ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
331
2181-3187
TOMYOPMALAR ISSIQLIK IZOLYATSIYASI UCHUN
ISHLATILADIGAN KO’PIK BETONNING MAQBUL TARKIBINI ISHLAB
CHIQISH
Rahbar : Shakirov Tuyg’unjon Turg’unovich
Turg’unov Ilyosbek Olimjon o’gli
Annotatsiya:
Zamonaviy qurilish sohasida energiya tejash va binolarning issiqlik
izolyatsiyasini yaxshilash muhim masalalardan biri hisoblanadi. Binolarda issiqlik
yo‘qotilishini kamaytirish orqali nafaqat energiya resurslarini tejash, balki atrof-
muhitni muhofaza qilish ham ta’minlanadi. Shu nuqtai nazardan, issiqlik izolyatsiyasi
uchun turli materiallar va texnologiyalar qo‘llaniladi. Jumladan, ko’pik beton – yengil,
issiqlik izolyatsiyasi xususiyatlari yuqori bo‘lgan va qurilishda keng qo‘llanilayotgan
materiallardan biridir. Ushbu maqolada tomyopmalar issiqlik izolyatsiyasi uchun
ishlatiladigan ko’pik betonning maqbul tarkibini ishlab chiqish jarayoni, uning tarkibiy
qismlari, xususiyatlari va qo‘llanilish imkoniyatlari haqida ma'lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar:
tomyopmalar, izolyatsiya, energiya, ko’pik beton, material,
komponentlar, aralashma, optimal muvozanat.
Ko’pik beton – bu beton aralashmasining maxsus ko’pik qo‘shilishi natijasida
hosil bo‘lgan yengil va poroz materialdir. U o‘zining past zichligi, yaxshi issiqlik
izolyatsiyasi xususiyatlari va nisbatan yuqori mustahkamligi bilan ajralib turadi.
Ko’pik betonning asosiy vazifasi issiqlik yo‘qotilishini kamaytirishdir, shuning uchun
u tomyopmalar, devorlar va boshqa qurilish elementlarida keng qo‘llaniladi. Uning
yengil vazni binoning umumiy yukini kamaytiradi, bu esa poydevor va
konstruksiyalarni soddalashtirish imkonini beradi. Shuningdek, ko’pik betonning
yaxshi yong‘inga chidamliligi va ekologik tozaligi ham uning afzalliklari qatoriga
kiradi. Ko’pik beton tarkibida asosiy komponentlar sifatida tsement, qum, suv va
ko’pik hosil qiluvchi maxsus qo‘shimchalar mavjud. Tsement betonning asosiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
332
2181-3187
bog‘lovchi materiali bo‘lib, uning mustahkamligini ta’minlaydi. Qum esa
aralashmaning strukturaviy to‘ldiruvchisi hisoblanadi, u betonning zichligi va
mustahkamligiga ta’sir qiladi. Suv tsement bilan kimyoviy reaksiyaga kirishib,
betonning qotish jarayonini boshlaydi. Ko’pik hosil qiluvchi qo‘shimchalar esa
aralashmada ko‘pik hosil qilib, materialni yengil va poroz qiladi. Ko’pikning hajmi va
barqarorligi betonning issiqlik izolyatsiyasi xususiyatlariga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi.[1]
Ko’pik betonning maqbul tarkibini aniqlashda bir nechta asosiy mezonlar hisobga
olinadi. Birinchidan, materialning issiqlik o‘tkazuvchanligi past bo‘lishi kerak, bu
issiqlik yo‘qotilishini kamaytiradi. Ikkinchidan, betonning zichligi va mustahkamligi
o‘rtasida optimal muvozanat saqlanishi zarur, ya’ni u yetarlicha mustahkam bo‘lishi
bilan birga, juda og‘ir bo‘lmasligi kerak. Uchinchidan, ko’pikning barqarorligi va
uning beton ichida teng taqsimlanishi muhimdir, chunki bu materialning sifatini va
uzoq muddat xizmat qilishini belgilaydi. Shuningdek, aralashmaning ishlov berilishi
va qurilish jarayonida qulayligi ham hisobga olinadi. Maqbul tarkibni ishlab chiqishda
turli nisbatlarda tsement, qum, suv va ko’pik qo‘shimchalari aralashtirilib, namunalari
tayyorlanadi. Har bir namuna issiqlik o‘tkazuvchanligi, zichligi, mustahkamligi va
boshqa texnik ko‘rsatkichlari bo‘yicha sinovdan o‘tkaziladi. Sinov natijalari tahlil
qilinib, eng yaxshi natijalarni ko‘rsatgan tarkiblar tanlanadi. Bu jarayonda ko’pik hosil
qiluvchi moddaning turi va miqdori, aralashmaning suyuqligi va boshqa parametrlar
o‘zgartiriladi. Shuningdek, materialning uzoq muddatli chidamliligi va namlikka
chidamliligi ham tekshiriladi.[2]
Eng maqbul ko’pik beton tarkibi past zichlikka ega bo‘lib, bu uning issiqlik
izolyatsiyasi xususiyatlarini yaxshilaydi. Shu bilan birga, u yetarli darajada mustahkam
bo‘lib, qurilishda qo‘llash uchun yetarli ishonchlilikni ta’minlaydi. Maqbul tarkibdagi
ko’pikning hajmi va taqsimlanishi materialning barqarorligini oshiradi, bu esa vaqt
o‘tishi bilan uning sifatining saqlanishini kafolatlaydi. Bundan tashqari, aralashmaning
ishlov berilishi oson va qurilish jarayonida qo‘llanishi qulay bo‘ladi. Ushbu tarkib
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
333
2181-3187
ekologik toza bo‘lib, inson salomatligiga zarar keltirmaydi. Maqbul ko’pik beton
tarkibi tomyopmalar issiqlik izolyatsiyasi uchun samarali yechim bo‘lib xizmat qiladi.
U binolarning energiya samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu
material yordamida qurilgan tomyopmalar issiqlik yo‘qotilishini sezilarli darajada
kamaytiradi, bu esa isitish va sovutish xarajatlarini kamaytirishga yordam beradi.
Shuningdek, ko’pik beton yengil bo‘lgani uchun qurilish jarayoni tezlashadi va mehnat
xarajatlari kamayadi. Bu esa qurilish loyihalarining umumiy samaradorligini
oshiradi.[3]
Ko’pik betonning ekologik jihatdan toza materiallar asosida tayyorlanishi uning
atrof-muhitga zarar keltirmasligini ta’minlaydi. Bundan tashqari, energiya tejashga
yordam berishi global isish va iqlim o‘zgarishining oldini olishda muhim omil
hisoblanadi. Ko’pik betonning qayta ishlanish imkoniyati ham uning ekologik
afzalliklarini oshiradi. Shu sababli, ushbu materialni keng qo‘llash qurilish sohasida
barqaror rivojlanishni ta’minlashga xizmat qiladi.[4]
Xulosa:
Tomyopmalar issiqlik izolyatsiyasi uchun ishlatiladigan ko’pik betonning maqbul
tarkibini ishlab chiqish zamonaviy qurilishda energiya samaradorligini oshirish va
binolarning issiqlik yo‘qotilishini kamaytirish uchun muhim vazifa hisoblanadi.
Ko’pik betonning tarkibiy qismlari va ularning nisbatlarini to‘g‘ri tanlash orqali past
zichlikka ega, mustahkam va issiqlik izolyatsiyasi xususiyatlari yuqori bo‘lgan
material olish mumkin. Tajribalar va sinovlar yordamida maqbul tarkib aniqlanib,
uning qurilishda qo‘llanilishi samaradorligi tasdiqlanadi. Ushbu material nafaqat
qurilish jarayonini soddalashtiradi, balki atrof-muhitni muhofaza qilish va energiya
resurslarini tejashga ham xizmat qiladi. Shuning uchun ham ko’pik betonning maqbul
tarkibini ishlab chiqish va uni amaliyotga joriy etish dolzarb va zarur hisoblanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
334
2181-3187
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdullayev, S. (2023). Ko’pik beton xossalarini yaxshilash va uning qurilish
sohasida qo‘llanilishi. “Oriental ilmiy jurnali”, 12(3), 45-52.
2. Islomov, M. (2022). Issiqlik izolyatsiyalovchi qurilish materiallari va ularning
zamonaviy talablari. Toshkent: O‘zbekiston qurilish institutining nashriyoti.
3. Karimova, N. & Tursunov, A. (2021). Ko’pik beton tarkibini optimallashtirish
usullari. “Qurilish va materialshunoslik”, 8(1), 15-23.
4. Rustamov, B. (2020). Tomyopmalarda energiya samaradorligini oshirish uchun
ko’pik beton qo‘llanilishi. “Qurilish texnologiyalari”, 5(2), 30-38.
5. Saidov, J. (2024). Qurilishda yengil betonlarning issiqlik izolyatsiyasi
xususiyatlari. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
6. To‘raqulov, D. (2023). Ko’pik beton aralashmasining tarkibini ishlab chiqish
va sinovlari. “O‘zbekiston ilmiy texnika jurnali”, 10(4), 60-68.
7. Xolmurodov, F. (2022). Ko’pik betonda ko’pik hosil qiluvchi qo‘shimchalar
roli. “Qurilish va ekologiya”, 7(3), 12-20.
