ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
173
2181-3187
NUTQ MADANIYATI: MAZMUNI, AHAMIYATI VA O‘QITISHNING
DOLZARB MASALALARI
Rishton 2-son politexnikumi Ona tili va adabiyoti fani o
‘
qituvchisi
Ravshanjon Abdujabborov
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada nutq madaniyatining mazmun-mohiyati,
uning tilshunoslik va madaniyatshunoslik nuqtayi nazaridan o‘rganilishi, ta’lim
tizimida, ayniqsa kasbiy yo‘nalishdagi o‘quv muassasalarida tutgan o‘rni yoritilgan.
Nutq madaniyati
–
bu nafaqat til qoidalariga rioya qilish, balki axloqiy va estetik
me’yorlarga asoslangan ravon, lo‘nda va madaniy muloqot yuritish ko‘nikmasi
ekanligi ta’kidlanadi. Maqolada politexnikumlarda ona tili fanini o‘qitishda
innovatsion va amaliy yondashuvlar orqali o‘
quvchilarda nutq madaniyatini
shakllantirishga doir samarali metodlar, ilg‘or tajribalar va didaktik yechimlar tahlil
etilgan. Shuningdek, bugungi raqamli jamiyatda nutqiy muomala madaniyati bilan
bog‘liq muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ham ilmiy asosda ko‘rib chiqiladi.
Maqola so‘ngida ta’limiy, madaniy va kasbiy jihatdan nutq madaniyatining ahamiyati
keng qamrovli yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Ona tili, kasbiy yo‘nalish,
innovatsion metod, politexnikum,
interaktiv usullar, nutq madaniyati, kasbiy kompetensiya, dars samaradorligi, texnik
ta’lim, raqamli texnologiyalar.
ANNOTATION
This article explores the essence of speech culture from the
perspectives of linguistics and cultural studies, highlighting its significance in the
education system, particularly in vocational institutions. Speech culture is not only
about adhering to language rules but also about the ability to communicate clearly,
coherently, and respectfully, following moral and aesthetic norms. The paper analyzes
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
174
2181-3187
effective methods, innovative approaches, and practical strategies for developing
speech culture among students in polytechnic colleges through mother tongue
instruction. Furthermore, it examines contemporary issues related to communicative
culture in the digital age and suggests scientifically grounded solutions. The article
concludes by emphasizing the comprehensive importance of speech culture in
educational, cultural, and professional contexts.
Key words
Mother tongue, vocational education, innovative methods,
interactive teaching, communicative competence, professional language, technical
education, ICT in education, language integration, project-based learning.
KIRISH
Inson jamiyatining taraqqiyoti, madaniy saviyasi va tafakkur darajasi,
avvalo, til orqali ifodalanadi. Til
–
bu shunchaki aloqa vositasi emas, balki milliy
o‘zlikni anglash, tafakkurni shakllantirish va ijtimoiy ongni tarbiyalashning eng asosiy
omilidir. T
ilning eng yuqori shakli bo‘lmish
adabiy nutq
esa o‘z ichiga nafaqat
grammatik me’yorlarga amal qilishni, balki fikrni ravon, aniq, estetik jihatdan boy
shaklda bayon etishni ham qamrab oladi. Ana shu mezonlarga mos keluvchi ifoda
uslubi esa
nutq madaniyati
deb ataladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
175
2181-3187
Bugungi kunda globallashuv, raqamli texnologiyalar va tezkor axborot oqimi
insonlar o‘rtasidagi muloqot ko‘lamini kengaytirmoqda. Aynan shu sharoitda nutq
madaniyatining o‘rni yanada kuchaymoqda. Chunki ko‘pchilik og‘zaki yoki yozma
muloqotda fikrni bexato, tushunarli va madaniyatli ifoda eta olmaslik muammosiga
duch kelmoqda. Ayniqsa, yosh avlod vakillarining ijtimoiy tarmoqlar orqali qisqa va
rasmiy bo‘lmagan muloqot uslubiga odatlanib borayotgani, milliy til me’yorlaridan
uzoqlashuvi, fikrini ifodalashda loqaydlik va yuzaki yondashuvi dolzarb muammoga
aylangan. Ayni vaqtda, nutq madaniyatining pastligi nafaqat shaxsiy rivojlanishga,
balki kasbiy muvaffaqiyatga ham to‘sqinlik qiladi. Ayniqsa, texnik yo‘nalishdagi
mutaxassislar
–
muhandislar, texnologlar, loyihachilar
–
o‘z g‘oyasini muloqotda aniq,
lo‘nda, tushuna
rli ifoda etolmasa, bu amaliyotda jiddiy xatolarga olib kelishi mumkin.
Shunday ekan, kasbiy ta’lim muassasalarida, jumladan politexnikumlarda o‘qiyotgan
o‘quvchilar uchun
nutq madaniyatini shakllantirish va rivojlantirish
–
ona tili va
adabiyot fani orqali hal etilishi zarur bo‘lgan muhim vazifalardan biridir.
Ona tili
fanining asosiy maqsadlaridan biri
—
o‘quvchilarda adabiy til me’yorlarini ongli
ravishda o‘zlashtirish, og‘zaki va yozma nutqda ularni to‘g‘ri qo‘llay olish
ko‘nikmalarini
shakllantirish,
madaniyatli
muloqot
yuritish
qobiliyatini
rivojlantirishdi
r. Nutq madaniyati esa ushbu jarayonning natijasi bo‘lib, tilning estetik,
mantiqiy, uslubiy va axloqiy mezonlariga amal qilish orqali yuzaga chiqadi.
Mazkur maqola nutq madaniyati tushunchasining mohiyati, uning ta’limdagi
o‘rni, kasbiy sohada amaliy ahamiyati va uni shakllantirishning samarali metodlariga
bag‘ishlanadi. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar fonida yuzaga kelayotgan
nutqiy muammolar, ula
rni bartaraf etish yo‘llari ham tahlil qilinadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI.
Nutq madaniyati
—
bu insonning til vositalaridan madaniyatli, estetik,
maqsadga muvofiq va adabiy mezonlarga mos ravishda foydalanish darajasini
ko‘rsatadigan
ijtimoiy-
hayotiy ko‘nikmadir. Bu atama faqat so‘zlashuvdagi to‘g‘rilik
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
176
2181-3187
bilan cheklanmay, balki fikrni izchil, mazmunli, axloqiy va estetik jihatdan boy holda
ifodalashni ham o‘z ichiga oladi. Nutq madaniyati —
bu shaxsning tafakkuri, axloqiy
qarashlari, umumiy madaniy saviyasi va kommunikativ salohiyatini ifodalovchi
muhim ij
timoiy ko‘rsatkichdir.
Hozirgi kunda texnologiyalar rivojlanib, axborot oqimi
mislsiz darajada tezlashgan bir paytda, insonlar orasidagi muloqotning mazmuni va
sifati ham yangicha shakllanishga majbur bo‘lmoqda. Jumladan, yoshlar o‘rtasida
muloqot asosan e
lektron qurilmalar vositasida, qisqa va rasmiy bo‘lmagan til
shakllarida amalga oshmoqda. Bu esa adabiy tilga nisbatan loqaydlik, talaffuz va
uslubda soddalashtirish, hattoki, ko‘plab xatolarga sabab bo‘lmoqda. Shu bois, ayniqsa
o‘rta maxsus kasb
-
hunar ta’
limi muassasalarida nutq madaniyatini shakllantirish va
rivojlantirish dolzarb muammoga aylangan.
Nutq madaniyatining asosiy komponentlarini quyidagicha tavsiflash mumkin:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
177
2181-3187
Leksik boylik va aniqlik
–
so‘z tanlashdagi ongli yondashuv, mavzuga mos
so‘zlardan foydalanish, keraksiz takrorlardan saqlanish;
Stilistik moslik
–
rasmiy va norasmiy, kasbiy va badiiy kontekstda tegishli nutq
uslubidan foydalanish;
Grammatik to‘g‘rilik
–
gap qurilishi, morfologik va sintaktik me’yorlarga amal
qilish;
Nutq etikasi
–
muomala davomida madaniyatli, odobli, hurmatli bo‘lish;
Estetik ta’sirchanlik
–
fikrni ohang, obraz, ritm va boshqa uslubiy vositalar
orqali jozibali ifoda etish.
Bu jihatlar o‘quvchining nafaqat ona tili fanidagi saviyasini, balki jamiyat bilan
o‘zaro munosabat darajasini ham belgilaydi. Ayniqsa, texnik yo‘nalishda tahsil
olayotgan o‘quvchilar uchun nutq madaniyati kasbiy faoliyatda alohida ahamiyatga
ega. Chunki ular kelajakda muhandis, texnik, quruvchi, dasturchi yoki boshqa
mutaxassis sifatida nafaqat o‘z ishini bajarishi, balki fikrini yozma ravishda bayon
etishi, og‘zaki ifoda etishi, hujjat tuza olishi va jamoada muloqot qila olishi kerak
bo‘ladi.
Shu bois, kasbiy ta’lim muassasalarida ona tili darslarida nutq madaniyati
bo‘yicha maxsus bo‘limlar tashkil etish, interaktiv va amaliy mashg‘ulotlar orqali
o‘quvchilarning so‘z boyligini, fikr ifoda qilish madaniyatini, adabiy til me’yorlariga
sodiqligini rivojlantirish zarur.
Misol uchun, quyidagi o‘quv faoliyatlari samarali
hisoblanadi:
Muloqotli treninglar
–
talabalarni og‘zaki chiqish, bahs, munozara, himoya va
taqdimotga tayyorlash;
Yozma ishlar
–
texnik mavzuda referat, izohli xulosa, xizmat yozishmalari
tuzishga o‘rgatish;
Kasbiy rollar asosida nutqiy mashqlar
–
mijoz bilan suhbat, brifing, loyihani
tushuntirish va muhokama qilish;
Nutq xatolarini tahlil qilish
–
ijtimoiy tarmoqlardan olingan real matnlar
asosida grammatik, stilistik va mantiqiy xatolarni aniqlash;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
178
2181-3187
Kasbiy terminologiya bilan ishlash
–
texnik soha so‘zlarini adabiy
kontekstdagi ifodasi bilan solishtirish.
Bugungi o‘quvchilar ko‘proq texnologik vositalar vositasida muloqot qilayotgan
bir paytda, aynan dars jarayonida jonli muloqotga ko‘proq e’tibor qaratish, o‘quvchini
so‘zlash, fikr bildirish va savol berishga rag‘batlantirish kerak. Bunda o‘qituvchi faqat
bilim beruvchi emas, balki til madaniyatini shakllantiruvchi yetakchi sifatida
maydonga chiqadi. U o‘quvchiga nafaqat til qoidalarini o‘rgatadi, balki muloqotda
o‘zini tutish, adabiy til bilan fikr bildirish, ijtimoiy va kasbiy etikaga rioya qilishni ham
n
amuna sifatida ko‘rsatadi.
Xulosa qilib aytganda, nutq madaniyatini shakllantirish
–
bu faqat til
darslarining vazifasi emas, balki umummadaniy va kasbiy salohiyatni oshiruvchi uzviy
jarayondir. U insonning o‘z fikrini jamiyatda tushunarli va madaniyatli ifoda etishi
orqali ijtimoiy
integratsiyaga, madaniy o‘zaro aloqalarga va kasbiy muvaffaqiyatga
xizmat qiladi. Shu sababli, politexnikum singari kasbiy ta’lim muassasalarida nutq
madaniyatini o‘rganishga alohida e’tibor berish, metodik jihatdan boyitilgan,
amaliyotga yaqinlashtirilgan darslar orqali uni samarali shakllantirish
—
bugungi
kunda dolzarb va muhim vazifalardan biridir.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa qilib aytganda, bugungi globallashuv,
texnologik taraqqiyot va axborot jamiyatining shakllanish jarayonida
nutq
madaniyati
nafaqat tilshunoslik fanining, balki butun jamiyat madaniy taraqqiyotining
ajralmas qismiga aylangan. Chunki har qanday taraqqiyot markazida, avvalo,
insonning fikrini aniq, tushunarli va madaniyatli ifoda eta olish qobiliyati turadi. Aynan
shu sababli nu
tq madaniyati bugun ta’limning barcha bosqichlarida —
boshlang‘ich
maktabdan to oliy va kasbiy ta’limgacha —
alohida e’tibor qaratilishi lozim bo‘lgan
ustuvor yo‘nalishlardan biridir.
Kasbiy ta’lim tizimi, xususan, politexnikum singari o‘rta maxsus ta’lim
muassasalarida esa nutq madaniyati masalasi yanada dolzarb tus olmoqda. Texnik
yo‘nalishda tahsil olayotgan o‘quvchilar, bir qaraganda, ko‘proq matematik va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
179
2181-3187
texnologik kompetensiyalarni o‘zlashtirishi kerakdek tuyuladi. Ammo zamonaviy
ishchi bozorida talab qilinayotgan mutaxassis nafaqat kasbiy ko‘nikmaga, balki
samarali muloqot, fikrni bayon qilish, hujjat yuritish, ishchi jamoada o‘z fikrini ilgari
surish va
tushuntira olish malakasiga ham ega bo‘lishi zarur. Bularning barchasi esa
bevosita nutq madaniyati bilan chambarchas bog‘liq.
Ushbu maqolada tahlil etilganidek, nutq madaniyati
–
bu shunchaki “to‘g‘ri
gapira olish” emas, balki
fikrlash, axloq, estetik did, muloqot madaniyati va kasbiy
savodxonlikning integratsiyalashgan ifodasi
dir. Bu tamoyilni politexnikum
sharoitida shakllantirish va rivojlantirish uchun ona tili va adabiyot fani o‘qituvchilari
o‘z darslarini quyidagi yo‘nalishlarda boyitishlari zarur:
O‘quvchilarda
kasbiy
muloqotga mos
nutq uslublarini rivojlantirish;
Fanlararo integratsiya
orqali texnik
til bilan adabiy tilni
uyg‘unlashtirish;
Raqamli vositalar
orqali real muloqot
namunalari, chiqishlar, taqdimotlar, intervyular tahlilini darsga tatbiq etish;
O‘quvchilarning
tahliliy, tanqidiy va ijodiy fikrlashini
rag‘batlantirish orqali ularni
og‘zaki va yozma ifoda madaniyatiga o‘rgatish.
Ta’limda nutq madaniyati targ‘iboti orqali shaxsiy, kasbiy va fuqarolik
kompetensiyalarini bir vaqtning o‘zida rivojlantirish mumkin. Bu esa ta’limning
uzviylik, uzluksizlik va hayotiylik tamoyillariga xizmat qiladi. Shu bois, har bir
o‘qituvchi nutq madaniyati masalasini nafaqat o‘quv dasturining bir qismi, balki
shaxs
tarbiyasining, madaniy dunyoqarash shakllanishining va kasbiy yuksalishning
asosiy omillaridan biri
deb tushunmog‘i zarur.
Xulosa qilib aytganda, politexnikumlarda ona tili fanini faqat nazariy
tilshunoslikka asoslanib emas, balki zamonaviy pedagogika, kommunikatsiya,
axloqiy-
estetik tarbiya va kasbiy tayyorgarlik bilan bog‘liq integratsion yondashuv
asosida olib borish
—
ta’l
imning sifatini oshirishda va jamiyatga madaniyatli, tilga
hurmatli, fikri aniq va ifodali yoshlarni tayyorlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Zero,
nutqi pok, ifodasi boy, so‘zida madaniyat bor inson —
har qanday jamiyat
taraqqiyotining asosi bo‘lib xizmat
qiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
180
2181-3187
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Navoiy, A.
Xamsa
.
–
Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot
va san’at nashriyoti, 1991.
2.
Navoiy, A.
Lison ut-tayr
.
–
Toshkent: Sharq, 1993.
3.
Oripov, A.
Saylanma
. 2 jildlik.
–
Toshkent: O‘zbekiston, 2001.
4.
Oripov, A.
Hijron dardlari
.
–
Toshkent: O‘zbekiston, 1996.
5.
G‘aniyev, A.
Alisher Navoiy: Hayoti, ijodi, merosi
.
–
Toshkent:
Fan, 2002.
6.
Qodirov, S.
Abdulla Oripov poetikasi
.
–
Toshkent: O‘zbekiston
Milliy ensiklopediyasi, 2010.
7.
Karimov, I. A.
Yuksak ma’naviyat —
yengilmas kuch
.
–
Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
8.
Abdug‘aniyeva, M.
O‘zbek she’riyati va vatanparvarlik
ruhining ifodasi
// O‘zbek tili va adabiyoti. –
2020.
–
№2. –
B. 45
–
50.
9.
Xolmirzayev, O.
O‘zbek adabiyoti va milliy g‘oya
.
–
Toshkent:
Ma’naviyat, 2004.
10.
To‘xtaboyev,
Z.
Adabiyotda
vatanparvarlik:
nazariy
yondashuvlar
// Adabiyotshunoslik ilmi rivoji.
–
2019.
–
№1. –
B. 30
–
38.
