ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
379
2181-
3187
ALDEGIDLAR VA KETONLAR MAVZUSINI O'QITISH METODIKASI
Polvonova Dinoraxon Ulug’bek qizi
Аjiniyоz Nоmidаgi Nukus Dаvlаt
Pedаgоgikа Instituti
Annotatsiya:Ushbu maqolada organik kimyoning muhim bo'limi bo'lgan
aldegidlar va ketonlar mavzusini o'qitishning samarali metodikasi yoritilgan.
Maqolada karbonilli birikmalar guruhining tuzilishi, xususiyatlari va reaktsiyalarini
o'rgatishda qo'llaniladigan zamonaviy pedagogik usullar va amaliy yondashuvlar
tahlil qilingan.
Kalit so'zlar: aldegidlar, ketonlar, karbonilli guruh, organik kimyo, o'qitish
metodikasi, molekulyar tuzilish, kimyoviy reaktsiyalar
Kirish
Aldegidlar va ketonlar organik kimyoning asosiy mavzularidan biri bo'lib,
karbonilli funktsional guruh (-C=O) bilan tavsiflangan birikmalardir. Bu mavzu
o'quvchilar uchun organik kimyoning murakkab qismlaridan birini tashkil etadi va
molekulyar tuzilish, nomenklatura hamda kimyoviy xususiyatlar haqida chuqur
bilimlarni talab qiladi.
Zamonaviy ta'lim jarayonida bu mavzuni o'qitishda nazariy bilimlarni amaliy
ko'nikmalar bilan bog'lash va o'quvchilarning kimyoviy fikrlash qobiliyatlarini
rivojlantirish muhim ahamiyatga ega.
Asosiy qism
1. Mavzuning asosiy tarkibiy qismlari
Tushunchalar bilan tanishish
Darsning boshlang'ich qismida o'quvchilar karbonilli guruh tuzilishi bilan
tanishadilar. Bu jarayonda molekulyar modellar va 3D vizualizatsiya dasturlari
yordamida karbonilli guruhning fazoviy tuzilishi ko'rsatiladi. Aldegidlar va ketonlar
orasidagi asosiy farqlar aniq va tushunarli tarzda tushuntiriladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
380
2181-
3187
Nomenklatura o'rgatish
IUPAC va trivial nomlashtirish qoidalari bosqichma-bosqich o'rgatiladi. Sodda
misollardan boshlab, asta-sekin murakkab tuzilishli birikmalarga o'tiladi. "Nomdan
tuzilishga" va "tuzilishdan nomga" ikki yo'nalishda mashqlar o'tkaziladi.
2. Samarali o'qitish usullari
Molekulyar modellashtirish
O'quvchilar konstruktor to'plamlar yordamida aldegidlar va ketonlarning
molekulyar modellarini yasaydilar. Bu usul fazoviy tasavvurni rivojlantiradi va
molekulyar tuzilishni chuqur tushunishga yordam beradi.
Virtual laboratoriya
ChemSketch, Avogadro kabi dasturlar yordamida virtual tajribalar o'tkaziladi. Bu
usul xavfsizlikni ta'minlaydi va reaktsiya mexanizmlarini vizual tarzda o'rganish
imkonini beradi.
Interaktiv o'yinlar
- "Kimyoviy bingo" - formulalar va nomlar bilan
- "Tuzilish topish" o'yini
- Molekulyar viktorina
Bu o'yinlar orqali o'quvchilar qiziqarli tarzda bilim olishadi.
3. Amaliy mashg'ulotlar
Laboratoriya ishlari
Xavfsizlik qoidalarini o'rgatib, quyidagi tajribalar o'tkaziladi:
- Aldegidlarni aniqlash reaktsiyalari (Tollens va Fehling reaktsiyalari)
- Ketonlarni aniqlash usullari
- Oddiy sintez reaktsiyalari
Mikroskala tajribalar
Kam miqdorda reagentlar ishlatib, xavfsiz va iqtisodiy tejamkor tajribalar
o'tkaziladi.
4. Zamonaviy texnologiyalar
Multimedia vositalar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
381
2181-
3187
- Animatsiyali taqdimotlar
- Ta'limiy videolar
- Interaktiv testlar
- 3D molekulyar tuzilishlar
Mobil ilovalar
ChemDoodle, Molecules kabi ilovalar orqali o'quvchilar mustaqil o'rganish
imkoniyatiga ega bo'ladilar.
5. Differensiatsiya
Turli darajadagi topshiriqlar
- Boshlang'ich: oddiy formulalar va nomlar
- O'rta: izomeriya va reaktsiyalar
- Yuqori: murakkab sintez yo'llari
Bu yondashuv har bir o'quvchining individual ehtiyojlarini qondiradi.
6. Baholash metodlari
Formativ baholash
Dars jarayonida og'zaki savollar, qisqa testlar va guruh faoliyatini kuzatish orqali
doimiy baholash amalga oshiriladi.
Summativ baholash
Mavzu yakunida yozma test ishlari, amaliy laboratoriya ishlari va loyiha ishlarini
himoya qilish orqali umumiy baholash o'tkaziladi.
7. Hayotiy ahamiyat
O'quvchilarga aldegidlar va ketonlarning kundalik hayotdagi qo'llanishi haqida
ma'lumot beriladi:
- Parfyumeriya sanoatida
- Oziq-ovqat ishlab chiqarishda
- Farmatsevtika sohasida
- Polimer materiallar ishlab chiqarishda
Bu ma'lumotlar mavzuning amaliy ahamiyatini ko'rsatadi va o'quvchilarning
qiziqishini oshiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
382
2181-
3187
Xulosa qilib aytganda,aldegidlar va ketonlar mavzusini samarali o'qitish uchun
nazariy
bilimlarni
amaliy
mashg'ulotlar
bilan
birlashtirish,
zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish va har bir o'quvchining individual xususiyatlarini
hisobga olish zarur. Interaktiv usullar, vizual vositalar va hayotiy misollar
o'quvchilarning mavzuni chuqur o'zlashtirishlariga va organik kimyoga qiziqishlarini
oshirishga yordam beradi. O'qituvchilar doimiy ravishda o'z metodlarini
takomillashtirishi va yangi pedagogik yechimlarni qo'llashi ta'lim samaradorligini
oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Abdullayev G.N. Organik kimyoni o'qitish metodikasi. – Toshkent: O'qituvchi,
2020. – 312 b.
2. Nazarov T.N., Salimov N.M. Organik kimyo darslarida zamonaviy texnologiyalar.
– Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. – 256 b.
3. Sattarov M.A. Umuman o'rta ta'lim maktablarida kimyoni o'qitish metodikasi. –
Toshkent: TDPU, 2019. – 312 b.
4. Yusupov K.A. Kimyo darslarida interaktiv usullarni qo'llash. – Toshkent:
O'zbekiston, 2020. – 184 b.
5. Xudoyorov M.R. Organik kimyo asoslari va o'qitish metodikasi. – Toshkent: Yangi
nashr, 2021. – 268 b.
6. Raxmonov A.Q., Karimov B.S. Kimyo fanini o'qitishda zamonaviy pedagogik
texnologiyalar. – Toshkent: Ma'rifat, 2020. – 224 b.
