’minlaydi.
O‘zbekistonda 2024
-
yil yakunlariga ko‘ra, aholining bank omonatlaridagi jami
mablag‘i 80 trln so‘mdan oshgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich yildan
-
yilga o‘sib bormoqda.
Bu moliyaviy savodxonlik ortib borayotganining amaliy ko‘rsatkichidir.
Korxona va biznes subyektlari darajasida jamgʻarmaning roli
.
Korporativ
darajada jamgʻarma —
bu daromadlarning bir qismini kompaniya ehtiyojlari yoki
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
194
2181-3187
rivojlanish loyihalari uchun zaxira qilish demakdir. Uning afzalliklari quyidagicha:
Likvidlik xavfsizligi: Kutilmagan pul oqimlaridagi uzilishlarga nisbatan tayyor turish
imkonini beradi.
Korxona jamgʻarmasi orqali yangi texnologiyalar, ishlab chiqarish
liniyalari yoki xizmatlar joriy qilinadi. Moliyaviy mustaqillik: Tashqi kreditlarga kam
ehtiyoj tugʻiladi, foiz to‘lovlar kamayadi.
Masalan, rivojlangan davlatlarda yirik
kompaniyalar har yili sof foydaning 10-30% gacha qismini reinvestitsiya uchun
jamgʻarm
aga ajratadi. Bu amaliyot ularning bozordagi raqobatbardoshligini oshiradi.
Jamgʻarmaning makroiqtisodiy darajadagi ahamiyati
.
Davlat darajasida
jamgʻarma quyidagi funksiyalarni bajaradi:
Ichki investitsiya manbai: Ichki
jamgʻarmalarning hajmi iqtisodiyotning o‘zini o‘zi moliyalashtirish salohiyatini
belgilaydi. Pul-kredit siyosatining samaradorligi: Bank tizimidagi omonatlar hajmi
o‘sishi bilan iqtisodiyotga yo‘naltiriladigan kreditlar hajmi oshadi.
Valyuta
barqarorligi va inflyatsiyaga ta’sir: Jamgʻarma darajasi yuqori bo‘lgan davlatlarda
iste’mol bosimi kamayadi, bu inflyatsiya
ni jilovlaydi. Tashqi iqtisodiy shoklarga (neft
narxining tushishi, global inqirozlar) qarshi turishda davlat jamgʻarmalari (masalan,
Stabilizatsiya fondlari) muhim rol o‘ynaydi.
Misollar:
Norvegiya
—
1.5 trillion dollarlik davlat neft jamgʻarmasi orqali nafaqat iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlamoqda, balki kelajak avlodlar uchun ham resurs saqlamoqda.
Singapur
—
Temasek va GIC jamgʻarma fondlari orqali global aktivlarga
investitsiya qiladi, milliy boylikni ko‘paytiradi.
O‘zbekistonda jamgʻarma siyosati va rivojlanish istiqbollari
.
So‘nggi
yillarda O‘zbekistonda jamgʻarma bo‘yicha bir qancha ijobiy o‘zgarishlar
kuzatilmoqda:
Aholi uchun ommaviy moliyaviy savodxonlik kurslari tashkil etilmoqda, Tijorat
banklari tomonidan foydali omonat turlari (onlayn depozitlar, muddatli omonatlar)
joriy etilmoqda;
Pensiya jamgʻarmalari va investitsiya fondlari bozorini rivojlantirish
bo‘yicha qonunchilik ishlari olib borilmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
195
2181-3187
Lekin bu borada hal
qilinishi lozim bo‘lgan muammolar ham mavjud:
Qishloq
hududlarida bank xizmatlarining yetarli emasligi i
nflatsiya darajasi jamgʻarma
qiymatini yemirishi mumkinligi, norasmiy sektor kengligi tufayli aholining barcha
qatlamlarida jamgʻarma qilish imkoniyatining cheklanganligi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa
o‘
rnida shuni aytish mumkinki
Jamgʻarma
—
har qanday iqtisodiyotda barqarorlik, o‘sish va xavfsizlikni ta’minlovchi muhim
omillardan biridir. Ushbu maqolada ko‘rib chiqilganidek, jamgʻarma faqatgina shaxsiy
darajada emas, balki korxona va davlat miqyosida ham moliyaviy barqarorlikni
yaratishga xizmat qiladi. U kelajakdagi noaniqliklarga tayyor turish, investitsiya
salohiyatini shakllantirish va iqtisodiy xavflarga qarshi turish vositasidir.
Mikroiqtisodiy darajada
—
ya’ni aholi va xonadonlar darajasida —
jamgʻarma
moliyaviy intizom, rejalashtirish va o‘z hayot sifati ustidan nazoratni mustahkamlovchi
vositadir. Aholining jamgʻarma odatlari ortishi bilan ularning kreditlarga qaramligi
kamayadi, iqtisodiy mustaqillik darajasi esa ortadi. Korporativ (mezoiqtisodiy)
darajada esa, jamgʻarma korxonalarga ishlab chiqarishni kengaytirish, innovatsiyalarni
joriy etish va bozordagi o‘z raqobatbardoshligini oshirish imkonini beradi. Xususan,
O‘zbekistonda kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun jamgʻarma madaniyatini
rivojlantirish,
ularni
ichki
moliyalashtirishga
o‘rganish
iqtisodiyotning
diversifikatsiyasini ta’minlaydi.
Makroiqtisodiy darajada jamgʻarma mamlakatning ichki investitsion resurslarini
kengaytiradi, tashqi qarzlarga qaramlikni kamaytiradi va iqtisodiy suverenitetni
mustahkamlaydi. Bu davlatga global iqtisodiy o‘zgarishlarga bardosh berish imkonini
beradi. Masa
lan, Norvegiya, Singapur yoki Qatar kabi davlatlar strategik jamgʻarma
fondlari orqali milliy iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlab kelmoqda.
O‘zbekiston
sharoitida jamgʻarma siyosatini yanada rivojlantirish uchun quyidagi ustuvor
yo‘nalishlar dolzarb hisoblan
adi:
Moliyaviy savodxonlikni oshirish:
Maktab, kollej va oliy o‘quv yurtlarida
moliyaviy ta’limni kuchaytirish orqali yosh avlodda jamgʻarma madaniyatini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
196
2181-3187
shakllantirish.
Bank tizimi islohotlari:
Aholi uchun qulay va ishonchli omonat
xizmatlarini kengaytirish, ayniqsa, chekka hududlarda.
Raqamli moliyaviy
texnologiyalarni rivojlantirish:
Onlayn platformalar orqali jamgʻarma qilishni
osonlashtirish.
Davlat tomonidan rag‘batlantirish mexanizmlari
:
Omonatga soliq
imtiyozlari, davlat kafolati, subsidiya yoki grant tizimlari orqali aholi va biznesni
jamgʻarmaga undash.
Makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash:
Inflyatsiyani
nazorat qilish va milliy valyutaning barq
arorligini saqlab qolish orqali jamgʻarmaning
haqiqiy qiymatini asrash.
Xulosa qilib aytganda, jamgʻarma —
bu iqtisodiy yuksalish va mustahkam
taraqqiyot sari qo‘yilgan asosli qadamdir. U nafaqat iqtisodiy resurs, balki strategik
yondashuv, ijtimoiy madaniyat va moliyaviy erkinlikning timsolidir. Shu sababli,
barcha darajalarda
—
shaxsiy, biznes va davlat miqyosida
—
jamgʻarma madaniyatini
shakllantirish va rivojlantirish ustuvor vazifa sifatida qaralishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.O‘zbekiston Respublikasi Qonunlari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
farmon va qarorlari, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Sh.M.Mirziyoyevning asarlari.
2.O‘zbekiston Respublikasining 2019
-yil 11-
noyabrdagi «O‘zbekiston
Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida»gi Qonuni.
3.O’zbekiston Respublikasining “Banklar va bank faoliyati to’g’risida”gi Qonuni,
1996 yil 25 aprel.
4.O’zbekiston Respublikasining “Tadbirkorlik va tadbirkorlik faoliyati
kafolatlari to’g’risida”gi Qonuni. –
T.: 14 aprel 1999 yil.
5. “Bank tizimini yanada erkinlashtirish va isloh qilish borasidagi chora
-tadbirlar
to’g’risida”. “Xalq so’zi” gazetasi, 2000 yil 21 mart.
6. Faxriddin B., N
o‘
monbek A. ABS SISTEMASI BILAN JIHOZLANGAN M1
TOIFALI
AVTOMOBILLARNING
TORMOZ
SAMARADORLIGINI
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
197
2181-3187
MATEMATIK NAZARIY TAHLILI //International journal of scientific researchers
(IJSR) INDEXING.
–
2024.
–
Т
. 4.
–
№.
1.
–
С
. 333-337.
7.Qurbonazarov S. et al. ANALYSIS OF THE FUNDAMENTALS OF
MATHEMATICAL MODELING OF WHEEL MOVEMENT ON THE ROAD
SURFACE OF CARS EQUIPPED WITH ABS //Multidisciplinary Journal of Science
and Technology.
–
2024.
–
Т
. 4.
–
№.
8.
–
С
. 45-50.
8.Xuzriddinovich B. F. et al. ABS BILAN JIHOZLANGAN AVTOMOBILNI
TORMOZ PAYTIDA O ‘ZO ‘ZIDAN VA MAJBURIY TEBRANISHLARINI
TORMOZ SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI TAHLIL QILISH //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ
В
МИРЕ
.
–
2024.
–
Т
. 47.
–
№.
4.
–
С
. 81-
87.
9. Xusinovich T. J., R
o‘
zibayevich M. N. M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI
TURLI
MUHITLARDA
TORMOZLANISHINI
TAHLIL
QILISH
VA
PARAMETRLARINI O ‘RGANISH.
10. Karshiev F. U., Abduqahorov N. ABS BILAN JIHOZLA
НГАН
M1 TOIFALI
AVTOMOBILLAR TORMOZ TIZIMLARINING USTIVORLIGI //Academic
research in educational sciences.
–
2024.
–
Т
. 5.
–
№.
5.
–
С. 787
-791. 11
.Каршиев
Фахридин Умарович, Н.Абдуқаҳоров ИЗУЧЕНИЕ МИКРОСТРУКТУРЫ
СТАЛИ
В
МАТЕРИАЛОВЕДЕНИ//
https://www.iupr.ru/6-121-2024
https://www.iupr.ru/_files/ugd/b06fdc_15c4798c874a4ddab326a52bd3af34ea.pdf?ind
ex=true
12.
Абдуқаҳоров Н., Турдиалиев Ж., Мўминов Н. АВТОМОБИЛИ M1 В
РАЗНЫХ УСЛОВИЯХ АНАЛИЗ И ПАРАМЕТРЫ ТОРМОЖЕНИЯ УЧИТЬСЯ
//Журнал научно
-
инновационных исследований в Узбекистане. –
2024.
–
Т. 2. –
№. 4. –
С. 377
-386.
13.
Каршиев Ф. У., Абдукахоров Н. ИЗУЧЕНИЕ МИКРОСТРУКТУРЫ
СТАЛИ В МАТЕРИАЛОВЕДЕНИИ //Экономика и социум. –
2024.
–
№.
6-2
(121).
–
С
. 1142-1145.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
198
2181-3187
14. Xusinovich T. J., R
o‘
zibayevich M. N. M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI
TURLI
MUHITLARDA
TORMOZLANISHINI
TAHLIL
QILISH
VA
PARAMETRLARINI O ‘RGANISH.
15. Farxadjonovna, Bekimbetova Elmira, and Abduqahorov N
o‘
monbek.
"STARTING ENGINES AT LOW TEMPERATURES." Multidisciplinary Journal of
Science and Technology 5.2 (2025): 83-87.
16. Xusinovich, Turdialiyev Jonibek, and M
o‘
minov Nurali R
o‘
zibayevich. "M1
TOIFALI AVTOMOBILLARNI TURLI MUHITLARDA TORMOZLANISHINI
TAHLIL QILISH VA PARAMETRLARINI O ‘RGANISH."
17
. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Bank xizmatlari ommabopligini
oshirish bo’yicha qo’shimcha chora
-
tadbirlar to’g’risida” Qarori, 23.03.2018 y.
18
. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011 yil 24 avgustdagi “Kichik
biznes va xususiy tadbirkorlikni yanada rivojlantirish uchun qulay ishbilarmonlik
muhitini shakllantirishga doir qo’shimcha chora
-
tadbirlar to’g’risida”gi PF
-4354- sonli
Farmoni. "
Экономика
и
социум" №10(113)
-2 2023 www.iupr.ru 274
19
. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Tadbirkorlik maqsadlarida
foydalanish uchun davlat mulki obyektlarini sotishni jadallashtirish va uning tartib-
taomillarini yanada soddalashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida” gi Farmoni. 2017 yil
17 yanvardagi PF-4933-son.
