ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
11
2181-3187
XX ASR OXIRI – XXI ASR BOSHLARIDA XALQARO
MUNOSABATLAR: SHARQIY YEVROPA MAMALAKATLARIDA
DEMOKRATIK INQILOBAR VA SOTSIALISTIK LAGERLARNING
PARCHALANISHI
Mominova Saodat Nuritdinovna
To’raqo’rg’on tumani 1sonli politexnikum
Tarix fani o’qtuvchisi
Annotatsiya
: Ushbu maqola XX asr oxiri va XXI asr boshlaridagi xalqaro
munosabatlarning asosiy xususiyatlarini, xususan, Sharqiy Yevropada yuz bergan
demokratik inqiloblarni va sotsialistik lagerning parchalanish jarayonini tahlil qiladi.
Maqolada Sovuq urushning yakunlanishi, Berlin devorining qulashi, Varshava
shartnomasi tashkiloti va Oʻzaro Iqtisodiy Yordam Kengashining tugatilishi kabi
muhim tarixiy voqealar yoritiladi. Shuningdek, bu jarayonlarning global siyosatga,
mintaqaviy xavfsizlikka va yangi xalqaro tartibotning shakllanishiga ta'siri ko'rib
chiqiladi. Maqola tarixchilar, siyosatshunoslar, talabalar va keng jamoatchilik uchun
mo'ljallangan bo'lib, ushbu murakkab davr haqida chuqur tushuncha berishga
qaratilgan.
Kalit so'zlar
: Sovuq urush, sotsialistik lager, Sharqiy Yevropa, demokratik
inqiloblar, Berlin devori, Varshava shartnomasi, Oʻzaro Iqtisodiy Yordam Kengashi,
Gʻarbiy Yevropa, xalqaro munosabatlar, globallashuv, postsovet makoni.
Annotation
: This article analyzes the main features of international relations at
the end of the 20th and beginning of the 21st centuries, particularly focusing on the
democratic revolutions in Eastern Europe and the collapse of the socialist bloc. The
article highlights significant historical events such as the end of the Cold War, the fall
of the Berlin Wall, and the dissolution of the Warsaw Pact and the Council for Mutual
Economic Assistance. It also examines the impact of these processes on global politics,
regional security, and the formation of a new international order. The article is intended
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
12
2181-3187
for historians, political scientists, students, and the general public, aiming to provide a
deep understanding of this complex period.
Keywords
: Cold War, socialist bloc, Eastern Europe, democratic revolutions,
Berlin Wall, Warsaw Pact, Council for Mutual Economic Assistance (COMECON),
Western Europe, international relations, globalization, post-Soviet space
Kirish
XX asr oxiri - XXI asr boshlarida xalqaro munosabatlar konteksti: XX asrning
soʻnggi oʻn yilliklari va XXI asrning boshlanishi jahon tarixida tub oʻzgarishlar davri
boʻldi. Bu davr Ikkinchi jahon urushidan keyin shakllangan ikki qutbli dunyo
tartibotining, ya’ni AQSh boshchiligidagi Gʻarb va Sovet Ittifoqi boshchiligidagi
Sharq bloklari qarama-qarshiligining yakunlanishi bilan xarakterlanadi. "Sovuq urush"
deb nomlangan bu geosiyosiy qarama-qarshilik qariyb yarim asr davom etdi va butun
dunyo siyosatini, iqtisodiyotini va madaniyatini belgilab berdi.
1980-yillarning oxiriga kelib, Sovet Ittifoqidagi ichki siyosiy va iqtisodiy
muammolar (ayniqsa, Mixail Gorbachyovning "qayta qurish" va "oshkoralik"
siyosatlari) sotsialistik tizimning zaiflashishiga olib keldi. Bu jarayonlar oʻz navbatida
Sharqiy Yevropa mamlakatlarida, Sovet ta’siri ostida boʻlgan rejimlariga qarshi
ommaviy noroziliklar va demokratik harakatlarning kuchayishiga turtki boʻldi. Bu
davrdagi oʻzgarishlar, asosan, tinch yoʻl bilan amalga oshirilgan "demokratik
inqiloblar" nomi bilan tarixga kirdi.
Sharqiy Yevropa mamlakatlarida demokratik inqiloblar
1989-yil Sharqiy Yevropa uchun "millatlar bahori" yili boʻldi. Bu yilda bir qator
mamlakatlarda kommunistik rejimlar birin-ketin quladi.
Demokratik inqiloblarning asosiy omillari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
13
2181-3187
Sovet
Ittifoqining
zaiflashishi
va
"Gorbachyov
doktrinasi":
Mixail
Gorbachyovning Sharqiy Yevropadagi sotsialistik mamlakatlarning ichki ishlariga
aralashmaslik ("Sinatra doktrinasi" deb ham ataladi) siyosati bu mamlakatlardagi
rejimlar uchun Sovet qoʻllab-quvvatlashining tugaganligini anglatardi. Bu, oʻz
navbatida, muxolif kuchlarga oʻz harakatlarini kuchaytirish imkoniyatini
berdi.Iqtisodiy turgʻunlik va ahvolning yomonlashuvi: Sotsialistik tizimga asoslangan
iqtisodiyotlar 1980-yillarga kelib chuqur inqirozga yuz tutdi. Tovarlar tanqisligi, past
turmush darajasi va Gʻarb mamlakatlari bilan texnologik tafovut aholining noroziligiga
sabab boʻldi.Fuqarolik jamiyati harakatlarining kuchayishi: Polshadagi "Solidarnost"
kasaba uyushmasi kabi harakatlar, Vengriya, Chexoslovakiya va Sharqiy
Germaniyadagi
dissidenlarning
faollashuvi
ommaviy
noroziliklarga
turtki
boʻldi.Gʻarbning ta'siri: Gʻarb mamlakatlarining siyosiy va iqtisodiy erkinliklari,
shuningdek, ommaviy axborot vositalari orqali tarqalgan ma'lumotlar Sharqiy Yevropa
aholisi orasida erkinlikka intilish tuygʻularini kuchaytirdi.
Asosiy voqealar va mamlakatlar
•
Polsha: 1989-yil boshida "Solidarnost" kasaba uyushmasi legallashdi va
hukumat bilan muzokaralar olib bordi. Iyun oyida oʻtkazilgan yarim erkin
saylovlarda "Solidarnost" yirik gʻalabaga erishdi va Sharqiy Yevropada birinchi
kommunistik boʻlmagan hukumat shakllandi.
•
Vengriya: 1989-yilda mamlakatda siyosiy islohotlar boshlandi,
koʻppartiyaviy tizim joriy etildi va kommunistik rejim nisbatan tinch yoʻl bilan
oʻzgardi.
•
Sharqiy Germaniya: 1989-yilning kuzida ommaviy noroziliklar kuchaydi,
minglab odamlar Gʻarbiy Germaniyaga qochib oʻtishga harakat qildi. 1989-yil
9-noyabrda Berlin devorining qulashi sotsialistik lagerning ramziy yakuni boʻldi
va keyinchalik Germaniya birlashdi (1990-yil).
•
Chexoslovakiya: "Baxmal inqilob" (1989-yil oxiri) nomi bilan tanilgan
tinch
harakatlar
natijasida
kommunistik
rejim
quladi.
Keyinchalik
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
14
2181-3187
Chexoslovakiya Chexiya va Slovakiya respublikalariga boʻlinib ketdi (1993-
yil).
•
Bolgariya: Kommunistik partiya rahbariyati ichidagi oʻzgarishlar
natijasida siyosiy islohotlar boshlandi.
•
Ruminiya: Sharqiy Yevropadagi yagona mamlakat boʻlib, bu yerda
kommunistik rejim zoʻravonlik bilan agʻdarildi va mamlakat rahbari Nikolae
Chaushesku qatl etildi (1989-yil dekabr).
Sotsialistik lagerlarning parchalanishi
Sharqiy Yevropadagi inqiloblar sotsialistik lagerning asosiy institutlari
– Varshava shartnomasi tashkiloti (harbiy-siyosiy blok) va Oʻzaro Iqtisodiy Yordam
Kengashi (COMECON, iqtisodiy tashkilot)ning parchalanishiga olib keldi.Varshava
shartnomasi tashkilotining tugatilishi: 1991-yil iyul oyida Praga shahrida tashkilotning
tugatilganligi rasman e'lon qilindi. Bu Sovuq urush davrining harbiy-siyosiy
ramzlaridan birining yakuni boʻldi.Oʻzaro Iqtisodiy Yordam Kengashining tugatilishi:
1991-yil iyun oyida COMECON ham oʻz faoliyatini toʻxtatdi. Bu sotsialistik iqtisodiy
integratsiya
tizimining
yakuni
edi.
Bu
jarayonlar Sovet
Ittifoqining
parchalanishi (1991-yil dekabr) bilan yakunlandi, bu esa Ikkinchi jahon urushidan
keyingi xalqaro munosabatlar tizimining eng muhim oʻzgarishi boʻldi. Sovet Ittifoqi
oʻrnida mustaqil davlatlar hamdoʻstligi (MDH) tashkil topdi, biroq uning
birlashtiruvchi kuchi ancha zaif edi.
Yangi xalqaro tartibotning shakllanishi va oqibatlari
Sotsialistik lagerning parchalanishi va Sovuq urushning tugashi jahon siyosiy
xaritasini tubdan oʻzgartirdi va yangi xalqaro tartibotning shakllanishiga olib keldi.
Bir qutbli dunyo tendensiyalari: Sovet Ittifoqi parchalanganidan soʻng, AQSh
dunyodagi yagona superkuch sifatida oʻz pozitsiyasini mustahkamladi. Bu "bir qutbli
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
15
2181-3187
dunyo" haqidagi munozaralarni keltirib chiqardi, biroq keyinchalik Xitoy, Rossiya va
boshqa mintaqaviy kuchlarning yuksalishi koʻp qutblilikka intilishni koʻrsatdi.
NATOning kengayishi: Varshava shartnomasi tarqatib yuborilgach, NATO
(Shimoliy Atlantika Shartnomasi Tashkiloti) Sharqqa qarab kengaya boshladi, sobiq
sotsialistik mamlakatlarning koʻpchiligi (Polsha, Vengriya, Chexiya, Bolgariya,
Ruminiya va Boltiqboʻyi davlatlari) uning a'zosi boʻldi. Bu Rossiya bilan yangi
geosiyosiy keskinliklarga sabab boʻldi.
Globallashuvning kuchayishi: Sovuq urush davridagi ideologik va iqtisodiy
toʻsiqlar bartaraf etilgach, iqtisodiy va madaniy globallashuv jarayonlari tezlashdi.
Yangi konfliktlar: Sotsialistik tuzumning qulashi bilan birga, etnik va diniy
ziddiyatlar, xususan, sobiq Yugoslaviya hududida yuz bergan qonli urushlar kabi yangi
konfliktlar ham yuzaga keldi.
Demokratik qadriyatlarning tarqalishi: Sharqiy Yevropa mamlakatlarida
demokratik institutlarning shakllanishi va bozor iqtisodiyotiga oʻtish jarayoni
boshlandi.
Xulosa
XX asr oxiri – XXI asr boshlaridagi xalqaro munosabatlar Sovuq urushning
yakunlanishi, sotsialistik lagerning parchalanishi va dunyo tartibotining tubdan
oʻzgarishi bilan belgilandi. Sharqiy Yevropadagi demokratik inqiloblar va Berlin
devorining qulashi bu global jarayonlarning eng yorqin koʻrinishlaridan biri boʻldi. Bu
voqealar nafaqat mintaqaviy, balki butun dunyo miqyosidagi siyosiy, iqtisodiy va
ijtimoiy landshaftni qayta shakllantirdi. Garchi yangi tartibot yangi muammolar va
ziddiyatlarni keltirib chiqargan boʻlsa-da, u xalqaro hamkorlik va globallashuv uchun
yangi imkoniyatlar ochdi. Bu davrni oʻrganish bugungi xalqaro munosabatlarning
asosini tushunish uchun nihoyatda muhimdir
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
16
2181-3187
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Gaddis, J. L. (2005).
The Cold War: A New History
. Penguin Press.
2.
Sarotte, M. E. (2014).
The Collapse: The Accidental Opening of the
Berlin Wall
. Basic Books.
3.
Ostermann, C. F. (2001).
The End of the Cold War: 1989 through
the Eyes of Eastern Europe
. Central European University Press.
4.
Lynch, A. (1999).
The Cold War Is Over--Again
. Westview Press.
5.
Brown, A. (2009).
The Rise and Fall of Communism
. Ecco.
6.
Waller, M. (1992).
The End of the Cold War and the Future of
Eastern Europe
. Routledge.
7.
Kaldor, M. (1990).
The Imaginary War: Understanding the East-
West Conflict
. Basil Blackwell.
8.
Light, M. (2000).
The New International Order: A Reader
.
Ashgate.
9.
Kennan, G. F. (1993).
Around the Cragged Hill: A Personal and
Political Philosophy
. W. W. Norton & Company.
10.
Cox, M. (2001).
The End of the Cold War and the Remaking of
Europe
. Routledge.
