ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
177
2181-3187
MAʼLUMOTLAR OMBORINI TASHKIL ETISHDA ACCSES
DASTURINI AHAMIYATI.
Informatika fani oʻqituvchisi
Gulnoza Isakova Gʻanijonovna.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada maʼlumotlar omborini yaratish va boshqarishda Microsoft
Access dasturining o‘rni va ahamiyati yoritilgan. Access dasturi kichik va o‘rta
hajmdagi maʼlumotlar bazalarini samarali boshqarish, ularga turli shakllarda ishlov
berish, so‘rovlar tuzish, shakllar va hisobotlar yaratish imkonini beradi. Dastur intuitiv
interfeys va qulay funksional imkoniyatlarga ega bo‘lib, foydalanuvchilar uchun oson
va tushunarli muhit yaratadi. Maqola Access dasturidan foydalanish ko‘nikmalarini
shakllantirishga qaratilgan bo‘lib, uni o‘quv jarayonida qo‘llashning samarali yo‘llari
haqida maʼlumot beradi.
Kalit so‘zlar.
Access, maʼlumotlar ombori, baza, shakl, so‘rov, hisobot, interfeys,
maʼlumotlarni boshqarish.
Zamonaviy axborot texnologiyalari taraqqiyoti maʼlumotlar bilan ishlash
madaniyatini tubdan o‘zgartirdi. Bugungi kunda turli sohalarda ko‘plab maʼlumotlarni
to‘plash, saqlash, tahlil qilish va ularni boshqarish zaruriyati ortib bormoqda. Bu
jarayonda maʼlumotlar omborlarining roli nihoyatda muhim hisoblanadi.
Microsoft Access dasturi kichik va o‘rta hajmdagi maʼlumotlar bazalarini yaratish
va boshqarishda eng qulay vositalardan biri hisoblanadi. Uning qulay interfeysi,
shakllar, so‘rovlar va hisobotlar bilan ishlash imkoniyatlari foydalanuvchilarga
murakkab amallarni oddiy va tez bajarishga yordam beradi. Ushbu dastur o‘quv
muassasalarida ham, tashkilot va korxonalarda ham keng qo‘llaniladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
178
2181-3187
Axborot texnologiyalari taraqqiyoti maʼlumotlar bilan ishlash usullarini tubdan
o‘zgartirdi. Bugungi kunda ko‘plab tashkilot va muassasalarda maʼlumotlarni tizimli
ravishda saqlash, tahlil qilish va boshqarish zarurati mavjud. Ushbu ehtiyojlarni
qondirishda Microsoft Access dasturi muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Access —
bu maʼlumotlar omborini yaratish, uni boshqarish va turli xil so‘rovlar orqali kerakli
maʼlumotlarni aniqlashga mo‘ljallangan dasturiy vositadir. U Microsoft Office
paketining tarkibiy qismi bo‘lib, o‘zining intuitiv interfeysi va kuchli funksional
imkoniyatlari bilan ajralib turadi.
Access dasturining funksional imkoniyatlari
Microsoft Access dasturida maʼlumotlar bazasi quyidagi asosiy komponentlar
asosida shakllantiriladi:
Jadvallar (Tables): Maʼlumotlarni strukturalangan holda saqlash uchun xizmat
qiladi. Har bir jadvalda ustunlar (maydonlar) va satrlar (yozuvlar) mavjud bo‘lib, ular
orqali maʼlumotlar bir-biridan ajratiladi.
So‘rovla (Queries): Maʼlumotlarni saralash, filtrdan o‘tkazish va hisoblash
imkonini beruvchi kuchli vositadir. Bu vosita orqali foydalanuvchi faqat kerakli
maʼlumotlarni ajratib olishi mumkin.
Shakllar (Forms): Foydalanuvchilar uchun qulay interfeys bo‘lib, maʼlumotlarni
kiritish va tahrirlash imkonini beradi.
Hisobotlar (Reports): Maʼlumotlarni vizual ko‘rinishda chiqarish va chop etish
imkoniyatini yaratadi. Bu komponent yirik va murakkab maʼlumotlar bazalarini tahlil
qilishda muhim o‘rin egallaydi.
Access dasturining asosiy afzalliklaridan biri — bu foydalanuvchilar uchun
soddaligi va foydalanish qulayligidir. Maxsus dasturlash bilimisiz ham foydalanuvchi
o‘ziga kerakli bazani tuzishi, unga shakllar va so‘rovlar qo‘shishi mumkin. Shu bilan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
179
2181-3187
birga, Access boshqa dasturlar (masalan, Excel, SQL Server) bilan integratsiyalashgan
holda ishlay oladi, bu esa uning amaliyotda qo‘llanilish doirasini kengaytiradi.
Access dasturining vizual dizayn elementlari foydalanuvchiga qulay va tushunarli
ish muhitini yaratadi. Unda avtomatik bog‘langan shakllar va hisobotlar vositasida
foydalanuvchi maʼlumotlar ustida samarali ishlay oladi. Bu holat Access dasturini
kichik va o‘rta hajmdagi korxona va muassasalar uchun ayniqsa mos dasturiy vositaga
aylantiradi.
Ta’lim sohasida Access dasturidan foydalanish o‘quvchilarda axborot
texnologiyalaridan amaliy foydalanish ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi.
Ma’lumotlar omborini yaratish, u bilan ishlash, analitik so‘rovlar tuzish, natijalarni
hisobot shaklida ko‘rsatish kabi topshiriqlar o‘quvchilarni mantiqiy va tizimli
fikrlashga undaydi. Ayniqsa, kasb-hunar ta’limi muassasalarida Access dasturini
o‘rgatish, kelajakdagi mutaxassislarning axborot bilan ishlash madaniyatini
shakllantirishda katta ahamiyatga ega.
Zamonaviy raqamli davrda tashkilot va muassasalarda maʼlumotlar hajmi tez
sur’atlarda ortib bormoqda. Ushbu maʼlumotlarni samarali tashkil qilish va ulardan
foydali axborot ajratib olish uchun maʼlumotlar omborini to‘g‘ri loyihalash va
boshqarish muhim ahamiyat kasb etadi. Microsoft Access dasturi aynan ushbu
ehtiyojlarni qondirishga mo‘ljallangan bo‘lib, kichik va o‘rta darajadagi
foydalanuvchilarga professional darajadagi imkoniyatlarni taqdim etadi.
Access dasturi yordamida yaratilgan maʼlumotlar omborlari quyidagi jihatlar
bilan ajralib turadi:
Tartiblangan maʼlumotlar: Har bir jadval maʼlum bir obyekt yoki hodisaga
tegishli maʼlumotlarni o‘zida jamlaydi, bu esa ularni tartib bilan saqlash va qayta
ishlash imkonini beradi.
Yagona interfeys orqali boshqaruv: Foydalanuvchilar uchun shakllar va tugmalar
orqali oddiy interfeys orqali murakkab amallarni bajarish imkoniyati yaratilgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
180
2181-3187
Axborot xavfsizligi: Access dasturida parollar va foydalanuvchi huquqlari orqali
bazani himoyalash imkoniyati mavjud, bu esa maʼlumotlarning xavfsizligini
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Access dasturining amaliyotda qo‘llanilishi turli yo‘nalishlarda kuzatiladi.
Masalan:
•
Ta’lim muassasalarida: o‘quvchilar haqida maʼlumotlar bazasi, baholarni
qayd etish, davomat nazorati va o‘quv rejalari bo‘yicha bazalar tashkil etiladi.
•
Tibbiyot sohasida: bemorlar tarixi, dori-darmonlar harakati, vrachlar
rejalashtirishi kabi maʼlumotlar tizimlashtiriladi.
1.
Savdo va xizmat ko‘rsatish sohalarida: mahsulotlar ro‘yxati,
mijozlar bazasi, buyurtmalar va to‘lovlar hisoboti yuritiladi.
Bu kabi misollar shuni ko‘rsatadiki, Access dasturi nafaqat o‘quv jarayonida,
balki kundalik amaliy faoliyatda ham keng ko‘lamli qulayliklar yaratadi.
Microsoft Access dasturini o‘quvchilar o‘rtasida o‘rgatish nafaqat dastur bilan
ishlash ko‘nikmasini rivojlantiradi, balki ularning axborotni to‘plash, tahlil qilish va
xulosa chiqarish bo‘yicha analitik salohiyatini oshiradi. O‘quvchi bazaviy IT
savodxonligidan tashqari, real hayotda foydali bo‘ladigan raqamli kompetensiyalarga
ega bo‘ladi. Bu esa ularni kelgusida kasbiy faoliyatga tayyorlashda muhim poydevor
bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa
Yuqorida bayon etilgan fikr-mulohazalardan kelib chiqib, Microsoft Access
dasturi zamonaviy axborot tizimlarida maʼlumotlar omborini samarali tashkil qilishda
muhim vosita ekanini ta’kidlash mumkin. Uning oddiy interfeysi, kuchli funksional
imkoniyatlari, maʼlumotlar bilan ishlashdagi qulayliklari uni ta’lim jarayonida,
shuningdek, amaliyotda keng qo‘llash imkonini yaratadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
181
2181-3187
Acces dasturidan foydalanish nafaqat o‘quvchilarni axborot texnologiyalariga
bo‘lgan qiziqishini oshiradi, balki ularda analitik fikrlash, mantiqiy tahlil va raqamli
kompetensiyalarni shakllantiradi. Ayniqsa, kasb-hunar ta’limi muassasalarida bu
dastur orqali o‘rgatish, o‘quvchilarning kelajakdagi mehnat faoliyatiga tayyor
bo‘lishini ta’minlaydi.
Microsoft Access dasturini o‘qitish va undan amaliy foydalanish, ta’lim sifatini
oshirish hamda axborot bilan ishlash madaniyatini rivojlantirishda muhim omil
hisoblanadi.
Kelgusida
Access
dasturidan
foydalanish
tajribasini
yanada
chuqurlashtirish va uning zamonaviy talablarga mos integratsiyalashuvini ta’minlash
dolzarb vazifalardan biri bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.„Microsoft Access Life-cycle Information“. Qaraldi: 23-oktabr 2011-yil.
2. „Microsoft Access Version Releases, Service Packs, Hotfixes, and Updates
History“. FMS. Qaraldi: 20-iyul 2015-yil.
3. „Chapter 5 - System Requirements for MS Office“. Office 97 Resource Kit.
Microsoft. Qaraldi: 2-may 2013-yil.
4. „Office 2000 Systems Requirements“. Microsoft Office web-sayti. Microsoft.
2-fevral 2012-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2-may 2013-yil.(Wayback
Machine saytida 2012-02-02 sanasida arxivlangan)
5. „Office XP System Requirements“. Microsoft Office web-sayti. Microsoft. 4-
mart 2013-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2-may 2013-yil
6.https://diplomish.blogspot.com/2013/07/malumotlar-ombori.html?m=1
7.https://moodle.bellashuv.uz/mod/page/view.php?id=131
