ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
211
2181-3187
DUNYO TILLARI VA ULARNING SHAKILLANISHI
Andijon davlat chet tillari institute talabasi:
Toxirov Azizbek Zokirjon o‘g‘li
Tel: +998944385469
E-mail:
Ilmiy rahbar: Muqumjon Axunov Muhammadaminovich
(PhD) filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori, dotsent
E-mail: muqumjon.axunov@bk.ru
Tel: +998979977443
Annotatsiya:
Ushbu maqolada dunyo tillarining kelib chiqishi, rivojlanish
bosqichlari va bugungi kundagi holati tahlil qilinadi. Tillar oilalarining shakllanish
jarayoni, fonetik, grammatik va leksik xususiyatlari asosida turkumlanishi,
shuningdek, globallashuv sharoitida tillarning o‘zaro ta’siri yoritilgan. Tadqiqotda
tilshunoslik nazariyalari asosida asosiy tillar oilalari – hind-yevropa, sino-tibet, afro-
osiyo va boshqa guruhlar o‘rganilib, tillarning migratsiya, madaniyat va siyosiy omillar
ta’sirida qanday rivojlanganligi tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
dunyo tillari, til oilalari, shakllanish jarayoni, til evolyutsiyasi,
hind-yevropa tillari, sino-tibet tillari, til va madaniyat, globallashuv, tilshunoslik
Abstract:
This article analyzes the origins, developmental stages, and current
status of the world’s languages. It examines the formation processes of language
families, their classification based on phonetic, grammatical, and lexical
characteristics, as well as the interaction of languages in the context of globalization.
The study explores major language families—such as Indo-European, Sino-Tibetan,
and Afro-Asiatic—based on linguistic theories, and analyzes how languages have
evolved under the influence of migration, cultural, and political factors.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
212
2181-3187
Keywords:
world languages, language families, formation process, language
evolution, Indo-European languages, Sino-Tibetan languages, language and culture,
globalization, linguistics
Аннотация:
В данной статье анализируются происхождение, этапы
развития и современное состояние языков мира. Рассматриваются процессы
формирования языковых семей, их классификация на основе фонетических,
грамматических и лексических характеристик, а также взаимодействие языков в
условиях глобализации. Исследование основано на лингвистических теориях и
охватывает основные языковые семьи — индоевропейскую, сино-тибетскую,
афразийскую и другие. Анализируется влияние миграции, культуры и
политических факторов на развитие языков.
Ключевые слова:
языки мира, языковые семьи, процесс формирования,
эволюция языка, индоевропейские языки, сино-тибетские языки, язык и
культура, глобализация, лингвистика
Til insoniyat tarixining eng muhim ijtimoiy vositalaridan biri sanaladi. U
nafaqat muloqot vositasi, balki milliy tafakkur, madaniyat va tarixiy taraqqiyotning
ifodasi hamdir. Bugungi kunda Yer yuzida minglab tillar mavjud bo‘lib, ularning har
biri o‘ziga xos shakllanish tarixiga ega. Ushbu maqolada tillarning paydo bo‘lishi,
tarqalish qonuniyatlari va ularning tasnifi haqida ilmiy asoslangan fikrlar ilgari
suriladi.
Tillar insoniyat taraqqiyoti bilan birga shakllanib, har bir tarixiy davrda
o‘zining yangi bosqichlariga ko‘tarilgan. Har bir til zamonaviy jamiyat hayotida
axborot almashinuvi vositasi sifatida xizmat qilish bilan birga, u xalqning tafakkuri,
dunyoqarashi, qadriyatlari va ijtimoiy tajribasini o‘zida mujassam etadi. Shu sababli
tillar nafaqat lingvistik, balki sotsiologik, antropologik va madaniy tadqiqotlar nuqtai
nazaridan ham muhim o‘ringa ega.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
213
2181-3187
So‘nggi yillarda globallashuv, texnologik taraqqiyot va axborot maydonining
kengayishi natijasida tillar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir kuchaymoqda. Bu esa ba’zi
tillarning xalqaro miqyosda ustun mavqega ega bo‘lishi, boshqalarining esa yo‘qolib
ketish xavfini tug‘diradi. Mazkur holat tilshunoslar e’tiborini tillarning saqlanishi va
ularning kelajagini ta’minlash masalalariga qaratmoqda.
Shu asosda, maqolaning maqsadi – dunyo tillarining kelib chiqishi va
rivojlanishiga ta’sir qiluvchi asosiy omillarni ilmiy manbalar asosida tahlil qilish, til
oilalari va ularning tasnifini yoritish, shuningdek, tillar o‘rtasidagi zamonaviy o‘zaro
munosabatlarni baholashdan iborat. Maqola davomida tarixiy tilshunoslik, tipologik
tahlil va zamonaviy lingvistik yondashuvlar asosida muayyan ilmiy xulosalarga
erishiladi.
Bugungi kunda mavjud tillar taxminan 6000–7000 atrofida bo‘lib, ular turli til
oilalariga mansub. Eng yirik tillar oilalari quyidagilardir:
•
Hind-yevropa tillari: ingliz, ispan, rus, hind, fors va boshqalar.
•
Sino-tibet tillari: xitoy, birman va tibet tillari.
•
Afro-osiyo tillari: arab, ivrit, amxar va boshqalar.
•
Ural-oltoy tillari: turkiy, fin, vengr tillari.
•
Niger-kongo tillari: ko‘plab Afrika tillari shu guruhga kiradi.
Bu tillar o‘z tarixiy taraqqiyoti, grammatik tuzilishi, fonetik tizimi va leksik
fondagi farqlari bilan ajralib turadi.
Til oilalari ichida Hind-yevropa tillari eng keng tarqalgan va eng ko‘p
o‘rganilgan guruhlardan biri hisoblanadi.
Ushbu oilaga mansub tillar Yevropa,
Janubiy Osiyo va Amerikada millionlab insonlar tomonidan ishlatiladi. Tilshunoslar
bu oilani german, roman, slavyan, hind, eroniy, kelt va boshqa kichik guruhlarga
1
Indo-European languages
–
Britannica. Sahifa:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
214
2181-3187
ajratadilar. Masalan, ingliz tili german tillariga, ispan tili roman tillariga, rus tili esa
slavyan tillariga mansub.
Sino-tibet tillari esa Sharqiy Osiyo hududida keng tarqalgan bo‘lib, eng ko‘p
ona tili sifatida so‘zlashuvchilarga ega bo‘lgan xitoy tili aynan shu guruhga kiradi.
Ushbu tillarning aksariyati tonalligi, ya’ni ohang yordamida ma’no farqlanishi bilan
ajralib turadi.
Afro-osiyo tillari (avvalgi semit-xamit tillari deb atalgan) asosan Shimoliy
Afrika va Yaqin Sharq mintaqalarida tarqalgan. Arab tili bu guruhning eng muhim
vakili bo‘lib, diniy, madaniy va siyosiy jihatdan katta ta’sir kuchiga ega. Bu guruhga
shuningdek ivrit va amxar tillari ham kiradi.
Ural-oltoy tillari hali ham tilshunoslar o‘rtasida bahsli mavzulardan biri
hisoblanadi. Ba’zi olimlar ural va oltoy tillarini alohida guruhlar sifatida ko‘rsatsa-da,
boshqalar ularni umumiy genealogik ildizdan kelib chiqqan deb hisoblaydi. Ushbu
guruhga turkiy tillar (o‘zbek, turk, qozoq va boshqalar), fin-ugor tillari (fin, vengr,
eston) kiradi.
Niger-kongo tillari esa Afrika qit’asida eng keng tarqalgan va son jihatdan eng
ko‘p bo‘lgan til oilasidir.
Bu guruhga suaxili, yoruba, zulu kabi tillar kiradi. Niger-
kongo tillari ko‘pincha boy tonallik tizimi, murakkab fe’l sistemasi va sinflarga
bo‘lingan otlar tizimi bilan ajralib turadi.
Bundan tashqari, dunyoda kichikroq, lekin o‘ziga xos fonetik, morfologik va
sintaktik tizimlarga ega bo‘lgan boshqa ko‘plab til oilalari mavjud: dravid, avstronez,
kavkaz, avstraliya va amerind tillari shular jumlasidandir. Bu tillar ko‘pincha ma’lum
geografik mintaqalarda yashovchi mahalliy xalqlar tomonidan so‘zlashiladi.
2
Indo-European languages
–
Wikipedia. Sahifa:
https://en.wikipedia.org/wiki/Indo-European_languages
3
Sino-Tibetan languages
–
Wikipedia. Sahifa:
https://en.wikipedia.org/wiki/Sino-Tibetan_languages
4
Afroasiatic languages
–
Wikipedia. Sahifa:
https://en.wikipedia.org/wiki/Afroasiatic_languages
5
Niger
–
Congo languages
–
https://en.wikipedia.org/wiki/Niger%E2%80%93Congo_languages
6
Niger
–
Congo languages
–
Britannica. Sahifa:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
215
2181-3187
Tillar oilaviy guruhlarga ajratilishida faqat lingvistik belgilar emas, balki
tarixiy-madaniy izlanishlar, arxeologik topilmalar, yozma manbalar va rekonstruksiya
metodlari ham muhim ahamiyatga ega. Aynan ushbu ko‘p qirrali yondashuvlar orqali
tillarning qadimgi ildizlari aniqlanadi va ular o‘rtasidagi genetik aloqalar tahlil qilinadi.
Tilning shakllanishi insoniyat taraqqiyoti bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan
murakkab va ko‘p bosqichli jarayondir. Arxeologik, antropologik va lingvistik
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, til ilk muloqot shakllaridan boshlab asta-sekin
rivojlanib, murakkab lingvistik tizimga aylangan. Bu jarayonni tahlil qilishda uchta
asosiy bosqichni ajratish mumkin: ibtidoiy muloqot vositalari, oldindan shakllangan til
tizimlari va zamonaviy tillarning paydo bo‘lishi.
Ibtidoiy muloqot shakllari:
Tilning dastlabki bosqichida odamlar imo-ishora,
tovushlar va yuz ifodalari orqali o‘zaro muloqot qilgan. Bu holat hayvonot olamidagi
signal tizimlariga o‘xshash bo‘lib, uni protolingvistik bosqich deb atash mumkin.
Ushbu bosqichda ma’lumot yetkazish cheklangan bo‘lib, asosan his-tuyg‘ular va oddiy
harakatlar haqida bo‘lgan.
Fonetik va grammatik tizimlarning shakllanishi:
Tilning keyingi
rivojlanish bosqichida odamlar tovushlarni ma’lum ma’nolarga bog‘lab, so‘z yasash
va gap tuzish imkoniyatini yaratdilar. Bu bosqichda fonema (til tovush birligi),
morfema (ma’no birligi) va sintaksis (gap tuzilishi) kabi til birliklari shakllanadi. Bu
esa tilni o‘zaro tushunarli va barqaror aloqa vositasiga aylantirgan. Aynan shu
bosqichda turli tildagi fe’l, ot, sifat, son kabi so‘z turkumlari va tugallangan gap
strukturasi yuzaga kelgan.
Til evolyutsiyasiga ta’sir qiluvchi omillar:
Tilning shakllanish va
rivojlanishiga turli omillar ta’sir ko‘rsatadi.
7
Word formation processes
–
Fiveable. Sahifa:
https://library.fiveable.me/introduction-linguistics/unit-4/word-
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
216
2181-3187
•
Geografik omillar: tog‘, daryo, cho‘l kabi tabiiy to‘siqlar xalqlarni ajratib,
har xil tillarning shakllanishiga sabab bo‘lgan.
•
Migratsiya: xalq ko‘chishlari natijasida tillar tarqalgan, yangi tillar paydo
bo‘lgan yoki mavjud tillar o‘zgarishga uchragan.
•
Madaniy va diniy omillar: yozuvning kiritilishi, diniy matnlar, adabiyot
va ta’lim tildagi boyliklarni shakllantirishda katta rol o‘ynagan.
•
Siyosiy omillar: imperiyalar, mustamlakachilik siyosati, rasmiy tillarning
belgilanishi va davlat chegaralari tillarning o‘zaro ta’siriga va o‘zgarishiga olib
kelgan.
Rekonstruksiya va tarixiy tilshunoslik
: Tarixiy tilshunoslik tilning
shakllanish jarayonini aniqlashda muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu
yo‘nalishda tilshunoslar qadimiy tillarni rekonstruksiya qilish, ularning so‘z boyligini
tahlil etish, grammatik tizimini solishtirish orqali til oilalarining ildizini aniqlaydilar.
Masalan, hind-yevropa prototili bugungi ko‘plab tillarning umumiy ajdodi sifatida
tiklangan.
Globallashuv va tillarning o‘zaro ta’siri
XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab, xususan 1945-yildan keyin Ikkinchi
jahon urushi yakunlari va Birlashgan Millatlar Tashkilotining tashkil topishi (1945)
bilan global kommunikatsiyaning ahamiyati ortdi. Ayniqsa, ingliz tili BMT, UNESCO
(1946), Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO, 1948) kabi xalqaro tashkilotlarning
asosiy ish tili sifatida belgilandi. 1950–1970-yillarda AQShning siyosiy va iqtisodiy
jihatdan kuchayishi, ilm-fan va texnologiyalar sohasidagi yutuqlari, xususan, 1969-
yilda internetning paydo bo‘lishi ham ingliz tilining global muloqotdagi mavqeini
mustahkamladi.
8
Evolution of languages
–
Wikipedia. Sahifa:
https://en.wikipedia.org/wiki/Evolution_of_languages
9
United Nations. (1945).
Charter of the United Nations
. San-Fransisko.
–
bet. 5
–
6.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
217
2181-3187
1990-yillarda Sovet Ittifoqining parchalanishi (1991) va «sovuq urush»
davrining yakunlanishi bilan ko‘plab sobiq sovet respublikalari ham global maydonga
chiqdi va ingliz tilini o‘rganishga intila boshladi. Aynan shu davrda globallashuv
kuchayib, texnologik taraqqiyot, axborot oqimining erkinligi, transmilliy
kompaniyalar faoliyati va internet tarmog‘ining ommalashuvi (Google – 1998,
Wikipedia – 2001, Facebook – 2004, YouTube – 2005) orqali ingliz tili jahon
sahnasida yetakchi kommunikatsiya vositasiga aylandi.
Natijada, ko‘plab kichik va mahalliy tillar o‘z nufuzini yo‘qota boshladi.
UNESCOning 2003-yilgi hisobotiga ko‘ra, dunyoda mavjud 7 000 ga yaqin tillardan
kamida 3 000 tasi yo‘qolish xavfi ostida, va har ikki haftada o‘rtacha bitta til butunlay
yo‘qolmoqda. Masalan, Avstraliyada so‘nggi 100 yil ichida 250 dan ortiq mahalliy
tilning 100 dan ziyodi allaqachon yo‘qolgan yoki faqat bir necha kishigina
so‘zlashuvchi tilga aylangan.
2019-yilda UNESCO tomonidan “Xalqaro mahalliy tillar yili” deb e’lon
qilindi. Shuningdek, 2022–2032-yillar oraliq davri “Mahalliy tillar xalqaro o‘n yilligi”
sifatida belgilandi. Bu tashabbuslar tillarni saqlash, ularni raqamlashtirish va
o‘rganishga keng imkoniyat yaratishga qaratilgan.
Shunday ekan, bugungi kunda tilshunos olimlar, siyosatchilar va ta’lim tizimi
vakillari oldida muhim vazifalar turibdi: til xilma-xilligini saqlash, kichik tillarni
qo‘llab-quvvatlash, ularni zamonaviy kommunikatsiya vositalariga moslashtirish va
yosh avlodga yetkazish. Aks holda, 21-asr davomida yana minglab tillarning yo‘qolishi
ehtimoldan holi emas.
Xulosa
Dunyo tillarining shakllanishi va rivojlanish jarayoni insoniyat sivilizatsiyasi
bilan chambarchas bog‘liqdir. Har bir til o‘z xalqining ma’naviy dunyosini, tarixiy
xotirasini aks ettiradi. Tilshunoslik fanining asosiy vazifalaridan biri – tillarni
10
Dixon, R.M.W. (1997).
The Rise and Fall of Languages
. Cambridge University Press.
–
bet. 56
–
58
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
218
2181-3187
o‘rganish, ularni taqqoslash va saqlab qolish bo‘yicha ilmiy asoslangan yondashuvlar
ishlab chiqishdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Comrie, B. (1989).
The World's Major Languages
. Oxford University Press.
2.
Crystal, D. (2000).
Language Death
. Cambridge University Press.
3.
Campbell, L. (2013).
Historical Linguistics: An Introduction
. Edinburgh
University Press.
4.
Ruhlen, M. (1991).
A Guide to the World's Languages
. Stanford University
Press.
5.
Brown, K. (ed.). (2006).
Encyclopedia of Language and Linguistics
. Elsevier.
6.
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, “Til” maqolasi, Toshkent, 2005.
7.
