ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
67
2181-3187
BOLALAR ADABIYOTI ASOSIDA YARATILGAN BADIIY FILMLARDAGI
BOSH QAHRAMON TALQINI
O‘zbekiston davlat san`at va madaniyat instituti
“Kino, televideniye va radio rejissyorligi” kafedrasi o‘qituvchisi
Nurmuxamedova Iroda Fatxulla qizi
+935427034
Annatatsiya
Bolalar adabiyoti asosida yaratilgan badiiy filmlardagi qahramonlarning paydo
bo‘lishi, ularning tomoshabinga taqdimotida ijodkorlarning yo‘ndashuvi haqidagi
qarashlar.
Аннотация
Взгляды на героев в художественных фильмах, созданных по мотивам
детской литературы, от создателей художественных фильмов и их
представлении зрителю.
Annotation
Views on the characters in feature films based on children's literature from the
creators of feature films and their presentation to the viewer.
Kalit so`zlar:
Bolalar adabiyoti, film, g‘oya, muallif, sarguzasht, asar, roman,
rassom.
Ключевые слова:
Детской литератур, фильм, идея, автор, приключение,
произведе́ние, роман, художник.
Keywords:
Сhildren's literature, film, idea, author, adventure, work, novel, artist.
Bolalar adabiyotining kinoga moslashuvi yosh tomoshabinlarni adabiyot olami
bilan tanishtirish, ularning dunyoqarashini kengaytirishning ajoyib usuli hisoblanadi.
Masalan, bolalar adabiyoti asosida yaratilgan filmlarga: “Alisa moʻjizalar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
68
2181-3187
mamlakatida”(«Алиса в Стране чудес»), “Siyox yurak” («Чернильное сердце»),
“Chо‘rtan baliq amri bilan”(«По щучему велению»), “Garri Potter”(«Гарри
Поттер»), “Narniya saltanati” («Хроники Нарнии»), “Jungli kitobi” («Книга
джунглей»), “Karlson va bolakay” («Малыш и Карлсон»), “Guliverning
sayohatlari”(«Путешествия Лемюэля Гулливера»), “Meri Poppins, kо‘rishguncha”
(«Мэри
Поппинс,
до
свидания!»),
“Piter
Pen”(«Питер
Пен»),
“Xobbitlar”(«Хоббит»), “Uzuklar hukmdori”(«Властелин колец»), “Oltin kompas”
(«Золотой компас»), “Paddington ayigʻi” («Медвежонок Паддингтон»), “Tom
Soyer”(«
»), “Sohibjamol va maxluq”(«Красавица и
Чудовище»), “Artur va Miniputlar” («Артур и минипуты»), “Elektronika
sarguzashtlari”(«Приключения Электроника»), “Buratino”(«Золотой ключикб или
приключения Буратино»), “Qor malikasi” ( «Снежная Королева»), “Chol ibn
Xottob”(«Старик
Хоттабьч»),
“Uzunquloq
Piter”
(«Кролик
Питер»),
“Cheburashka”(«Чебурашка»), “Sehrgarlar”, “Cheksiz tarix” («Бесконечная
история»), “Zumrad shahrining sehrgarlari”(«Волшебник Изумрудного города»),
“Mо‘jiza” («Чудо»), “Kichkina Nikolaning ta’tillari”(«Каникулы маленького
Николя»), “Qizil yelkanlar”(«Алые паруса»), “Persi Jekson va chaqmoq
oʻgʻri(«
Перси Джексон и похититель молний»
) va boshqalar.
Rejissyor
pedagog Shuhrat Abbosovning filmni tomoshaviyligi haqida “Kant aytgani kabi,
“g‘oyalar insonlarda tug‘iladi”. Ijodkor shunga intilishi kerak. Aks holda bu
muallifning yuzaki nasihati – tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri aytgan g‘oyalari bо‘ladi, xolos. Bu juda
zerkarli, hech bitta odam unga tanbeh, pand о‘qishini yaxshi kо‘rmaydi, allaqachon
ijodkor va tomoshabin о‘rtasida devor paydo bо‘ladi, tomoshabin, mutloqo “tо‘g‘ri”
narsalarni tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri aytilayotganini kо‘rganidan keyin, ijodkorni hurmat
qilmay qо‘yadi. Bu haqiqatlarga tomoshabin personaj bilan birgalikda kirib borishi
lozim. Uning sujet harakatlari tajribalari bilan boyigan tomoshabin bu g‘oyalarning
qabul qilinishiga yoki inkor etishiga yetib klishi shart. Agar shu bilan shug‘ullanilmasa
asar yuzaki bо‘lib qoladi” deb fikrni ilg‘ari surgan”.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
69
2181-3187
1876-yilda amerikalik yozuvchi Mark Tvenning “Tom Soyerning sarguzashtlari”
romani nashr etilgan. Romanda XIX asr oʻrtalarida о‘ylab topilgan shahar Sent-
Piterbergda (Missuri, AQSH) yashovchi Tom Soyer ismli bola haqida hikoya qilinadi.
Kitobda Tom va uning doʻsti Gekl Berri Finning sarguzashtlari tasvirlangan, ular turli
xil gʻoyalar va fantaziyalarni hayotga tatbiq etadilar, hokimiyatga qarshi chiqadilar va
jazodan qochish uchun hiyla-nayranglar qiladilar. Ular birgalikda atrofni oʻrganadilar,
ajoyib sarguzashtlarni boshdan kechiradilar. Shahar aholisi bilan muloqot qiladilar,
jumboqlarni hal qiladilar. Roman Amerika adabiyotining klassikasiga aylangan.
Asarning hazil-mutoyibasi, tabiatning tasviriy tavsiflari va qahramonlarning obrazlari,
yoshlik va begunohlik muhitini yortib о‘quvchini о‘ziga rom etgan. “Tom Soyerning
sarguzashtlari” filmi 1981-yilda rejissyor Stanislav Govoruxin tomonidan suratga
olingan. U Mark Tvenning shu nomli romaniga asoslangan. Bosh rollarni Fedor
Stukov, Vladislav Galkin, Mariya Mironova va Dmitriy Roschin ijro etdilar.
Badiiy asar o'z ichiga olishi kerak u "poetik adolat" (bilimli haqiqatga munosabat)
deb nomlangan tarixchi, olim Engels. Haqiqatni modellashtirish orqali rassom uni o'zi
orqali sindiradi subyektiv dunyo yaratadi. Baholash subyektning obyektga munosabati
bo'lishi mumkin. "Agar siz ongsiz ravishda bitta materialni tasvirlab bersangiz, unda
biz hech narsani bilmaymiz.", ammo rassom keladi va bizga ushbu material haqida o'z
nuqtai nazarini beradi, — F. M. Dostoyevskiy yozgan
. - Rassom qanchalik kuchli
bo'lsa, shunchalik to'g'ri va chuqurroq u o'z fikrini, ijtimoiy hodisaga bo'lgan nuqtai
nazarini ifodalaydi. Albatta, bu erda deyarli eng muhimi, rassomning o'zi qanday
qarashga qodir. Nimadan uning fikri tuziladi-u insonparvarmi, fuqaromi, nihoyat,
rassomning o'zi". Film pastanovkachi rassomsiz tasavur etib bo`lmasliging yorqin
dalolatidir.
Lyuis Kerrollning “Alisa moʻjizalar mamlakatida” romani ingliz adabiyotining eng
mashhur asarlaridan biridir. 1951-yilda ushbu asar asosida multfilm yaratgan. 2010-
yilda rejissyor Tim Borton tomonidan suratga olingan “Alisa moʻjizalar mamlakatida”
1
Достоевский Ф. М. Об искусстве. — М.: Искусство, 1973. — С. 149.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
70
2181-3187
filmni namoyishi bо‘lgan. Roman va filmning syujeti Alisa qizining gʻalati va
gʻayrioddiy voqealar sodir bо‘ladigan sehrli yurtdagi sarguzashtlariga asoslangan.
Romanda Alisa mо‘jizalar olamiga quyonning g‘or teshigiga, filmda esa oyna orqali
kiradi. Ikkala asar ham Alisaning sayohati, turli xil unsurlar tо‘qnashuvi, ularni engib
о‘tgan qiyinchiliklar haqida hikoya qiladi.
Biroq, roman va film о‘rtasida sezilarli farqlar mavjud. Romanda Alisa gapiradigan
hayvonlar va boshqa hayoliy mavjudotlar bilan suxbatga kirishadi. Filmda esa barcha
persanajlar ingliz tilida sо‘zlashadi. Romanda hikoyaning falsafiy va metaforik
jihatlariga kо‘proq e’tibor qaratlgan, filmda esa sarguzasht va hazilga urgʻu bergan.
Bunday farqlarga qaramay, ikkala asar ham “Alisa mо‘jizalar mamlakatida”
romanining ekranga muvaffaqiyatli moslashuvi hisoblanadi. Film vizual effektlar va
musiqiy akkompanimentlarni qо‘shib, syujetning asosiy elementlarini va personajlarni
saqlab qoldi. Roman о‘zining chuqurligi va о‘ziga xosligi bilan о‘quvchilar e’tiborini
jalb qilishda davom etmoqda. Shunday qilib, “Alisa mо‘jizalar mamlakatida” romani
va film bir asarning ikki xil talqinidir. Ularning о‘ziga xos xususiyatlari va afzalliklari
bor. Har bir о‘quvchi yoki tomoshabin о‘ziga yaqinroq variantni tanlashi mumkin.
“Kino-virtual ko'rinish. Bu yerda bizning hissiy idrokimiz boshqa sezgi kuchlariga
yo'l beradi, Benyaminning (nemis faylasuf) reproduksiya haqidagi fikri ham,
Fuko(fransuz, faylasuf) fikri ham kino bilan bevosita bog'liq emas. Deleza (fransuz,
faylasuf) mubolag'asiz, bu yangi kuchlarning kashfiyotchisi deb atash mumkin, unda
mavzu nafaqat yo'qoladi, balki uning yo'qolib ketish, bunga juda bog'liq bo'lgan
fikrning qaytishini anglatadi (individuallashtirilgan) mavzu, falsafaning qaytishi
haqida va undan oldin (masalan, o'rta asrlarda) juda yaxshi mavzuni bunday
tushunmasdan amalga oshirildi. Kino bizga asrda unutilgan fikrning qaytishini ochib
beradi subyektning hukmronligi. Delezda u fotosuratdan va hatto adabiyotdan ko'ra
fikrga "yaqinroq" bo'lib chiqadi, deyarli fikrning o'zi qanday tuzilganiga mos keladi.
Kinematografiyaning rivojlanishi (uning "sof tarixi") hammasi yo'lda katta
virtualizatsiya (yorug'lik, rang, tovush va boshqa effektlarni yaratish), ya'ni yo'l bo'ylab
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
71
2181-3187
fikr haqiqati kino go'yoki "takrorlagan" jismoniy haqiqatdan ko'ra aniqroq bo'lib
chiqadi.”
–deb fikrda bo`lishgan. Kino reallika doim asoslanishining haqiqiy dalilidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Ahmedov.B. Teatr... Kino... Televideniye...”LESSON PRESS” OOO
izdatelstvo,2023 g, Toshkent-2022.
2.
Bazalgette Cary, In front of the children, 1995
3.
The Walt Disney Company, 2017a
4.
Григорьева Нина.
Великий сказочник Александр Роу
. Музей истории
города Новокуйбышевска, 2021.
5.
Grigoryeva Nina.
Velikiy skazochnik Aleksandr Rou
. Muzey istorii goroda
Novokuybishevska, 2021.
6.
Letopis Rossiyskogo kino 1946—1965: Nauchnaya monografiya / otvet. red.
. — M.: Kanon, Reabilitatsiya, 2010.
7.
Делёз Ж. Фуко. М.: Издательство гуманитарной литературы, 1997.
8.
Достоевский Ф. М. Об искусстве. — М.: Искусство, 1973.
2
Делёз Ж. Фуко. М.: Издательство гуманитарной литературы, 1997, с. 85.
