ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
315
2181-3187
RAQOBATBARDOSH KADRLAR TAYYORLASH -DAVR TALABI
Мutalov Аbduazim -
«ISFT» Instituti professori
Аnnоtаtsiya:
Iqtisodiyotning globallashuvi va jamiyat hayotining barcha
jabhalarida ilmiy-texnika taraqqiyotining jadallashuvi xozirgi davrida iqtisodiy o‘sish
sur’atlarini jadallashtirish va uning samaradorligini oshirishda
xozirgi zamon talablariga javob beradigan kadrlar tayyorlashga mamlakatimiz
raxbariyati birinchidarajali muxim masala sifatida katta ahamiyat berib kelmoqda.
Ushbu maqolada shu vazifalarni bajarishning ayrim masalalari ko’rib chiqilgan.
Kalit so’zlar:
Raqobatbardosh, ilg’or pedagogik va axborot texnologiyalari,
taqdimot usullari, ko’chma va ZUM da darslar.
KIRISH
Iqtisodiyotning globallashuvi, siyosiy voqealarning tez o'zgarishining iqtisodiy
oqibatlari, yangi texnika va texnologik siyosatga o'tish, keskinlashib borayotgan
raqobat, davlatning tartibga solish rolining kuchayishi, fors-major holatlar va bir qator
boshqa muammolar kadrlardan shu sharoit talablariga tez moslashib samarali ishlab
ketaoladigan kadrlarni talab qiladi.
Maqola mavzusining dolzarbligini Sh.M. Mirziyayevning O’zbekiston
Respublikasi Prezidenti bo’lib saylangan birinchi kunlaridan boshlab masalaga katta
e’tiboridan bilsa bo’ladi “Biz ko’plab dasturlarni qabul qimoqdamiz, lekin ularni
amalga oshiradigan tashabbuskor va vatanparvar, yuqori malakali kadrlar yetarlimi?
Oliy o’quv yurtlarida tayyorlanayotgan mutaxassislar oldimizga qo’yilgan bunday
ulkan vazifalarni bajarishga qodirmi?’’
- deb aytgan gaplari masalaning nixoyatda
dolzarbligidan ham ko’rinib turipti. Ilmiy-texnika taraqqiyotining jaxonda
revolyutsion portlash xarakteriga ega bo’lgan eng ilg’or va samarali yo’nalishi bo’lgan
iqtisodiyot subyektlari faoliyatini raqamlashtirish zudlik bilan yangicha fikrlaydigan
1
Prezident Sh.M. Mirziyoyevning O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va Senatining qo’shma
majlisidagi nutqidan. 2016 y.20 Oktabr
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
316
2181-3187
chuqur ma’lumotli o’z ishining ustasi bo’lgan kadrlarga bo’lgan talablarni keskin
oshirib yubordi.
Qo’llanilgan tadqiqot usullari
Ushbu maqolada tadqiqot qilishning guruxlash, taqqoslash va umumlashtirish kabi
statistik usullaridan foydalanilgan.
Taxlil
Yuqorida ko’rsatib o’tilgan dolzarb masalani bajarish uchun o'quv jarayonlarini
tisimli ravishda ta'komillashtirish maqsadida yangidan-yangi innovatsion pedagogik
va ahborot texnologiyalarini ishlab chiqish, shu sohada ilgor xorijiy mamlakatlarda
mavjud bo’lgan ilg’or texnologiyalar va g’oyalarni O’zbekiston iqtisodiyotining va
o’zbek xalqi mentalitetining o’ziga xos hususiyatlarini e’tiborga olib joriy etish talab
qilinadi.
Hozirgi paytda oliy o’quv yurtlarining eng asosiy vazifalaridan biri -
iqtisodiyotimizning barcha sohalari uchun oliy ma'lumotli o’z mutahassisligini
sevuvchi, chuqur zamonaviy ilmiy va puhta amaliy (ayniqsa raqamlashtirish soxasida)
bilimlarga ega bo’lgan raqobatbardosh mutahassislar tayyorlashdan iboratdir.
Bu yo’lda daslabki qadam bo’lib, oliy o'quv yurtlari talabalarining o'z bo’lajak
mutahassisliklarini to’g’ri tanlashlari va mohiyatini to’liq tushunishlari, oliy o'quv
yurtini bitirgach, bo’lajak ish joylarida har qanday qiyinchiliklarga duch kelishi
mumkinligini, qanday karyeraviy va moliyaviy imkoniyatlarga ega bo’lishi
mumkinligini bilishlari hizmat qiladi.
Bu soxada raqamlashtirilgan korxona va firmalar uchun xodimlar tayyorlash
ayniqsa katta axamiyat kasb etadi.
Raqobatbardosh mutahassislarni tayyorlash uchun yuksak malakali o’z ishining
mohir ustasi bo’lgan pedagoglarning roli beqiyosdir, ammo bu sohada hozirgi paytda
ayrim kamchiliklar mavjud, yani, muhtaram Prezidentimiz ta’birlari bilan ayitganda
“Shu o'rinda tabiiy savol tug'iladi. Ularga ta’lim berayotgan o'qituvchi va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
317
2181-3187
professorlarning bilim va malakasi davr talabiga javob beradimi? Ming afsuski, bu
savollarga javob berish oson emas”
Xozirgi paytda biz uchun yangi va dolzarb bo’lgan raqamlashtirish orqali
iqtisodiyot
subyektlari faoliyatini transformatsiyalash masalalarini yetarli ilmiy-amaliy darajada
o’qitaoladigan professor-o’qituvchilarning yetismasligi aniq muammoga aylangan.
Yuqoridagi kamchiliklarni bartaraf etishda professor-o'qituvchilarning o'z fanini
hamda xozir juda katta odimlar bilan rivojlanayotgan raqamlashtirish loyihalarini
ishlab chiqish va ularni joriy qilish bo’yicha hamda o’z mutaxassislgi bo’yicha chuqur
maxsus bilimlarga tga bo’lishi ayniqsa katta axamiyat kasb etmoqda, o'qitishning yangi
ilg'or pedagogik va axborot texnologiyalarini muvaffaqiyat bilan amalga oshira olish
qobiliyatini, hamda talabalarning o'rganayotgan fanlarini zamonaviy talablarga javob
beraoladigan darajada chuqur o'zlashtirayotganligini va kelajakda o'z faoliyatlarida
qanchalik darajada qo'llay olishlarini aniqlashga imkon beradigan yangi nazorat
usullarini joriy qilish muhim ahamiyat kasb etadi.
Hozirgi paytda amalda qo’llaniladigan quyidagi samarali o’quv usullarni keltirish
mumkin:
1. Oʻquv ishlarini yuksak professional darajada tashkil qilish imkonini beradigan
oʻquv - uslubiy majmualar;
2. Oraliq nazorat turi sifatida taqdimot usulini qo’llash.
Bu usulning mohiati quyidagilardan iborat:
- har bir o'quv guruhi alohida kichik guruhchalarga bo’lib chiqiladi va har bir kichik
guruhga 2 - 3ta talabalar kiritiladi;
- taqdimot uchun tegishli fan bo’yicha ishchi dasturiga kiritilgan mavzulardan
birini va mavzuviy-taqvim rejani hisobga olib, kichik guruhga topshiriladi;
2
Prezident Sh.M. Mirziyoyevning O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va Senatining qo’shma
majlisidagi nutqidan. 2016 y.20 Oktabr
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
318
2181-3187
- guruhga kiritilgan talabalar o'zaro kelishib, guruhga biriktirilgan mavzuning har
bir savolini alohida talabaga topshiradilar. Bu holda asosiy e’tiborni taqdimotni bir hil
siyosatga bo’ysunib, o'zaro kelishgan holda tayerlanishiga qaratiladi, lozim bo’lganda
ma’ruzachi yoki amaliyot o'qituvchisi taqdimot mavzulari va alohida savollari
bo’yicha maslaxatlar berishlari mumkin. Shuningdek, o'qituvchilar taqdimotning o'z
vaqtida tayyorlanishi va komissiya oldida taqdimotni o'tkazilishi ustidan nazorat qiladi.
Shu bilan birga, taqdimotning sifatiga va o'z vaqtida o'tkazilishiga talabalar
birgalikda javobgar xisoblanadilar.
Taqdimot natijalarini baxolash bo’yicha shu fan ma’ruzachisi va kafedra
a’zolaridan
iborat 3 kishilik komissiya tashkil qilinadi va komissiya taqdimotda qatnashayotgan
har bir talabaning taqdimotda qatnashuvini alohida baholaydi va barcha taqdimot
o'tkazib bo’lingandan keyin kichik guruhning barcha a’zolariga qo’yilgan baholarning
o’rtacha raqamini hisoblab chiqib umumiy baho qyadi, shu baho shu guruhning barcha
a’zolariga bir hil qo'yiladi.
3. Raqobatbardosh mutahassislar tayorlashning akademizm va professionalism
usullarini uyg’unlashtirib olib borish.
Bu sohada mutahassislar tayyorlash ikki yonalishda amalga oshiriladi:
a). tadbirkorlik o'yinlarini o'ynash usuli;
b). amaliy darslarni joilardagi iqtisodiyot subyektlarida ko’chma darslar o'tkazish
usuli;
c). zamonaviy o'quv rejalari va dasturlari raqobatbardosh mutahassislar
tayyorlashda academizm bilan birga professionalizm ko’nikmalarini ham singdirib
borishni taqozo etadi.
Yuqoridagi usullarni amalga oshirish oliy o'quv yurtini bitirib kelgan
mutahassisning hojalik yurituvchi sub’yektning ish faoliyatiga tezda katta
qiyinchiliklarsiz integratsiyalashib ketishini ta'minlashi mumkin. Buning uchun turli
hil tadbirkorlik o'yinlari stsenariylarini ishlab chiqilishi zarur va ular ho’jalik
yurituvchi subyektlar faoliyatida uchrashi mumkin bo’lgan muammoli vaziyatlarni,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
319
2181-3187
subyektning shu davrdagi konkret sharoitlardan kelib chiqib muvaffaqiyatqiyatli
yechish imkonini beruvchi chora-tadbirlarni qo'llashni chuqur moliyaviy-iqtisodiy
tahlil qilish yo’li bilan konkret choralar va yechimlarni qidirib topish, ylarning eng
samarali yo'llarini tanlab ho’jalik yurituvchi subyektning amaliy faoliyatga joriy
qilishni o'rgatishi lozim.
d). Amaliy darslarni joylardagi iqtisodiyot subyektlarida o'tkazish usulida talabalar
navbat bilan subyektning har bir bo’limida shu bo'limning alohida hodimiga dublyor
sifatida biriktiriladi va hodim bilan birga konkret vazifani bajarishda qatnashadi va shu
bajargan ishining moxiyatini chuqur o’zlashtirib olishi lozim.
Semestr ohirida subyekt xodilari va amaliyot o'qituvchisi bilan birgalikda talabalar
bilan yalpi suhbat o'tkazadi, talabalarda paydo bo’lgan savollarga javob beradilar va
bo’lajak ish joylarida muvaffaqiyatli faoliyat olib borishlarini tilab qiladilar va lozim
bo'lsa shu inspektsiyaning o'ziga ishga taklif qilishlari mumkin.
Xulosa:
Shunday qilib, yuqorida keltirilgan raqobatbardosh mutahassislar tayyorlash
bo’yicha samarali o'quv usullarini amalda qo'llash haqiqatda o'z mutahassisligini
sevuvchi, jonkuyari va bilimdoni bo’lgan, zamonaviy fanlarni chuqur o'zlashtirgan
yuqori malakali oliy ma'lumotli professionallar yetishtirishga erishamiz, bu esa
iqtisodoyotimiz yuksalishiga va aholi farovonligini oshishiga olib keladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O’zbekiston Respublikasi Коnstitutsiyasi. https://lex.uz/docs/
2. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning O’zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo’shma majlisidagi
nutqi.- 2016 y.20 Oktabr
3. Mutalov A., Mtalova D. / Kichik biznes va tadbirkorlikni soliqqa tortish. T.:
Iqtisodiyot, 2013.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
320
2181-3187
Axborot manbalari:
6. www.gov.uz – O‘zbekiston Respublikasi hukumat portali.
7. www.mf.uz – O’zbekiston Moliya vazirligi rasmiy sayti.
8. www.soliq.uz– O’zbekiston Davlat Soliq qo’mitasi rasmiy sayti
9. www.stat.uz – O’zbekiston Respublikasi Davlat Statistika agentligining rasmiy
sayti.
