ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
324
2181-3187
“ELASTIKLIK KUCHI. GUK QONUNI‘‘ MAVZUSINI O‘QITISH
METODIKASI
NORQUVATOVA MA‘MURA BO‘RON QIZI
Termiz davlat universiteti Fizika 1-kurs talabasi
Annotatsiya
Mazkur maqolada
Elastik kuchi, Guk qonunilarining umumta’lim maktablarida
o‘qitish metodikasi yoritilgan. Muallif Guk qonunining mohiyatini o‘quvchilarga
tushunarli va qiziqarli tarzda yetkazish usullarini ko‘rib chiqadi. Dars jarayonida
interaktiv usulardan, laboratoriya ishlari va hayotiy misollardan foydalanishning
samaradorligi tahlil qilingan. Shuningdek, mavzuni tushuntirishda zamonaviy
pedagogik texnologiyalarning o‘rni ham asoslab berilgan. Ushbu maqola fizika
o‘qituvchilari va metodistlar uchun amaliy ahamiyatga ega.
Kalit so’zlar:
elastiklik kuchi, Guk qonuni, dinamometr, og‘irliklar, tajriba
qurilmalari.
Ushbu maqolada umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida fizika fanini o‘qitish
jarayonida
“Elastiklik kuchi. Guk qonuni”
mavzusini samarali o‘rgatish metodikasi
yoritilgan. Mavzuning mazmun-mohiyati, uning fizika kursidagi o‘rni va
o‘quvchilarning tushunish darajasiga ta’sir etuvchi omillarni tahlil qilgan. Maqolada
Guk qonunining nazariy asoslari, uning amaliy ahamiyati va o‘quvchilarda mavzuga
nisbatan qiziqishni
oshirish uchun
qo‘llaniladigan zamonaviy pedagogik
texnologiyalar, interaktiv usullar va tajribaviy mashg‘ulotlar tavsiflangan. Shuningdek,
dars samaradorligini oshirish uchun ilg‘or tajribalardan, innovatsion yondashuvlardan
foydalanish bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Maqola fizika o‘qituvchilari, metodistlar va
pedagogika yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalar uchun foydali uslubiy manba bo‘lib
xizmat qiladi.
Darsni maqsad:
Ta’limiy maqsad:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
325
2181-3187
O‘quvchilarda elastiklik kuchi, guk qonuninining mohiyatini anglash
ko‘nikmasini shakllantirish. Har bir qonunni formulalar orqali ifodalashni va ularni
masalalarda qo‘llashni o‘rgatish.Deformatsiya, elastik deformatsiya, plastik
deformatsiya, jismning elastikligi, elastiklik kuchi, o‘zaro ta’sir tushunchalarini
izohlash va bog‘lash. Harakat qonunlari asosida oddiy fizik masalalarni yechishni
amaliyot bilan uyg‘unlashtirish.
Tarbiyaviy maqsad: O‘quvchilarda mantiqiy va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish.
Fizikaviy bilimga asoslangan holatlarda xulosalar chiqara olish odatini shakllantirish.
Rivojlantiruvchi maqsad:
O‘quvchilarning kuzatish va tajriba ko‘nikmalarini
rivojlantirish. Nazariy bilimlarni hayotga tatbiq qila olish malakasini shakllantirish.
Tayanch kompetensiyalar:
Kommunikativ kompetensiya:
O‘z fikrini ravon, ilmiy asosda bayon eta olish.
Guruhda ishlash, tajriba natijalarini muhokama qilish va jamoviy xulosaga kelish.
Axborotlar bilan ishlash kompetensiyasi:
Fizika darsliklarida yoki internet
resurslarida keltirilgan ma’lumotlarni tahlil qilish va undan foydalanish. Olingan
ma’lumotlar asosida xulosa chiqarish, tajriba natijalarini yozma va og‘zaki ifodalash.
O‘zini – o‘zi rivojlantirish kompetensiyasi:
O‘quvchining o‘z ta’lim
jarayoniga ma’suliyat bilan yondashishi, bilimni mustaqil egallashga intilishi.
Elastiklik kuchi, Guk qonunlari bo‘yicha qo‘shimcha manbalarni o‘rganish va
masalalar bilan ishlash. Vaqtdan oqilona foydalanish, uy vazifasini ma’suliyat bilan
bajarish orqali o‘z – o‘zini nazorat qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Dars turi:
Yangi bilim beruvchi.
Dars metodlari:
Tushuntirish, suhbat, masalalar yechish va tajriba o‘tkazish.
Fanlararo aloqadorligi:
Matematika (hisob-kitoblar va algebraik formulalar),
biologiya (inson harakati va mushaklar reaksiyasi), geografiya (Yer tortish kuchi),
texnologiya (mexanizmlar harakati), informatika (vizual dasturlar va simulyatsiyalar)
fanlari bilan uzviy bog‘liq.
Dars jihozlari:
Fizika darsligi, dinamometr, og‘irliklar, tajriba qurilmalari,
masala to‘plamlari va laboratoriya yo‘riqnomalari.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
326
2181-3187
Tayanch so‘zlar: Deformatsiya, deformatsiya turlari, nisbiy deformatsiya,
absolyut deformatsiya, Guk qonunlari, elastiklik kuchi, mexanik kuchlanish,
bikrlik, Yung moduli, potensial energiya.
Dars rejasi: (Izoh: O‘qituvchi sinf o‘quvchilarining imkoniyatidan kelib
chiqqan holda darsni tashkil qilish bosqichlariga va vaqtiga o‘zgartirish kiritish
mumkin)
№
Dars bosqichlari
Vaqti
1
Tashkiliy qism
5 minut
2
O‘tilgan mavzuni takrorlash
5 minut
3
Kirish suhbati
5 minut
4
Yangi mavzuni o‘rganish
20 minut
5
Yangi mavzuni mustahkamlash
5 minut
6
Uyga vazifalar
5 minut
Darsning borishi:
Tashkiliy qism: Darsni boshlashdan avval o‘quvchilarning deformatsiya,
Guk qonuni, elastiklik kuchi, bikrlik, potensial energiya va ular bilan bog‘liq
hodisalar haqida fikr almashiniladi.
O‘tilgan mavzuni takrorlash: O‘tilgan dars materiallarini o‘quvchilar
tomonidan o‘zlashtirilganliklarini va bilimlarini tekshirish, hamda faollashtirish
maqsadida quyidagi blits savollar beriladi:
1. Inersiya deb nimaga aytiladi ?
2. Nyutonning ikkinchi qonuni qanday tarislanadi ?
3. Tezlanish va kuch o‘rtasidagi bog‘liqlik qanday ?
4. Jismga ta’sir qilayotgan kuch 0 bo‘lsa u qanday harakatlanadi ?
5. Nyutonning uchinchi qonuni qanday ta’riflanadi ?
6. Nyuton kuch deganda nimani tushunasiz ?
Yangi mavzuning bayoni:
O‘quvchilarga yangi mavzuni tushuntirishdan avval
“Agar biz turli xil materialdan (masalan: rezina, po‘lat, yog‘och) yasalgan bir xil shakl
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
327
2181-3187
va o‘lchamlardagi prujinalarni olib, ularga bir xil miqdorda kuch qo‘llasak, ularning
cho‘zilish darajasi qanday farq qiladi va bu farqning sabablari nimada? “ degan savol
bilan “Bahsli vaziyat” hosil qilinadi.
Mavzu: Elastik kuchi. Guk qonuni
Reja:
1.
Deformatsiya
2.
Elastiklik kuchi
3.
Guk qonuni
Deformatsiya
Tashqi kuch ta’sirida qattiq jismning shakli yoki hajmi o‘zgarishi
deformatsiya ( lotincha: deformation - buzilish ) deb ataladi. Deformatsiya
vujudga keltiradigan kuchning ta’siri yo‘qolgach, qattiq jism o‘zining avvalgi
shakli va hajmini tiklasa, elastik deformatsiya sodir bo‘ladi. Aks holda, ya’ni
tashqi kuchning ta’siri to‘xtatilganda ham jism o‘zining dastlabki shakli va
hajmini tiklay olmasa, plastik ( qoldiq ) deformatsiya amalga oshgan bo‘ladi.
Elastiklik kuchi
Elastiklik kuchi fizikaning asosiy tushunchalaridan biri bo‘lib, ko‘plab
hodisalarni tushunishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada biz elastiklik
kuchining mohiyatini, uning asosiy xususiyatlarini, asosiy qonunlarini va amaliy
qo‘llanishini ko‘rib chiqamiz.
Elastiklik – jismga ta’sir etuvchi kuchlar olinganda uning avvalgi
geometrik o‘lchamlarini tiklash xususiyati.
Jismlarning elastiklikgi ularni tashkil
qiladigan atomlar (molekulalar) ning taʼsir kuchlari (ichki
kuchlar) mahsulidir.
Elastiklik kuchining ta’rifi va mohiyati
Elastiklik kuchi jismning deformatsiyalanishi va tashqi kuchlarning ta’siri
to‘xtatilgandan so’ng asl shakliga qaytganda paydo bo‘ladi. Materiallarning elastiklik
deb ataladigan bu xususiyati ularning mexanik kuchlarga ta’sirida namoyon bo’ladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
328
2181-3187
1-rasm. Elastiklik kuchi va uning yo’nalishi
Bu kuchlar deformatsiyaga sababchi ta’sir to‘xtatilgach, jismning
boshlang‘ich shakli va o‘lchamlarini tiklashni ta’minlaydi.
Guk qonuni
1.Elastiklik
kuchining
kattaligi
abdolyut
deformatsiyaga
to
‘
g‘ri
proporsional;
2.Deformatsiyalar kichik (elastik tabiatiga ega) bo‘lgan holda mexanik
kuchlanish nisbiy deformatsiya qiymatiga to‘g‘ri proporsional.
Guk qonuni – qattiq jismning elastik deformatsiyasi bilan shu jismga
qo‘yilgan mexanik kuchlanish orasidagi chiziqli munosabatni ifodalaydigan
qonun. Robert Guk kashf qilgan (1660). Kuchlanish ta’sirida jism cho‘zilishi yoki
siqilishi mumkin.
Guk qonunining formulalari:
𝐹
𝑒𝑙
= −𝑘∆𝑥
𝐹
𝑒𝑙
= −𝑘∆𝑙
∆𝑙 =
𝐹
𝑒𝑙
∙𝑙
𝑜
𝐸𝑆
Bu yerda:
𝐹
𝑒𝑙
– Elastiklik kuchi
𝑘
– Bikrlik
∆𝑥
– Sterjenning boshlang‘ich va oxirgi nuqtasi (
∆𝑥 = ∆𝑙
)
𝑆
– Sterjenning ko‘ndalang kesim yuzasi
𝐸
– Sterjen materiali va temperaturaga bog‘liq bo‘lgan kattalik (Yung
moduli)
𝑙
𝑜
– Sterjenning boshlang‘ich uzunligi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
329
2181-3187
Nisbiy deformatsiya birga teng bo‘lgandagi mexanik kuchlanishga miqdor
jihatdan teng bo‘lgan kattalikka Yung moduli yoki elastiklik moduli deyiladi. U
lotin
E
harfi bilan belgilanadi va birligi Paskal E=
[1Pa]
Bikrlik – prujina yoki sterjenning elastik xususiyatini xarakterlovchi
skalyar kattalik bo‘lib, prujina yoki sterjenni uzunlik birligiga siqish yoki
cho‘zish uchun kerak bo‘ladigan kuchga son jihatdan teng va birligi k=
[1
N
m
] =
[1
kg
s
2
]
Shu o‘rinda mavzuga oid biror tajriba qilib korsatish mumkin.
Yangi mavzuni mustahkamlash: O‘quvchilar bilan quyidagi savollar
asosida savol-javob o‘tkzaziladi:
1.
Elastiklik kuchi nima ?
2.
Deformatsiya deb nimaga aytiladi ?
3.
Deformatsiyaning turlari haqida ma’lumot bering ?
4.
Guk qonuniga ta’rif bering ?
5.
Yung moduli haqida ma’lumot bering ?
6.
Bikrlik deb nimaga teng ?
“ Elastiklik kuchi, Guk qonuni” mavzusini o‘qitishda “Muammoli vaziyat”
metodini qo‘llash
Yangi o‘rganilgan mavzuni mustahkamlash bosqichida o‘quvchilarga
muammoli topshiriqlar asosida sahna namoyishlari o‘tkazishlari topshiriladi.
(Muammoli topshiriqlar beriladi. Guruhlar taqdim qilingan topshiriqlarni
tanlaydilar. Tanlangan topshiriqlarga namoyish o‘tkazadilar, hamda javoblarni
izohlaydilar)
Guruhlarning yondashuvlari umumlashtirib yakuniy xulosa chiqariladi.
O‘quvchilarni baholash. O‘quvchilarning darsga qatnashishlariga va
topshiriqlarni bajarishlariga qarab baholanadilar.
Uy vazifalari.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
330
2181-3187
1.
Uy sharoitida elastiklik kuchida kichik tajriba ishini bajarish
2.
Mavzu oxirida keltirilgan savol va topshiriqlarga javob berish
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, ma’lumotlarni qabul qilishida, elastiklik kuchi
va Guk qonuni mexanikada jismlarning deformatsiyaga javob reaksiyasini tushunishda
muhim ahamiyatga ega. Guk qonunidan shuni ko’ramizki jismlar kichik
deformatsiyalarda tashqi ta’siriga nisbatan chiziqli tarzda javob beradi. Guk qonuni
yordamida turli mexanik jismlarni tuzish, ularga yuklama tushganda vujudga keladigan
kuchlarni hisoblash imkoniyati yaratiladi. Umumiy holatda, bu qonun tabiiy
jarayonlarni modellashtirishda va amaliy muommolarga yechim topishda keng
foydalaniladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Kiryushkin M.I., Rodionova N.A. "Umumiy fizika kursi: Mexanika"
.
– Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2005.
2. Ismoilov S.A., Usmonov S.A. "Fizika. Akademik litsey va kollejlar uchun darslik".
– Toshkent: “O‘qituvchi” nashriyoti, 2014.
3. Raximov F.A., Jumaniyozov H.K.
"Mexanika bo‘yicha laboratoriya
mashg‘ulotlari". – Toshkent: Fan va texnologiya, 2016.
4. Halikulov T.U., Toshboyev M.X. "O‘rta maktab fizikasini o‘qitish metodikasi". –
Toshkent: “O‘qituvchi” nashriyoti, 2011.
