ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
186
2181-3187
"PUNKTUATSIYA VA SHE’RIYAT: RITM, OHANG VA PAUZALAR
UYG‘UNLIGI"
Ibodullayeva Maftuna
ToshDO‘TAUning 3-kurs talabasi
Ibodullayevamaftuna89@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada she’riyatda punktuatsiya – tinish belgilarining
ritm, ohang va pauzalar uyg‘unligini shakllantirishdagi o‘rni tahlil qilingan. Muallif
she’r matnida tinish belgilarining grammatik vazifadan tashqari emotsional va estetik
ifoda vositasi sifatidagi ahamiyatini ochib bergan. Turli shoirlar ijodidan olingan
misollar orqali tinish belgilarining ritmga, kayfiyatga va obraz yaratishga qanday ta’sir
qilishi ko‘rsatilgan. Maqolada shoirlarning punktuatsiyani ongli rad etishi ham poetik
vosita sifatida izohlangan.
Аннотация
: В данной статье рассматривается роль пунктуации в поэзии в
формировании ритма, интонации и пауз. Автор раскрывает значение знаков
препинания не только как грамматического элемента, но и как выразительного
средства, способного передавать эмоции и эстетику. На примерах из творчества
известных поэтов показано, как пунктуация влияет на ритмику, настроение и
создание художественного образа. Особое внимание уделено случаям
сознательного отказа от пунктуации как части авторского стиля.
Annotation: This article explores the role of punctuation in poetry in shaping
rhythm, intonation, and pauses. The author highlights how punctuation functions not
only as a grammatical tool but also as an expressive and aesthetic device. Through
examples from various poets' works, the article illustrates how punctuation affects
rhythm, mood, and the construction of poetic imagery. It also discusses how the
deliberate omission of punctuation can serve as a stylistic and artistic choice in poetic
expression.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
187
2181-3187
Kalit so‘zlar:
punktuatsiya, she’riyat, tinish belgilar, ritm, ohang, pauza,
emotsiya, badiiy vosita, obraz, estetik ifoda.
Ключевые слова:
пунктуация, поэзия, знаки препинания, ритм,
интонация, пауза, эмоция, художественное средство, образ, эстетическое
выражение.
Keywords:
punctuation, poetry, punctuation marks, rhythm, intonation, pause,
emotion, literary device, imagery, aesthetic expression.
Kirish
She’riyat – bu so‘z san’ati, unda har bir harf, tovush va pauza muhim sanaladi.
Agar she’r ohang bo‘lsa, bu ohangni belgilab beruvchi asosiy unsurlardan biri —
punktuatsiya
, ya’ni
tinish belgilari
. Garchi ular she’r satrida kam ko‘rinadigan va
ko‘pincha e’tibordan chetda qoladigan elementlar bo‘lsa-da, ularning vazifasi beqiyos:
mazmunni, tuyg‘uni, ritmni va ohangni boshqaradi
. Ushbu maqolada
punktuatsiyaning she’riyatdagi o‘rni, ohang va pauzalarni shakllantirishdagi roli,
shuningdek, ba’zi mashhur shoirlar uslubida tinish belgilari bilan ishlash tahlil qilinadi.
She’riyatda punktuatsiyaning asosiy funksiyalari
Tinish belgilarining she’riyatdagi vazifasi prozaik matnlardagidan tubdan farq
qiladi. Ular:
•
Ritm va ohangni belgilaydi;
•
Satrlar o‘rtasidagi pauzani ko‘rsatadi;
•
Tuyg‘u va kayfiyatni ifodalaydi;
•
Ma’no bo‘linmalarini ajratadi;
•
O‘qish tezligi va urinish nuqtasini belgilaydi.
Masalan, quyidagi satrni olaylik:
1
Qo‘chqorov, N. (2005).
O‘zbek tilining stilistikasi
. Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
188
2181-3187
Yurakni to‘lqin qilgan ohang bor,
Ko‘zimda yosh, yuzimda bir kulgu.
Bu ikki satrda tinish belgilar (vergul, nuqta) orqali she’rda tuyg‘ular muvozanati
– ichki iztirob va tashqi jilmayish tasvir topgan. Bu ma’no aynan tinish belgilar orqali
aniqlik kasb etadi.
Punktuatsiya orqali ritm va pauzalarni boshqarish
Ritm – bu she’rning yuragi. Ritmni belgilovchi omillar sirasida urg‘ular,
bo‘g‘inlar soni va pauzalar mavjud
. Pauzalar esa odatda vergul, nuqta, tire, nuqtali
vergul va boshqa tinish belgilar bilan ifodalanadi. Agar bu belgilar noto‘g‘ri yoki
umuman ishlatilmasa, o‘quvchi she’rni to‘g‘ri ritmda o‘qiy olmaydi.
Quyidagi ikki variantni solishtiring:
1. Tinish belgili:
Ko‘ngil istaydi, tinchlik, osoyishtalik...
Bu dunyo esa — faqat shovqin, iztirob.
2. Tinish belgisiz:
Ko‘ngil istaydi tinchlik osoyishtalik
Bu dunyo esa faqat shovqin iztirob
Ikkinchi variantda ohang va pauza yo‘qolgani uchun ritm va ifoda kuchi
sezilarli darajada pasayadi.
Tinish belgilarining poetik obrazga ta’siri
2
Abdurahmonova, D. (2012).
She’r tili va ohang
. Toshkent: Yozuvchi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
189
2181-3187
She’riyatda obraz yaratish faqat so‘zlar bilan emas, matn tuzilishi orqali ham
amalga oshiriladi. Ayniqsa pauza – ichki kechinmalarni tasvirlashda muhim estetik
vositadir.
Masalan, Abdulla Oripovning mashhur satrlaridan biri:
Sen ketding... yuragimda — sukunat,
Dunyo jim... faqat qalbimda g‘am.
Bu yerda uch nuqta — davom etayotgan iztirob, tire — ichki portlash, nuqta —
yakunlangan umid sifatida tahlil qilinadi. Shoir bu yerda tinish belgilarini emotsional
kuch sifatida ishlatgan.
Turli shoirlar uslubida punktuatsiyaning roli
Turli adabiy maktab va shoirlar punktuatsiyani turlicha qo‘llaydi:
•
Erkin Vohidov kabi shoirlar klassik tilda punktuatsiyaga qat'iy amal
qiladi, bu esa rasmiylik va ohangdorlikni oshiradi;
•
Muhammad Yusuf va Usmon Azim kabi shoirlar esa ba’zan tinish
belgilarini ataylab rad etadi — bu orqali erkinlik, tabiiylik va ifoda soddaligini
yaratadi.
Yana bir misol:
Tog‘lar jim edi men yig‘ladim
Osmon jim edi men to‘kildim
Bu satrda hech qanday tinish belgisi yo‘q, lekin bu tuyg‘ularning to‘xtovsiz
oqimini aks ettiradi.
Punktuatsiyaning she’riyatda rad etilishi — badiiy vosita sifatida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
190
2181-3187
Ba’zi hollarda shoirlar ongli ravishda punktuatsiyadan voz kechadi. Bu
postmodernist yondashuvda ko‘proq uchraydi va matnga erkin ohang, oqim, ichki
monolog xususiyatini beradi. Shoir punktuatsiyadan voz kechish orqali
tuyg‘ularning
to‘xtovsiz oqimini
taqdim etadi. Bu yondashuv ko‘proq
modern va postmodern
she’riyatga
xos sanaladi
Misol uchun:
Men ketdim hech kim sezmadi
Tong otdi yurakda qorong‘u
Bu shaklda yozilgan she’rda tinish belgilari yo‘q, ammo bu yondashuv orqali
yolg‘izlik, e’tiborsizlik, tushkunlik holati ifodalanadi. Demak, punktuatsiyani
ishlatmaslikning o‘zi ham badiiy vositadir.
Xulosa
She’riyatda punktuatsiya – bu grammatik vosita emas, balki
badiiy qurol
dir. U
ritm yaratadi, pauza belgilaydi, obrazlar uyg‘unligini mustahkamlaydi, tuyg‘ularni
ifodalashda xizmat qiladi. Tinish belgilarining borligi yoki yo‘qligi, ularning qanday
ishlatilgani she’rni o‘zgacha ohangda talqin etishga yordam beradi. Shu sababli, har
bir shoir, yozuvchi yoki o‘quvchi punktuatsiyani nafaqat to‘g‘ri, balki ongli ravishda
qo‘llashi zarur. She’rda tinish belgilarini anglash –
so‘z ortidagi sukunatni eshitish
demakdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Qo‘chqorov, N. (2005).
O‘zbek tilining stilistikasi
. Toshkent:
O‘zbekiston nashriyoti.
2.
Tursunov, H. (2018).
Adabiy tahlil asoslari
. Toshkent: Fan va
texnologiya.
3
Xayrullaeva, M. (2017). "Punktuatsiyaning poetik uslubdagi erkinligi",
Til va adabiyot
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
191
2181-3187
3.
Rasulov, Sh. (2010). "Punktuatsiya va ohang",
Filologiya
masalalari
4.
Abdurahmonova, D. (2012).
She’r tili va ohang
. Toshkent:
Yozuvchi.
5.
Karimov, A. (2014). "Poetik tasvirda tinish belgilarining semantik
xususiyatlari",
O‘zbek tili va adabiyoti
.
6.
Bobojonov, M. (2015).
Zamonaviy o‘zbek poeziyasi poetikasi
.
Toshkent: Akademnashr.
7.
Xayrullaeva, M. (2017). "Punktuatsiyaning poetik uslubdagi
erkinligi",
Til va adabiyot
,
8.
Yusupova, Z. (2021).
She’riyat va punktuatsion tafakkur
.
Toshkent: Ilm ziyo.
