ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
182
2181-3187
O‘QUVCHILARDA OG‘ZAKI NUTQ MADANIYATINI
SHAKLLANTIRISH
Amadullayeva Sarvinoz Azimjon
qizi
ToshDO‘TAU ona tili va adabiyot ta’limi fakulteti 3-bosqich talabasi
amadullayevasarvinoz@gmail.com
Annotatsiya: Mazkur maqolada o‘quvchilarda og‘zaki nutq madaniyatini
shakllantirishning ahamiyati, bosqichlari va ta’lim jarayonida qo‘llanilishi mumkin
bo‘lgan samarali metodlar haqida batafsil fikr yuritiladi. Jumladan, muloqot
madaniyatini o‘rgatish, fikrni ravon bayon etish, til me’yorlariga amal qilish orqali
nutq malakasini oshirish bo‘yicha metodik yondashuvlar chuqur tahlil qilinadi.
O‘quvchilarni shaxsiy fikrini asosli bayon qilishga, muomala etikasiga rioya qilishga
o‘rgatish bugungi ta’limda dolzarb vazifa hisoblanadi. Shu bilan birga, og‘zaki nutq
madaniyatini o‘quvchilarda shakllantirish bosqichlari, metodik usullar, muammolar
va ularni bartaraf etish yo‘llari ham keng yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
og‘zaki nutq madaniyati, muloqot, til me’yorlari, adabiy til, fikr
bayoni, talaffuz, etik me’yorlar, o‘quvchilar, metodik yondashuv, kommunikativ
kompetensiya, o‘qitish metodikasi, nutqiy faoliyat.
Annotatsion:This article thoroughly analyzes the importance and stages of
developing oral speech culture in students. It discusses the role of communication
ethics, fluency, and adherence to literary language standards in shaping competent
communicative behavior. Methodological approaches such as role-playing, debates,
and speech clubs are assessed for their effectiveness in the educational process. The
paper also explores common challenges in oral speech training and proposes practical
solutions for teachers to implement.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
183
2181-3187
Keywords:
oral speech culture, communication, language norms, literary
language, expression of thoughts, pronunciation, ethical standards, students,
methodological approach, communicative competence, teaching methodology, speech
activity.
Zamonaviy ta’lim jarayonida o‘quvchilarning faqat bilim olish darajasi
emas, balki o‘z fikrini erkin, ravon va madaniyatli tarzda ifoda etish qobiliyati ham
muhim o‘rin egallaydi. Og‘zaki nutq madaniyati – bu shaxsning ijtimoiy muomaladagi
o‘zini tutishi, tilni ifodali va me’yorlarga rioya qilgan holda qo‘llay olishidir. Hozirgi
globallashuv davrida yosh avlodni nafaqat bilimli, balki nutqiy jihatdan faol va
madaniyatli bo‘lishga yo‘naltirish zarurati ortib bormoqda. Tilni noto‘g‘ri qo‘llash,
talaffuzdagi xatolar, mavzuga aloqasiz fikrlar og‘zaki nutq madaniyatining
shakllanmaganligini ko‘rsatadi. Shu sababli ushbu maqolada bu muammolarni hal
qilishning zamonaviy yondashuvlari tahlil qilinadi.
Og‘zaki nutq madaniyati quyidagi asosiy jihatlarga ega: 1) adabiy til
me’yorlariga amal qilish, 2) to‘g‘ri talaffuz va tovush madaniyati, 3) muloqotda
etik me’yorlarga rioya qilish, 4) fikrni ravon va mantiqiy tarzda bayon etish.
O‘quvchilarda bu jihatlarni shakllantirishda quyidagi metodlar muhim rol
o‘ynaydi:
1. “Rol o‘ynash usuli”: turli hayotiy vaziyatlar asosida o‘quvchilarni nutqiy
faoliyatga jalb qilish.
2. “Munozara va bahs”: fikr bildirish, asoslash va qarama-qarshi fikrlarni tahlil
qilish malakasini shakllantirish.
3. “So‘zlashuv klublari va podkastlar”: mustaqil muloqot yuritishga o‘rgatadi.
4. ”Texnologiyalardan foydalanish”: nutq mashqlarini raqamli vositalar orqali
boyitish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
184
2181-3187
Bosqichma-bosqich yondashuv orqali o‘quvchilar quyidagi ko‘nikmalarga ega
bo‘ladilar:
a)
tinglab
tushunish
va
asosiy
g‘oyani
ajratish;
b)
o‘z
fikrini
izchil
va
madaniyatli
ifodalash;
c) savol-javoblarda ishtirok etish;
d)
o‘rtoqlari
bilan
hamkorlikda
muammolarni
hal
qilish.
Bu yondashuvlar natijasida o‘quvchilarning og‘zaki nutqi mustahkamlanadi, ular
jamiyatda muloqot qila oladigan faol shaxslarga aylanishadi.
Natija
Nutq madaniyati shaxsning ijtimoiy muhitdagi samarali muloqot vositasi
hisoblanadi. O‘quvchilar bu madaniyatga ega bo‘lsa, o‘z fikrini aniq va tushunarli
tarzda ifoda eta oladi, boshqalarni tinglaydi va ularning fikrini hurmat qiladi. Nutqdagi
aniqlik, tozalikka amal qilish esa tilga bo‘lgan e’tiborni kuchaytiradi. Shu jihatdan,
og‘zaki nutq madaniyatini shakllantirish, o‘qituvchidan doimiy e’tibor, sabr-toqat va
zamonaviy yondashuvni talab qiladi.
Xulosa qilib aytganda, og‘zaki nutq madaniyati o‘quvchilarda nafaqat
lingvistik bilimlarni, balki shaxsiy rivojlanishni, muloqot madaniyatini va ijtimoiy
faoliyatni shakllantirishga xizmat qiladi. O‘qituvchi bu jarayonda boshqaruvchi,
rag‘batlantiruvchi va baholovchi rolini bajaradi. Agar nutq madaniyatini shakllantirish
tizimli yo‘lga qo‘yilsa, o‘quvchilarning nutqiy va kommunikativ kompetensiyasi
yuqori darajaga ko‘tariladi. Shuningdek, ular kelgusida ijtimoiy hayotda
muvaffaqiyatli va faol shaxs bo‘lib shakllanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Yuldasheva D. – O‘zbek tilini o‘qitish metodikasi. Buxoro – Durdona, 2021.
2. Ortiqova S. Og‘zaki nutq madaniyatini shakllantirish. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020.
3. Rashidova N. Nutq madaniyati va kommunikativ kompetensiya. – Toshkent, 2021.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
185
2181-3187
4. Karimov A. Kommunikativ malakalarni rivojlantirish yo‘llari. “Pedagogika va
psixologiya” jurnali, 2023, №7.
5. O‘zbekiston Respublikasi umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun O‘zbek tili fan
dasturi. – 2022.
6. Mirzayeva G. Nutqiy faoliyatni o‘stirishga oid metodik tavsiyalar. – Buxoro:
Farovon, 2023.
7. Xidirova M. Nutq madaniyatini shakllantirishda til vositalari. O‘zbek tili va
adabiyoti, 2022, №3.
8. Xudoyqulova Z. O‘quvchilarning muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish. Metodik
izlanishlar. 2021, №2.
References
1. Yuldasheva D. – O‘zbek tilini o‘qitish metodikasi. Buxoro – Durdona, 2021.
2. Ortiqova S. Og‘zaki nutq madaniyatini shakllantirish. – Toshkent: O‘qituvchi,
2020.
3. Rashidova N. Nutq madaniyati va kommunikativ kompetensiya. – Toshkent,
2021.
4. Karimov A. Kommunikativ malakalarni rivojlantirish yo‘llari. “Pedagogika va
psixologiya” jurnali, 2023, №7.
5. O‘zbekiston Respublikasi umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun O‘zbek tili fan
dasturi. – 2022.
6. Mirzayeva G. Nutqiy faoliyatni o‘stirishga oid metodik tavsiyalar. – Buxoro:
Farovon, 2023.
7. Xidirova M. Nutq madaniyatini shakllantirishda til vositalari. O‘zbek tili va
adabiyoti, 2022, №3.
8. Xudoyqulova Z. O‘quvchilarning muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Metodik izlanishlar. 2021, №2.
