ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
84
2181-3187
IQLIM O‘ZGARISHINING O‘ZBEKISTON TABIIY ZONALARIGA
TA’SIRI.
Ahmedova Naziraxon Sobirovna
49-umumiy o‘rta ta ʼlim maktabi geografiya fani o‘qituvchisi
Annotatsiya
Mazkur maqolada iqlim o‘zgarishining O‘zbekiston hududidagi asosiy tabiiy
zonalarga ko‘rsatgan ta’siri tahlil qilingan. Tabiiy-geografik zonalarning (cho‘l, dasht,
tog‘li hududlar va vodiylar) ekologik holati, biologik xilma-xilligi va iqlim omillariga
nisbatan o‘zgaruvchanligi ilmiy manbalar va statistik ma’lumotlar asosida o‘rganilgan.
Iqlim o‘zgarishining salbiy oqibatlari — suv resurslarining kamayishi, tuproq
eroziyasi, cho‘llanish, o‘simlik va hayvonot dunyosining yo‘qolishi kabi muammolar
alohida e’tiborga olingan. Shuningdek, maqolada iqlim o‘zgarishiga moslashish
choralariga ham e’tibor qaratilgan hamda barqaror rivojlanish yo‘llari taklif etilgan.
Kalit so‘zlar:
iqlim o‘zgarishi, tabiiy zonalar, O‘zbekiston geografiyasi,
cho‘llanish, ekologik muammolar, suv tanqisligi, biologik xilma-xillik, tog‘ hududlari,
adaptatsiya, barqaror rivojlanish
So‘nggi o‘n yilliklarda global miqyosda kuzatilayotgan iqlim o‘zgarishi jahondagi
barcha davlatlar qatori O‘zbekiston Respublikasiga ham sezilarli darajada ta’sir
ko‘rsatmoqda. Atmosferadagi issiqxona gazlari miqdorining ortishi, haroratning
ko‘tarilishi, yog‘ingarchilik miqdorining o‘zgarishi kabi omillar mintaqadagi tabiiy-
geografik jarayonlarni keskin o‘zgartirib yubormoqda. Ayniqsa, O‘zbekiston
hududidagi tabiiy zonalar — cho‘l, dasht, tog‘li va vodiyli hududlar bu o‘zgarishlarga
nisbatan sezuvchan bo‘lib, ekologik muvozanatning buzilishiga olib kelmoqda.
Iqlim o‘zgarishi natijasida suv resurslarining kamayishi, yerlarning degradatsiyasi,
cho‘llanishning kengayishi, o‘simlik va hayvonot dunyosining qisqarishi kabi ekologik
muammolar yuzaga kelmoqda. Ushbu holatlar nafaqat tabiiy muhitga, balki aholi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
85
2181-3187
salomatligi, qishloq xo‘jaligi faoliyati va iqtisodiy barqarorlikka ham salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda.
O‘zbekistonning asosiy tabiiy zonalarida iqlim o‘zgarishining tahlili, ularning ekologik
holatiga ko‘rsatgan bevosita va bilvosita ta’siri, shuningdek, mavjud muammolarning
yechimiga doir ilmiy takliflar keltiriladi. Maqola ilmiy manbalar, statistik ma’lumotlar
va hududiy kuzatuvlar asosida tayyorlangan bo‘lib, O‘zbekistonda barqaror ekologik
taraqqiyot masalasida
O‘zbekiston tabiiy zoO‘zbekiston hududi tabiiy-geografik jihatdan turli xil
zonalarga bo‘lingan bo‘lib, ularga asosan cho‘l, dasht, tog‘li va vodiyli hududlar kiradi.
Har bir zona o‘zining iqlim sharoiti, relyefi, tuproq va o‘simlik qoplami bilan ajralib
turadi. Ushbu zonalarning har biri iqlim o‘zgarishlariga turlicha darajada sezuvchandir.
Cho‘l zonasi va iqlim o‘zgarishi. O‘zbekiston hududining katta qismini egallagan cho‘l
zonasi (Qizilqum, Ustyurt platosi) qurg‘oqchil iqlim sharoitida joylashgan. So‘nggi
yillarda bu zonada yozgi haroratning oshishi, yomg‘irli kunlarning kamayishi va
bug‘lanish darajasining ortishi kuzatilmoqda. Bu esa tuproqdagi namlik miqdorining
kamayishiga, o‘simliklarning qurib qolishiga va cho‘llanish jarayonining tezlashishiga
olib kelmoqda.
Misol: Qoraqalpog‘iston Respublikasi va Xorazm viloyatida qumli bo‘ronlar soni
ortmoqda, bu esa aholi salomatligi va qishloq xo‘jaligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Dasht zonasi va o‘zgaruvchan iqlim. Dasht zonasi asosan markaziy va shimoliy
hududlarda (Navoiy, Samarqand, Jizzax viloyatlari) joylashgan. Iqlim o‘zgarishi bu
hududda yog‘ingarchilik miqdorining notekis taqsimlanishiga olib kelmoqda. Bahorgi
yog‘ingarchilikning kamayishi g‘alla va boshqa ekinlar hosildorligining pasayishiga
sabab bo‘lmoqda. Tuproq unumdorligi pasayib, eroziya kuchaymoqda.
Tog‘li hududlarda iqlim o‘zgarishi oqibatlari. Tog‘li zonalar (Toshkent, Namangan,
Andijon va Surxondaryo viloyatlarining tog‘ etaklari) iqlim o‘zgarishiga juda
sezuvchan hisoblanadi. So‘nggi yillarda bu hududlarda muzliklarning qisqarishi, bahor
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
86
2181-3187
faslida sel va ko‘chkilarning ko‘payishi kuzatilmoqda. Muzliklar suv manbai
hisoblanganligi sababli, ularning erishi suv ta’minotiga tahdid tug‘diradi.
Vodiy zonasi va antropogen ta’sir kuchayishi. Farg‘ona vodiysi kabi zich aholiga ega
hududlarda iqlim o‘zgarishining tabiiy va antropogen omillari o‘zaro uyg‘unlashgan.
Aholi sonining o‘sishi, sanoatlashtirish va transport vositalarining ko‘payishi issiqxona
gazlari miqdorini oshirmoqda. Bu esa hududdagi mikroiqlimning o‘zgarishiga, yozda
issiqlik to‘lqinlarining kuchayishiga olib kelmoqda.
Iqlim o‘zgarishining umumiy oqibatlari. O‘zbekiston tabiiy zonalarida kuzatilayotgan
asosiy oqibatlar quyidagilardan iborat:
•
Cho‘llanish va qumli bo‘ronlar sonining ortishi
•
Suv resurslarining kamayishi (ayniqsa, Amudaryo va Sirdaryo havzalarida)
•
Qishloq xo‘jaligi faoliyatida beqarorlik
•
Tuproq eroziyasi va degradatsiyasi
1.
Biologik xilma-xillikning yo‘qolishi
O‘zbekiston hukumati va xalqaro tashkilotlar tomonidan iqlim o‘zgarishining salbiy
ta’sirlarini yumshatish va unga moslashish bo‘yicha qator chora-tadbirlar amalga
oshirilmoqda. Jumladan:
Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish: Quyosh va shamol energiyasi
infratuzilmasi rivojlantirilmoqda. Bu, ayniqsa, cho‘l zonalarida energiyaga bo‘lgan
ehtiyojni ekologik toza usulda qondirish imkonini beradi.
Suv resurslarini tejash texnologiyalari: Tomchilatib sug‘orish, suv tejovchi texnika va
suv sarfini avtomatlashtirish tizimlari joriy etilmoqda.
Yashil hududlarni barpo etish: Shahar va sanoat zonalari atrofida daraxt ekish, yashil
zonalarni kengaytirish orqali mikroiqlimni yumshatish choralari ko‘rilmoqda.
Ekologik monitoring tizimlari: Meteorologik stansiyalar soni oshirilmoqda, sun’iy
yo‘ldosh kuzatuvlari yordamida iqlim o‘zgarishlari doimiy nazoratga olinmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
87
2181-3187
Aholini xabardor qilish va ta’lim: Iqlim bo‘yicha bilimlar ta’lim tizimiga joriy
qilinmoqda, aholining ekologik madaniyati oshirilmoqda.
Iqlim o‘zgarishining mahalliy hududlarga ta’sirini chuqur o‘rganish va prognozlash
uchun ilmiy tadqiqotlar zarur. Shu nuqtai nazardan, quyidagi yo‘nalishlarda ilmiy
faoliyatni kuchaytirish tavsiya etiladi:
•
Har bir tabiiy zona bo‘yicha alohida iqlim modellarini ishlab chiqish
•
Hududiy biosfera va geosistemalarning o‘zgarish dinamikasini tahlil qilish
•
Geoinformatsion tizimlar (GIS) va masofadan zondlash texnologiyalarini ilmiy
tahlilga qo‘llash
•
Mahalliy iqlim xatarlarini baholovchi xaritalar yaratish
•
Qishloq xo‘jaligi ekinlari uchun mos iqlim sharoitlarini aniqlash
Iqlim o‘zgarishining barqaror rivojlanishga ta’siri. Iqlim o‘zgarishi O‘zbekistonning
ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Masalan:
Qishloq xo‘jaligi mahsuldorligi: Harorat o‘zgarishi va suv tanqisligi mahsulot sifatini
va hosildorlikni pasaytirmoqda. Bu oziq-ovqat xavfsizligiga xavf tug‘diradi.
Aholi salomatligi: Havo ifloslanishi, qurg‘oqchilik va issiqlik to‘lqinlari yurak-qon
tomir va nafas olish kasalliklarining ko‘payishiga sabab bo‘lmoqda.
Iqtisodiy yo‘qotishlar: Ekstremal ob-havo hodisalari (sel, shamol, qurg‘oqchilik)
natijasida infratuzilma, ekin maydonlari va yashash joylariga zarar yetmoqda.
Barqaror rivojlanishni ta’minlash uchun iqlim xavfini milliy rivojlanish
strategiyalariga integratsiyalash lozim.
Xulosa
O‘zbekiston tabiiy zonalari — cho‘l, dasht, tog‘li va vodiyli hududlar — iqlim
o‘zgarishining bevosita va bilvosita ta’sirlariga nisbatan turlicha sezuvchanlikka ega
bo‘lsa-da, umumiy ekologik muvozanat uchun tahdid kuchaymoqda. Haroratning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
88
2181-3187
ortishi, yog‘ingarchilik miqdorining kamayishi, suv resurslarining qisqarishi va tuproq
degradatsiyasi kabi jarayonlar ushbu hududlarda barqaror rivojlanish imkoniyatlarini
cheklamoqda.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, iqlim o‘zgarishi nafaqat tabiiy muhitga, balki inson
salomatligi, qishloq xo‘jaligi, iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy farovonlikka ham jiddiy
xavf tug‘dirmoqda. Ayniqsa, tog‘li hududlarda muzliklarning erishi, cho‘l zonalarida
qumli bo‘ronlar sonining ortishi, dasht zonalarida esa suv tanqisligi ekologik va
iqtisodiy xavflarni kuchaytirgan.
Iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish va moslashish choralarini yanada takomillashtirish,
ekologik monitoringni kuchaytirish, aholining ekologik madaniyatini oshirish va
ilmiy-tadqiqot ishlarini kengaytirish dolzarb vazifalardan biridir. Shuningdek, davlat
siyosati va xalqaro hamkorlik doirasida iqlim xavfini kamaytirishga qaratilgan
strategik rejalarning amalga oshirilishi O‘zbekistonning ekologik barqarorligini
ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Ясаманов Н.А. Древние климаты Земли. – Л.: Гидрометеоиздат, 1985.–296 с.
2. Будыко М.И. Антропогенные изменения климата. –Л.: Гидрометеоиздат, 1987.
– 405 с.
3. ZS Shoxo'jаyеvа. Еffiсiеnt usе of wаtеr rеsourсеs in thе аgriсulturаl sесtor.
Monogrаph. T.: - 2012
4. Kurbonov, А. B., & Shoxo'jаеvа, Z. S. (2019). Sustаinаblе dеvеlopmеnt of thе
аgrаriаn sесtor dеpеnds on thе еffiсiеnt usе of wаtеr rеsourсеs. Intеrnаtionаl Journаlof
Еnginееring аnd Аdvаnсеd Tесhnology, 8(6), 5123-5126.
5. Shoxo'jаyеvа, Z. S., & Norqobilov, M. (2020). Problеms of rаtionаl usе of wаtеr
rеsourсеs in аgriсulturе of thе Rеpubliс of Uzbеkistаn. Наука и техника мировые
исследования (pp. 25-28)
