ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
23
2181-3187
IBORALARNING NUTQ JARAYONIDA IFODA ETILISHI VA
O‘GATILISHI
Rajabova Sarvinoz Chori qizi
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent
davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti ona tili va adabiyoti ta’limi
fakulteti 3- bosqich talabasi. Telefon raqami : 94 843 12 20
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi iboralarning lug‘aviy va uslubiy
xususiyatlari, ularni nutqdagi o‘rni hamda ma’no ifodalashdagi ro‘li tahlil qilinadi.
Maqolada, shuningdek iborlarning kontekstga bog‘liqligi va ularni o‘rgatishning
samarali usullari haqida fikr yuritiladi. Ushbu tadqiqot umumta’lim maktab
o‘qituvchilari va oliy ta’lim muassasalari talabalari uchun tavsiya etiladi.
Kalit so‘zlar:
Iboralar, frazeologik birlik, turg‘un birikma, iboralar o‘rtasida
omonimlik va antonimlik xususiyatlari, “iboralar sandig‘i” metodi
Til inson tafakkurining ko‘zgusi, jamiyat madaniyatining asosiy ko‘rinishlaridan
biridir. Har bir xalqning tili o‘ziga xos leksik boyliklari, jumladan, iboralar orqali
yanada go‘zallashadi va chuqur mazmun kasb etadi.
Ibora―ikki va undan ortiq leksemaning semantik-sintaktik birlashuvidan tarkib
topgan, shaklan birikma yoki gapga teng bo‘lgan, ko‘chma ma’noli turg‘un (barqaror)
qurilma
. Iboralar, frazeologik birlik, turg‘un birikma, barqaror birikma, frazeologik
birikma atamalari bilan ham yuritiladi. O‘quvchilar lug‘at boyligining muhim qismini
ibora va tasviriy ifodalar tashkil etadi. Ibora, odatda, bir so‘zga teng keladigan so‘zlar
qo‘shilmasi bo‘lib, u nutqimizni boyitadigan, go‘zzallashtiradigan va ta’sirchanligini
oshiradigan muhim vositalardan biri sanaladi.
So‘zlovchi o‘zining bilim darajasiga
ko‘ra, notiqlik san’ati va mahoratiga qarab, o‘z fikrini ifoda qilishda omonim,
sinonim va antonim lardan o‘z xohish-istagiga qarab foydalanishi mumkin
.
1
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
24
2181-3187
Frazeologik sinonimiya
-
bir necha frazemaning bitta frazeologik ma’no atrofida
birlashib kelishi. Masalan: 1)
pixini yorgan
– «ayyor», 2)
ilonning yog‘ini yalagan
–
«ayyor» kabi. Yana: 1) y
er bilan osmoncha –
«Juda katta farq», 2)
ot bilan tuyacha
–
«Juda katta farq» kabi.
Leksik sinonimiyada bo‘lganidek, frazeologik sinonimiyada
ham sinonimik qatorlar yuzaga keladi: birinchi misoldagi
pixini yorgan
va
ilonning
yog‘ini yalagan
frazemalari «ayyor» ma‘nosi bilan bitta sinonimik qatorni; ikkinchi
misoldagi y
er bilan osmoncha
va
ot bilan tuyacha
frazemalari esa «juda katta farq»
ma’nosi bilan bir sinonimik qatorni hosil qilmoqda. Frazeologik antonimiya
–ikki
frazemaning o‗zaro zid ma‘no ifodalashi:
oshig‘i olchi va ishi o‘ngidan kelmaslik;
boshi ko‘kka yetmoq va fig‘oni falakka chiqmoq
kab.
bilan boyitish maqsadida berilgan iboralarni so‘zlar bilan almashtirish yoki, aksincha,
so‘zlar o‘rnida iboralarni qo‘llash, iboralarning ma’nosini sharhlash, berilgan
iboralarga qarama-qarshi ma’noli iboralar tanlash kabi topshiriqlardan foydalanish
mumkin.
Quyida maktabda hozirda amalda bo‘lgan 6-sinf ona tili darsligida “Ko‘z
nurimizni asraylik” mavzusida iboralarga oid ana shunday topshiriqlardan ayrim
namunalar keltiramiz:
1-topshiriq. Quyidagi iboralar ma’nosini lug‘atlardan, oila a’zolaringizdan aniqlab,
yozing. Qanday vaziyatlarda qo‘llanishini bilib oling.
Ko‘zi to‘rt bo‘lmoq, Ko‘ziga issiq ko‘rinmoq
Ko‘z tashlamoq, Ko‘ziga cho‘p solmoq
Ko‘zi pishmoq, Ko‘z yummoq
2
3
4
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
25
2181-3187
Albatta bu topshiriqlar o‘quvchilarni og‘zaki nutqini rivojlantirishga va lug‘at
bilan ishlash ko‘nikmasini oshirishga qaratilgan. Keyingi topshiriq ham iboralar
mavzuga oid.
2-
Topshiriq. Tana a’zolari nomi ishtirok etgan iboralardan topib, yozing
. Bu
topshiriq o‘quvchilarni kreativligini oshiradi, ijodiy fikrlaydi va o‘zgacha
yondashadi.
Men bu topshiriqlarga qo‘shimcha tarzda bir nechta yordamchi topshiriqlar tavsiya
etmoqchiman.
1
Vaziyatli topshiriq. Bu topshiriq o‘quvchilarda tasavvurni kengaytiradi va og‘zaki
nutqni ham rivojlantiradi.
Tana a’zolari ishtirok etgan iboralardan qatnashtirib 4-5 gap tuzing.
2
O‘zingiz topgan iboralarni, sinfdoshlaringiz topgan iboralar bilan solishtirib ularni
o‘rasidagi zid ma’no va shakldoshliga e’tibor bering.
Bu topshiriqlar o‘quvchilarga ona tili mashg‘ulotlarida iboralar lug‘atini
tuzdirish, iboralarning zid ma’noli, muqobil ibora yoki so‘z birikmalari tanlash kabi
mashqlardan foydalanishni o‘rgatish ham so‘z boyligini oshirish va rivojlantirishda
muhim ahamiyat kasb etadi.
6-sinf o‘quvchilari uchun ushbu mavzuning uyga vazifa qismi quyidagi topshiriq
berilgan.
Iboralar lug‘atidan o‘zingizga yoqqan 6 ta iborani yozib oling. Ular ishtirokida gaplar
tuzib, yozing.
Berilgan topshiriqning o‘rniga “Iboralar sandig‘i” metodidan foydalangan
holdagi topshiriq o‘quvchilar qiziqishlar va yoshlari mos deb o‘ylayman.
5
6
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
26
2181-3187
Ibora ifodalagan ma‘no qatorini “Iboralar Sandig‘i”dan mosini tanlab to‘ldiring.
lapashang, .......
bemehr, ........
aralashmoq, ....
xafa, ...
xursand, ....
tanti, ....
ziqna, ....
241
gapirmaslik, ...
ammamning
buzоg‘i
burnini
tiqmoq
ko‘ngli xira
bag‘ri tosh
fe’li keng
terisiga
sig‘maydi
og‘zing qani
desa, qulog‘ini
ko‘rsatadi
dili xufton
boshi
osmonda
diydasi qattiq
ko‘nli
yorishmagan
og‘zi
qulog‘ida
qovog‘i
etagida
gapida
turadigan
fe’li tor
qovog‘i soliq
burganing
ko‘zini
ko‘rgan
mum
tishlamoq
lom-mim
demaslik
qishda qor
bermaydigan
Xulosa
qilib aytadigan bo‘lsak, frazeologik birikmalarning nutq jarayonida tutgan
o‘mini alohida qayd etish lozim. Ularning ma’nolari lo‘nda hamda ta’sirchan, stilistik
jihatdan ham bo‘yoqlarga boy bo‘lib, nutqning rang-barangligini ta ’minlaydi.
