ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
102
2181-3187
ONA TILI DARSLARIDA O‘QIB TUSHUNISH KO‘NIKMASINI
RIVOJLANTIRISH
Abdiqodirova Nafisa
Alisher Navoiy nomidagi ToshDO‘TAU
3-kurs talabasi
nafisaabdiqodirova8@gmail.com
Annotatsiya
:
Ta’lim nazariyasida o‘qib tushunish ko‘nikmasi o‘qilgan matn mazmunini
anglash jarayoni sifatida qaraladi. O‘qib tushunishni rivojlantirishda qo‘llaniladigan
metod va usullar, PISA va PIRLS xalqaro baholash mezonlari bilan bog‘liqlik, hamda
o‘qituvchilar u
chun amaliy tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar:
o‘qib tushunish, ona tili ta’limi, kompetensiyaviy yondashuv,
matn tahlili, o‘qish madaniyati, PISA, PIRLS
Annotatsion
:
In educational theory, reading comprehension is considered as the process of
understanding the content of the read text. It also discusses the methods and techniques
used to develop reading comprehension, their connection with the international
assessment criteria of PISA and PIRLS, and provides practical recommendations for
teachers.
Keywords
: reading comprehension skills, mother tongue education, competency-
based approach, text analysis, reading culture, PISA, PIRLS
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
103
2181-3187
Matnni tushunish va asosiy g‘oyani aniqlash ko‘nikmalari ta’lim tizimida
markaziy o‘rin tutadi. O‘qib tushunish
-
so‘zlarning ma’nosini bilish, matn
bo‘laklari
o‘rtasidagi bog‘liqlikni anglash, asosiy fikrni topish va berilgan savollarga javob bera
olish kabi koʻnikmalar majmuasidir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining ta’lim
strategiyasida «jismonan sog‘lom, ruhan va aqlan rivojlangan, mustaqil fi
krlaydigan,
Vatanga sodiq yoshlarni tarbiyalash» ustuvor vazifa sifatida belgilangan va bunda ona
tili ta’limining o‘rni alohida ta’kidlangan. Shu nuqtai nazardan, matn tushunchalarini
chuqur anglay oladigan talabalarni tayyorlash bugungi kundagi eng dolzarb
masalalardan biridir.
Xalqaro baholash tadqiqotlari ham o‘qib tushunish ko‘nikmalariga katta e’tibor
qaratmoqda. Masalan, PIRLS dasturi boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qigan
matnini qanchalik tushungani va ongdan kelib chiqib fikr yurita olishini o‘rganadi ,
PISA esa 15 yo
shli (O‘zbekistonda asosan 9
-
sinf) o‘quvchilarning amaliy foydalanish
bilim darajasini baholaydi. Shu bilan darslik mualliflari va o‘qituvchilar PISA va
PIRLS standartlariga mos, tanqidiy fikrlash va mustaqil tahlilni rag‘batlantiruvchi
topshiriqlarni dars
jarayoniga kiritishga intiladilar. Maqolaning asosiy qismlarida o‘qib
tushunish nazariyasi ko‘rib chiqiladi, 9–
11-sinf darsliklaridagi turli topshiriqlar tahlil
qilinadi, o‘quvchilarning tahlil va izohli fikrlashini rivojlantirish metodlari muhokama
qilin
adi, shuningdek PISA va PIRLS talablari bilan bog‘liqlik tahlil qilinadi.
Mezonlarga muvofiq dars tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar bilan maqola yakunlanadi.
Ta’lim nazariyasida o‘qib tushunish –
o‘qilgan matn mazmunini anglash jarayoni
sifatida tushuniladi. Bu jarayon o‘quvchiga ma’lumotni qayta ishlash va o‘z tajribasi
bilan bog‘lash imkoniyatini beradi. Ta’limiy tadqiqotlarda o‘qib tushunish faoliyati
turli
omillar bilan belgilanadi: lug‘aviy bilim, oldingi bilim va tajriba, matn qayta
ishlash qobiliyati kabi. Masalan, agar o‘quvchi matndagi so‘zni tushunmasa, o‘qish
jarayonida ko‘p vaqt sarflaydi va bu tushunishga xalaqit beradi. Bunday vaziyatlarda
alohida
lug‘at ishlatish va kontekstdan kelib chiqqan holda so‘z ma’nosini aniqlash
ko‘nikmasi muhim rol o‘ynaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
104
2181-3187
O‘zbek tilida o‘qib tushunish malakasini tashkil etuvchi ko‘nikmalar tahliliy va
muloqot qobiliyatlari bilan chambarchas bog‘liq ekani ta’kidlanadi. Xususan,
so‘zlarning lug‘aviy va kontekstual ma’nosini bilish, matn bloklari o‘rtasidagi
mantiqiy bog‘liqli
kni anglash, matndagi asosiy fikrni aniqlash, badiiy uslubiy
vositalarni tushunish va muallifning nuqtai nazarini aniqlash kabi vazifalar o‘qib
tushunish uchun zarur deb hisoblanadi. Ushbu ko‘nikmalarga ega bo‘lgan o‘quvchilar
matndan muhim ma’lumotlarni olish va ularni ijodiy ishlatish qobiliyatiga ega bo‘ladi.
Shu
ningdek, o‘qib tushunish nutq kompetensiyasining muhim komponenti bo‘lib, u
yozma va og‘zaki nutqni rivojlantirish bilan uzviy bog‘langan. Ta’limda kelajak
avlodni mazmunli matn o‘qishga o‘rgatish –
erkin va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini
shakllantirish omili sanaladi.
O‘qib tushunish ko‘nikmalarini shakllantirishda muallimlar turli pedagogik
metodlardan foydalanadilar. Birinchi navbatda, matnni o‘rganishdan avval lug‘at
ishini, asosiy kalit so‘zlarni aniqlash va taxmin qilish kabi oldinga yo‘naltirilgan
faoliyatlarni am
alga oshirish tavsiya etiladi. Masalan, yangi mavzuga oid lug‘at
so‘zlarini oldindan tayyorlab, sinfda muhokama qilish matnni yaxshiroq anglashga
yordam beradi.
Ta’limda kompetensiyaviy yondashuv prinsipiga muvofiq, topshiriqlar real hayot
kontekstiga bog‘lanadi. Misol uchun, o‘quvchilarga matnda muhokama qilingan
masala bo‘yicha fikr yuritish va hayotiy yechim taklif qilish vazifalari berilishi
mumkin. Bu o‘quvch
ilarda kontekstual tafakkurni shakllantiradi va olingan bilimni
amaliyotda qo‘llashga o‘rgatadi. Shu tarzda, matndagi ma’lumotlardan hayotiy
misollar izlash, dalillar asosida xulosa chiqarish talab etiladi. O‘qituvchi savol
-javob,
bahs-munozara, guruhlarda loyiha asosida ishlash kabi faol metodlardan samarali
foydalanadi. Masalan, matnni o‘qib chiqqan holda o‘quvchilarni kichik guruhlarga
bo‘lib, har bir guruhga alohida savol berish mumkin. Ushbu jarayonda o‘quvchi
mustaqil fikrlab, hamkasblari bilan munozara qilishi natijasida matn mazmunini
teranroq o‘zlashtiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
105
2181-3187
Shuningdek, o‘qib tushunish malakasini rivojlantirish uchun so‘z boyligini
kengaytirish, matnni tanqidiy tahlil qilish, kichik bo‘laklarga ajratib chuqurroq o‘qish
kabi mashqlar tavsiya etiladi. Bunday mashqlar o‘quvchilarda fikrlarini aniq bayon
qilish, idrok qilish va ijodiy yondashuvni mustahkamlaydi. Mazkur metodlar
uyg‘unligi o‘quvchilarning mustaqil o‘qish madaniyatini oshirish, matn mazmunini
chuqur anglash va tahlil etish qobiliyatlarini oshirishga xizmat qiladi.
PISA, PIRLS mezonlari bilan bog‘liqlik
PISA va PIRLS kabi xalqaro baholash dasturlari o‘qib tushunish ko‘nikmalarini
rivojlantirishga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. PIRLS tadqiqoti boshlang‘ich sinf
o‘quvchisining o‘qigan matnini qanchalik tushunishi va undan kelib chiqqan holda fikr
yurita olishi
ni o‘rganadi. PISA esa 15 yoshli (O‘zbekistonda 9
-
sinf) o‘quvchilarning
bilim darajasi va uni hayotiy vaziyatlarda qo‘llash ko‘nikmalarini aniqlaydi. Shunday
qilib, o‘qib tushunish bo‘yicha darslik va test topshiriqlari ham mazkur mezonlar
talablari bilan
uyg‘unligi nazarda tutilmoqda. Masalan, o‘qituvchilar matn asosida
qisqa yozma izoh, taqqoslash yoki tahliliy esse yozdirish orqali yuqori darajadagi
tushunishga erishishni ko‘zda tutadi. Test va baholash tizimlarida ham PISA va PIRLS
uslubidagi savollar
–
mantiqiy xulosalar chiqarish, grafiklardan foydalanish, dalillarni
solishtirish kabilar kiritilmoqda. Bu talimiy yondashuvlar o‘quvchilarni ham milliy,
ham xalqaro standartlarga javob beradigan kompetensiyalarni egallashga tayyorlaydi.
Amaliy tavsiyalar: o‘qituvchilar uchun metodik ko‘rsatmalar
Maqsadli matn tanlash: Ona tili darslarida mavzuga mos, o‘quvchi darajasiga mos
va qiziqish uyg‘otadigan matnlar tanlash. Matnlar nafaqat badiiy, balki ommabop
ma’lumotli bo‘lishi, o‘quvchilarning dunyoqarashi bilan bog‘lanishi lozim.
Faol oldinga yo‘naltirish: Darsdan oldin mazkur mavzu yoki matn bilan bog‘liq
so‘z boyligini oshirish, muhim tushunchalarni tushuntirish. Vaqti
-vaqti bilan matn
asosida kichik viktorina yoki savol-
javob mashqlari o‘tkazish.
Talabchan savollar: Matnni baholab beruvchi savollar berish. Masalan,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
106
2181-3187
«Matnda asosiy muammo nima?», «Muallif nima demoqchi bo‘ldi?», «O‘quvchi
buni hayotga qanday bog‘lay oladi?» kabi savollar o‘quvchini chuqurroq fikrlashga
undaydi.
Kontekstual tahlil: Matn ichidagi voqea yoki g‘oyani o‘quvchilarning tajribasi
bilan solishtirishni rag‘batlantirish. Guruhlarda matn mavzusida muhokama o‘tkazish,
fikr almashish orqali talabalarga kontekstual fikrlash ko‘nikmasini rivojlantirish.
Ishonchli baholash: O‘quvchilarning tushunish darajasini baholashda aniq
mezonlardan foydalanish. Masalan, baholash varaqlarida «asosiy fikrni to‘g‘ri
aniqlash», «yon fikrlarni ajratish», «matn mazmunini qisqa bayon etish» kabi
mezonlarni belgilash.
O‘qish madaniyatini qo‘llab
-
quvvatlash: Darsdan tashqari o‘quvchilarda kitob
o‘qish odatini shakllantirish maqsadida sinfda mini
-kitobxonlik daftarlari yuritish, esse
tanlovi yoki «kitobxon» tanlovlari tashkil qilish. Ota
-onalarni ham jalb qilib, uyda
bog‘lanish joyida matn muhokamasini tashkil etish o‘quv madaniyatini
mustahkamlaydi.
Metodik materiallardan foydalanish: Kompyuter va multimediali vositalar
yordamida matnni anglashni mustahkamlovchi interaktiv materiallar, video yoki audio
ma’lumotlardan foydalanish. Shu bilan birga, PISA va PIRLS namunaviy topshiriqlari
va international
o‘qish misollarini ta’lim jarayoniga kiritish mumkin.
O‘qituvchilarni doimiy malaka oshirish: O‘qituvchilar uchun seminar va master
-
klasslar tashkil etib, yangi darslik va innovatsion o‘qitish uslublari bo‘yicha tajriba
almashish. Shu orqali metodik tavsiyalarni o‘qitish amaliyotida muntazam yangilab
borish tavsiya etiladi.
Yuqoridagi tavsiyalar ona tili darslarida o‘qib tushunish ko‘nikmalarini samarali
shakllantirishga xizmat qiladi, o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash, mustaqil o‘qish va aniq
muloqot madaniyatini rivojlantiradi. Yuqori sinf ona tili darsliklarida o‘qib tushuni
sh
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
107
2181-3187
malakasi
–
matn mazmunini anglash va asosiy g‘oyani ajratish koʻnikmalari to‘plami
sifatida yoritilgan.
Tahlil natijasida darsliklardagi topshiriqlar talabalarga nafaqat faktlarni eslatib
qolishni, balki ularni izohlash, umumlashtirish va baholash ko‘nikmalarini ham
egallashini ta’minlaydi. Mazkur topshiriqlar pedagogik jihatdan kompleks yondashuv
asosida is
hlab chiqilgan bo‘lib, kompetensiyaviy yondashuvga mos tarzda kontekstual
fikrlashni, ijodiy tahlilni rivojlantiradi. Shu bilan birga, global baholash mezonlariga
(PISA, PIRLS) mos keladigan test topshiriqlari va baholash usullari ham ta’lim
jarayoniga joriy etilmoqda.
Ona tili darslarida o‘qib tushunish malakasini mustahkamlash –
o‘quvchilarning
umumiy o‘qish savodxonligini oshirishi, ularni mustaqil fikrlovchi shaxs sifatida
shakllantirishi imko niyatini beradi. Shu bois, metodik tavsiyalarga rioya qilib
topshiriqlar y
aratish va darsni tashkil etish o‘qituvchilar uchun muhim
vazifalardan
biridir. Kelgusida ona tili ta’limida mazmunli matnlarni tanlash, samarali o‘qib
tushunish strategiyalarini tatbiq etish orqali o‘quvchilarda bilimning chuqur
tushunilishi va o‘zlashtirilishi yanada kuchaytiriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Yuldasheva D.N. O‘zbek tilini o‘qitish metodikasi. –
Buxoro: Durdona,
2021.
2.
Hamroyev A.R., Po‘latova Y.A. Ona tili o‘qitish metodikasi. –
Toshkent: TDPU nashriyoti, 2021. 244-bet.
3.
Babayeva D.R. Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi. –
Toshkent: 2020.
198- bet.
4.
Saidvaqqosova U.T. O‘quvchilar nutqini o‘stirish metodikasi //
CENTRAL
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
108
2181-3187
ASIAN RESEARCH JOURNAL FOR INTERDISCIPLINARY STUDIES 8
(CARJIS) ilmiy jurnali bilan hamkorlikda.
5.
Юсупова Т. А. To develop students’ knowledge, skills and
competencies in the organizational and technical aspects of essay // ACADEMICIA A
n I n t e r n a t i o n a l M u l t i d i s c i p l i n a r y R e s e a r c h J o u r n a l (Double
Blind Refereed & Peer Reviewed Journal) ISSN: 2249-7137 Vol. 11, Issue 2, February
2021 Impact Factor: SJIF 2021 = 7.492
6.
Xusenova N.O Ona tili metodikasi mashg‘ulotlarida nutqiy
ko‘nikmalarni rivojlantirishda sinov
-test topshiriqlaridan foydalanish // Acadeic
Reserch in Educational Scinces // ISSN 2181-1385 DOI: 10.24412/1385-2022-2-105-
117
Volume 3/ISSUE 2/2022 Cite-factor: 0,89 / SIS: 1,12 SJIF 5.7 / UIF:6,1
