ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
26
2181-3187
MAKTABGACHA TAʼLIM YOSHIDAGI BOLALARNI
ILK
MATEMATIK TASAVVURLARINI SHAKLLANTIRISH
METODIKASINING NAZARIY ASOSLARI
Namangan viloyati Pop tumani Pedagogika kolleji maxsus fan o'qitivchisi
Turdaliyeva Iroda Baxriddin qizi
Annotatsiya:
Maktabgacha taʼlim yoshidagi bolalar uchun matematik
tasavvurlarni shakllantirish ularning keyingi taʼlim jarayonida muvaffaqiyatli
rivojlanishining asosiy omillaridan biridir. Ushbu yoshda bolalar dunyoni o‘rganishga
juda tayyor va bu jarayonda ular atrof
dagi muhitdan, o‘yinlardan, shuningdek,
o‘qituvchilar va ota
-onalarning yordami bilan matematik tushunchalarni qabul
qilishadi. Matematik tasavvurlarni shakllantirish nafaqat bolalarning matematik
bilimlarini oshirish, balki ularning mantiqiy fikrlash, muammolarni hal qilish, diqqatni
jamlash va ijodiy yondashuvlarni rivojlantirishga yordam beradi. Shu sababli, ushbu
jarayonni metodik jihatdan to‘g‘ri tashkil etish muhim ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
maktabgacha taʼlim, bolalar, metodika, o'yinlar, tajribalar,
materiallar, psixologik va pedagogik tamoyillar.
Matematik tasavvurlarni shakllantirishda metodikaning nazariy asoslari
psixologik va pedagogik tamoyillarga tayangan holda ishlab chiqiladi. Bolalarning
rivojlanish xususiyatlarini hisobga olish zarur. Maktabgacha yoshdagi bolalar fikrlash
jarayonida sezgi
va harakat orqali o‘rganish usullarini afzal ko‘radi. Ular uchun
konkret tajribalar va o‘yinlar orqali yangi bilimlarni qabul qilish osonroq bo‘ladi. Shu
bois, matematik tushunchalarni o‘rgatishda konkret materiallar va vizual vositalardan
foydalanish muhimdir. Masalan, rangli bloklar, shakllar, raqamlar tasvirlari va
hisoblash uchun mo‘ljallangan o‘yinchoqlar bolalarning diqqatini jalb qiladi va
ularning matematik tasavvurlarini rivojlantiradi. O‘yin metodining o‘rni beqiyosdir.
O‘yin bolalar uchun tabiiy
faoliyat turi bo‘lib, u orqali ular nafaqat jismoniy, balki
aqliy rivojlanishni ham amalga oshiradilar. O‘yin jarayonida bolalar matematik
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
27
2181-3187
tushunchalarni amaliyotda qo‘llash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Masalan, shakllarni
ajratish, tartibga solish, sonlarni taqqoslash kabi jarayonlar o‘yin shaklida
o‘tkazilganda bolalar uchun qiziqarli va samarali bo‘ladi. O‘yin orqali bolalar o‘zaro
muloqot
qilishni o‘rganadilar, bu esa ularning ijtimoiy ko‘nikmalarini ham
rivojlantiradi.[1]
Individual yondashuv muhimdir. Har bir bolaning rivojlanish darajasi, qiziqishlari
va qobiliyatlari har xil bo‘ladi. Shuning uchun pedagoglar har bir bolaning
imkoniyatlarini hisobga olgan holda o‘quv jarayonini tashkil etishlari lozim. Bu esa
bolalarning
o‘ziga xos ehtiyojlari va qobiliyatlariga moslashtirilgan vazifalar va
mashg‘ulotlarni ishlab chiqishni talab qiladi. Masalan, baʼzi bolalar uchun vizual
materiallar asosiy bo‘lsa, boshqalar uchun esa harakatli o‘yinlar samaraliroq bo‘lishi
mumkin. Matematik tasavvurlarni shakllantirishda tilning roli katta. Bolalar matematik
tushunchalarni o‘zlashtirishda til orqali fikr yuritishni o‘rganadilar. Shu bois,
pedagoglar bolalar bilan matematik mavzudagi suhbatlarni ko‘proq olib borishlari,
ularni savollar berishga undashlari va tushuntirishlarni sodda va tushunarli shaklda
ifodalashlari zarur. Til orqali bolalar matematik tushunchalarni yaxshiroq anglaydilar
va ularni amalda qo‘llashga tayyorlanadilar. Maktabgacha taʼlim muassasalarida
matematik o‘yinlar uchun
maxsus burchaklar tashkil etish, turli didaktik materiallar
bilan taʼminlash, shuningdek, ota
-onalar bilan hamkorlikda uy sharoitida matematik
mashg‘ulotlarni davom ettirish muhimdir. Bolalar o‘rganuvchi muhitda o‘zlarini qulay
his qilishlari, u yerda yang
i bilimlarni qabul qilishga tayyor bo‘lishlari zarur.[2]
Vygotskiy, Piaget va boshqa psixologlarning taʼlim va rivojlanish nazariyalari
katta ahamiyatga ega. Vygotskiyning “yaqin rivojlanish zonasi” tushunchasi
bolalarning yangi bilimlarni o‘rganishda yordam va qo‘llab
-quvvatlash zarurligini
ko‘rsatadi. Bu nuqta
i nazardan pedagogning roli faqat bilim berish emas, balki
bolaning o‘zligini rivojlantirishga ko‘maklashishdir. Piaget esa bolalarning fikrlash
jarayonlarini bosqichma-
bosqich rivojlanishini taʼkidladi va maktabgacha yoshdagi
bolalarda konkret operatsiyalar bosqichi asosiy ekanligini qayd etdi. Bu bosqichda
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
28
2181-3187
bolalar uchun matematik tushunchalar asosan konkret materiallar bilan ishlash orqali
shakllanadi. Metodik jihatdan, matematik tasavvurlarni shakllantirish uchun o‘quv
jarayoni bosqichma-bosqich tashkil etilishi lozim. Avvalo, bolalarga matematik
tushunchalarning asosiy elementlari
—
shakllar, o‘lchamlar, miqdorlar, sonlar haqida
maʼlumot beriladi. Keyingi bosqichda bu tushunchalar o‘yin va amaliy mashg‘ulotlar
orqali mustahkamlanadi. Nihoyat, bolalar o‘rganilgan bilimlarni mustaqil ravishda
qo‘llashga o‘rga
tiladi. Bu jarayonda doimiy ravishda bolalarning qiziqishlari va
qobiliyatlari hisobga olinadi.[3]
Didaktik o‘yinlar, masalalar, hikoyalar va qo‘shiqlar keng qo‘llaniladi. Bu usullar
bolalarning eʼtiborini jalb qilish va ularni faol ishtirok etishga undashda samaralidir.
O‘yinlar va masalalar bolalarda mantiqiy fikrlash va muammolarni hal qilish
ko‘nikm
alarini rivojlantiradi. Hikoyalar esa matematik tushunchalarni kontekstga
joylashtirib, ularni yanada tushunarli qiladi. O‘qituvchilarning metodik tayyorgarligi
ham katta ahamiyatga ega. Ular matematik tasavvurlarni shakllantirish jarayonida
pedagogik texn
ologiyalarni, interfaol usullarni qo‘llashlari zarur. Bu esa o‘z navbatida
taʼlim sifatini yaxshilashga xizmat qiladi. Doimiy malaka oshirish, yangi metodik
materiallar bilan tanishish va ularni amaliyotda qo‘llash pedagoglarning ish
samaradorligini oshiradi. Bolalarning matematik tasavvurlarini shakllantirishda ota-
onalar bilan hamkorlik muhim o‘rin tutadi. Uy sharoitida ota
-onalar tomonidan
bolalarga matematik o‘yinlar tashkil etilishi, kundalik hayotda matematik
tushunchalarni qo‘llashga imkon yaratish b
olalarning bilimlarini mustahkamlashga
yordam beradi. Masalan, ovqat tayyorlash jarayonida o‘lchov birliklarini o‘rgatish,
xarid qilishda sonlarni qo‘llash kabi amaliy mashg‘ulotlar bolalarning matematik
bilimlarini chuqurlashtiradi.[4]
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, maktabgacha taʼlim yoshidagi bolalarda ilk matematik
tasavvurlarni shakllantirish murakkab va ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, u psixologik va
pedagogik nazariyalar asosida tashkil etilishi zarur. Bu jarayonda konkret materiallar,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
29
2181-3187
o‘yin metodlari, individual yondashuv, tilning roli, muhitning taʼsiri va ota
-onalar bilan
hamkorlik kabi omillar muhim ahamiyatga ega. Pedagoglarning malakasi va metodik
tayyorgarligi, shuningdek, bolalarning qiziqishlari va ehtiyojlari hisobga olingan holda
taʼlim jarayoni samarali bo‘ladi. Shu tarzda shakllangan matematik tasavvurlar
bolalarning keyingi taʼlim bosqichlarida muvaffaqiyatli o‘qishini taʼminlaydi hamda
ularning mantiqiy fikrlash va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Qodirov A. Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni
shakllantirish metodikasi. Toshkent: “O‘qituvchi” nashriyoti, 2018. –
180 b.
2. Islomova M. Maktabgacha taʼlimda matematik ko‘nikmalarni rivojlantirish.
Toshkent: “Ilm
-
fan” nashriyoti, 2020. –
150 b.
3. Karimov B. Bolalarda dastlabki matematik tasavvurlarni shakllantirish.
Toshkent: “Fan va taʼlim” nashriyoti, 2021. –
195 b.
4. Tursunov N. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun matematik o‘quv dasturlari.
Toshkent: “Sharq” nashriyoti, 2022. –
220 b.
5. Sobirova G. Maktabgacha taʼlimda mantiqiy fikrlash va matematik
ko‘nikmalarni rivojlantirish. Toshkent: “Yangi asr avlodi” nashriyoti, 2023. –
205 b.
6. Mirzayev D. Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni
shakllantirish nazariyasi.
Toshkent: “Universitet” nashriyoti, 2024. –
230 b.
