ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
3
2181-3187
GAZ BALLONLI TA‘MINLASH TIZIMI.
Xashimov Jamshid Abdukaxarovich
Forish tuman politexnikumi
Ishlab chiqarish ta'limi ustasi
Aannotatsiya:
ushbu maqolada avtomobil dvigatellarining gaz balonli
ta’minlash tizimini umumiy tuzilishi, ularning turlari, qismlari, vazifalari xususidagi
fikrlar ifoda etilgan.
Kalit so‘zlar:
gaz balonli ta’minlash tizimi, siqilgan va suyultirilgan gaz,
porshenlar, gaz reduktori, gaz balon.
Gazsimon yonilg‘ida ishlaydigan dvigatellarning taʼminlash tizimi.
Birinchi gaz bilan ishlaydigan ichki yonuv dvigateli nemis ixtirochisi N.Otto
tomonidan yaratilgan. Ixtirochiga tejamkor dvigatelni yaratish uchun taxminan 15 yil
kerak bo‘ldi, uning samaradorligi 15% ga etdi.
Gazli ichki yonuv dvigateli agregatning umumiy tavsifi.
Ushbu turdagi zamonaviy dvigatellar tabiiy va yo‘ldosh gazlar, shuningdek
suyultirilgan propan-butan, domna gazlari va boshqalarda ishlaydi. Bunday
dvigatellarning afzalligi asosiy uzellar va qismlarning kamroq eyilishidir, bu yuqori
sifatli yonuvchi aralashmani yaratish va uning samarali yonishi orqali erishiladi.
Bundan tashqari, chiqindi gazlarda zararli aralashmalar deyarli yo‘q.
Bunday yonilg‘ida ishlaydigan zamonaviy dvigatellarning samaradorligi
taxminan 42% ga etadi. Ular gaz va neft sanoatida gaz nasos agregatlarida
harakatlantiruvchi qurilmalar sifatida keng qo‘llaniladi.
Bundan farqli o‘laroq, birinchi Otto dvigateli juda past tezlikda edi va katta
massaga ega edi. Val aylanishlar soni 180 ayl/min ga ko‘tarilganda, uning ishlashida
uzilishlar, shuningdek, zolotnikning eyilishini tezlash extimoli mavjud edi.
Gaz dvigatellarining ta‘minoti tizimi va qurilmaning umumiy sxemasi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
4
2181-3187
Avtomobillarga o‘rnatiladigan gazli ichki yonuv dvigatellarini ta‘minlash tizimi
benzin o‘rniga suyultirilgan gazdan foydalanish imkonini beruvchi me‘yorlash
tizimidir.
Uning tarkibiga quyidagilar kiradi:
– turli shakllarga ega bo‘lishi mumkin bo‘lgan yonilg‘i tsilindri;
– yo‘lovchi bo‘linmasida o‘rnatilgan yonilg‘i turini o‘zgartirgich;
– suyultirilgan yonilg‘ini isitish va bug‘lantirish uchun mo‘ljallangan
reduktor-parlovchi;
– avtomobil to‘xtab turganda yonilg‘i ta'minotini to‘xtatadigan gaz klapan
(elektromagnit);
– gazdan foydalanish vaqtida benzin ta‘minotini o‘chirish uchun
ishlatiladigan elektromagnit benzinli klapan yoki injektor;
– to‘ldirish moslamasi (masofaviy);
– gaz oqishini oldini oladigan multiklapan.
Bunday uskunalar benzin uskunalari bilan deyarli bir xil ishlaydi.
Dastlab, suyultirilgan gaz filtrli klapanga yonilg‘i quvuri orqali kiradi, u erda
turli aralashmalar va qatronlardan tozalanadi. Keyinchalik, tozalangan gaz reduktor-
parlovchiga kiradi, uning bosimi 1 atmosferaga tushiriladi, shundan so‘ng u
me‘yorlovchi orqali aralashtirgichga beriladi.
Avtomobil dvigatellari siqilgan va suyultirilgan gazda ishlashi mumkin.
Siqilgan gazda ishlaganda elektr ta‘minoti tizimining sxemasi:
Silindr
isitgich
yuqori bosimni pasaytirgich
past bosimni pasaytirgich
aralashtirgich -karbyurator.
Suyultirilgan gazda ishlaganda sxema quyidagicha bo‘ladi:
Silindr
parlovchi
past bosimni pasaytirgich
aralashtirgich
karbyurator.
Har bir gaz dvigatelida zaxira variant sifatida qo‘shimcha an‘anaviy benzin
tizimi mavjud.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
5
2181-3187
Siqilgan gaz dvigatellari ta‘minoti tizimi. Tsilindrlar po‘latdan tayyorlangan va
19,6 MPa bosim uchun mo‘ljallangan. Ularning hajmi 50 litr, vazni 93 kg. Dvigatel
ishlamayotganda quvurini o‘chirish uchun klapanlar ishlatiladi. Gaz isitgichi gazdagi
namlikning muzlashini oldini olishga xizmat qiladi. Chiqindi gazlar kollektoridagi
yuqori bosimli gaz quvurining bir nechta burilishlari shaklida amalga oshiriladi.
Siqilgаn vа suyultirilgаn gаz bilаn tа‘minlаsh tizimlаri.
Gaz ballonli avtomobillarning dvigatellari gaz yonilg‘isida ishlaydi, uning
zaxirasi avtomobillarga o‘rnatilgan ballonlarda joylashadi.
Gaz ballonli avtomobillardan foydalanish mamlakatimizda arzon yonilg‘i
gazlarning muhim resurslaridan foydalanish imkonini beradi.
1-rasm. Suyultirilgan gaz yonilg‘isi tizimi elementlari:
1-gaz filtri; 2-qurilma; 3-yonilg‘ini elektron boshqaruv bloki; 4-elektr simlari;
5-boshqaruv moslamasi; 6-suyiltirilgan gaz yonilg‘isi hajmini o‘lchash qurilmasi; 7-
suyiltirilgan gaz baloni; 8-monometr; 9-reduktor; 10-gaz yonilg‘isi forsunkalari
rampasi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
6
2181-3187
2-rasm. Siqilgan gazli yonilg‘i tizimini tashkil etuvchi elementlari:
1-gaz balonlari; 2-kran va multiklapan; 3-gaz quyish qurilmasi; 4-manometr; 5-
elektromagnit klapani; 6-kontaktlar; 7-ulovchi similar; 8-qotirish jixozlari; 9-daz balon
extiyot belbog‘i; 10-soplo; 11-gaz reduktori.
Dvigatel quvvati va gaz ballonli avtomobillarning yuk hajmi karbyuratorli
dvigatellar bilan bir xil. Shuning uchun gaz ballonli avtomobillarning ishlashi texnik
va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqdir. Gazli yonilg‘i tizimini tashkil etuvchi
elementlari quyidagi rasmlarda keltirilgan (1 va 2-rasm).
Gaz ballonli avtomobillar uchun yonilg‘i.
Gaz ballonli avtomobillar dvigatellari uchun yonilg‘i sifatida neft va tabiiy
gazlardan olingan suyultirilgan (aniqroq, yengil suyultirilgan) va siqilgan gazlar
aralashmalaridan foydalaniladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
7
2181-3187
Gaz ballonli avtomobillar uchun sanoatda ikki kompozitsiyli propan va butan
texnik (SPBY) aralashmalari ishlab chiqariladi:
– SPBYQ – kamida 75% propan va butanning 20% dan ko‘p bo‘lmagan qishki;
– SPBYY – kamida 34% propan va butanning 60% dan ko‘p bo‘lmagan yozgi.
Propan va butandan tashqari, yonilg‘ining tarkibi metan, etan, etilen, propilen,
butilen, pentan va boshqalarni o‘z ichiga oladi, ularning aralashmadagi umumiy tarkibi
5...6% ni tashkil etadi.
Propan fraktsiyalari (propan va propilen) avtomobilning gaz ballonida kerakli
bosimni ta‘minlaydi. Butan komponenti (oddiy Butan, izobutan, butilen, izobutilen)
suyultirilgan gazlarning eng yuqori kaloriyali va oson suyultirilgan komponentidir.
Gaz ballonli avtomobillar uchun yonilg‘i sifatida foydalanish uchun ularning
yaroqliligini aniqlovchi suyultirilgan gazlarning eng muhim xususiyatlari: propan
yonish issiqligi – 45,7 (10972), butan – 45,2 (10845), benzin – 43,8 (10500) MJ/kg
(kkal/kg); suyuq propan zichligi – 0,509 va butan – 0,582 kg/m3; propan oktan soni –
120, butan – 93 hisoblanadi.
Gaz mexanik aralashmalar, suvda eruvchan kislotalar, gidroksidi, qatronlar va
boshqa zararli moddalarni o‘z ichiga olmaydi.
Suyultirilgan gazlar aralashmasi uchun to‘yingan bug‘ bosimi 20°C da 0,27 MPa
(2,7 kGs/sm2) dan, +45°C da 1,6 MPa (16 kGs/sm2) gacha o‘zgaradi.
Suyultirilgan gazlar katta hajmli kengayish koeffisiyentiga ega. Shuning uchun,
balonni gaz bilan to‘ldirishni ularning hajmining 90% dan oshmasligi kerak.
Qolgan 10% bug‘ yostig‘ining miqdori bo‘lib, unda gaz haroratining yengil
ko‘tarilishi balondagi bosimning keskin o‘sishiga olib keladi (taxminan 0,7 MPa).
Gaz bilan tа‘minlаsh tizimi ishlash prinsipi.
Asosiy klapan gaz yetkazib beruvchi balondan bug‘latgichga, gaz reduktoriga
hamda aralashtirgichga ulash uchun mo‘ljallangan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
8
2181-3187
3-rasm. Gaz ballon qurilmalarini struktura sxemasi.
Gaz bilan gаz bilаn tа‘minlаsh tizimi struktura sxemasi (3-rasm) da keltirilgan.
Gaz bug‘latgichi yonilg‘ining suyuq fazasini gazga aylantiradi. Gaz
aralashtirgichning alyuminiy korpusidagi kanal bo‘ylab o‘tadi, dvigatel sovutish
tizimidan korpusning bo‘shlig‘i orqali suv bilan isitiladi va bug‘lanadi.
Reduktorning kirish qismiga o‘rnatilgan filtr metall setka va namat plastinka
paketidan tashkil topgan. Filtr elementi bilan jihozlangan gaz filtri reduktorga
kiradigan gazni mexanik aralashmalardan va zangdan tozalaydi.
Reduktor gaz aralashtirgichiga atmosferaga yaqin bo‘lgan bosimgacha
kamaytirishga xizmat qiladi. Dvigatel to‘xtatilganda, reduktor avtomatik ravishda
aralashtirgichga gaz yetkazib berishni to‘xtatadi.
Reduktorning silindrsimon korpusida birinchi bosqich A kamerasi, ikkinchi
bosqich B kamerasi va vakuum tushirgichdagi halqa shaklidagi kamera mavjud (4-
rasm).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
9
2181-3187
4-rasm. Gaz reduktori
Birinchi va ikkinchi bosqichdagi kameralarning diafragma qopqoqlari ostidagi
bo‘shliqlar atmosfera bilan bog‘lanadi va shuning uchun atmosfera bosimi doimo har
ikkala diafragma ustida bo‘ladi. Reduktor korpusi pastki qismida, dozalash-
ekonomayzer qurilmasi korpusi biriktiriladi, bu yerda reduktor asosiy dozalash
qurilmasi va pnevmatik yuritmali ekonomayzer mavjud.
O‘lchash moslamasi o‘rnatilgan liniyasiga doimiy va o‘zgaruvchan bo‘limning
o‘lchash teshiklarini, gaz aralashmasining iqtisodiy regulyatori klapanini va quvvatni
sozlash vintini o‘z ichiga oladi. Prujina bilan prujina va diafragma klapani
ekonomayzerning tahkil etuvchilari hisoblanadi.
Dozalash
– ekonomayzer qurilmasining korpusi gaz chiqishi uchun quvurga
ega; korpus qopqog‘idagi shtutserlar, kamerani ekonomayzer diafragma ostidagi
bo‘shliq bilan va dvigatelning kirish kollektori bilan ulash uchun ishlatiladi.
Reduktor dvigatel qopqog‘i ostida kabina old devoriga maxsus kronshteynga
o‘rnatiladi. Reduktorga gaz shtutserga o‘rnatilgan gaz filtri orqali keltiriladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
10
2181-3187
Dastlabki bosqichdagi kamerada bosimni nazorat qilish imkonini beruvchi
manometr shtutser bilan biriktiriladi. Quvur past bosimli gaz quvuri orqali
aralashtirgichga ulanadi va dvigatelning kirish kollektoriga rezina shlang bilan ulanadi.
ADABIYOTLAR
1.
R.R.Tillyaxodjayev. Transport vositalari konstruksiyasi. Darslik.– Toshkent:
2021y.
2.
A.Muhitdinov, B.Sotvoldiyev, E. Fayzullayev, SH. Hakimov. “Avtomobillar
konstruksiyasi asoslari” o’quv qo’llanma Toshkent – 2015y.
3.
Q.H.Mahkamov, A. Ergashev. “Avtomobillarni ta‘mirlash” darslik Toshkent
- 2008y.
4.
Akilov A.A., Qahorov A.A., Sayidov M.X. Avtomobilning umumiy tuzilishi.
Darslik. - Toshkent. O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi: 2012y.
5.
Hamraqulov, Magdiyev avtomobillarning texnik ekspluatatsiyasi. Darslik. -
Toshkent. 2005y.
6.
Kramerinko G.V, Barashkov I.V. Avtomobillarga texnikaviy xizmat
ko‘rsatish. Toshkent. 1998 y.
7.
Instruksiya po ekspluatasiya avtomobiley ESPERO, NEKSIYA, TIKO i
DAMAS, SEUL, KOREYA "DAEWOO MOTOR KO.,LTD.
8.
Mahmudov G‘.N. Avtomobillarning elektr va elektron jihozlari. Darslik. 2-
chi nashr. – T.: Noshir, 2011.
