ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
331
2181-
3187
KOMPYUTER GRAFIKASI TURLARI
Andijon shahar 2-son politehnikum
Informatika va axborot texnologiyalari fani o‘qituvchisi
Zakirova Nafisa Saidikramovna
Annotatsiya
Mazkur maqolada zamonaviy axborot texnologiyalari rivoji bilan uzviy bog‘liq
bo‘lgan kompyuter grafikasi tushunchasi, uning turlari, qo‘llanilish sohalari va har bir
turga oid amaliy misollar bayon etiladi. Kompyuter grafikasi nafaqat dizayn va san’at
sohasida, balki ilm-fan, tibbiyot, muhandislik, ta’lim va boshqa sohalarda ham keng
qo‘llaniladi. Ushbu maqola orqali o‘quvchilar grafik turdagi texnologiyalarni chuqur
tushunishga va amaliyotda qo‘llashga tayyorlanadilar.
Kalit so‘zlar:
Kompyuter grafikasi, raster grafikasi, vektor grafikasi, 3D grafik, animatsiya,
vizualizatsiya, grafik redaktor.
Kirish
Axborot texnologiyalarining bugungi kundagi rivoji hayotimizning deyarli barcha
jabhalariga o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, kompyuter grafikasi orqali
informatsiyani vizual ko‘rinishda taqdim etish imkoniyati ko‘plab sohalarda inqilobiy
o‘zgarishlarga olib keldi. Kompyuter grafikasi – bu kompyuter yordamida grafik
tasvirlarni yaratish, saqlash, qayta ishlash va chiqarish bilan shug‘ullanuvchi fan va
texnologiya yo‘nalishidir.
Kompyuter grafikasi tushunchasi
Kompyuter grafikasi bu – tasvir, chizma, animatsiya yoki uch o‘lchamli (3D)
modellarni kompyuter orqali yaratish va namoyon etish texnologiyalarining
majmuasidir. U foydalanuvchilarga real yoki xayoliy obyektlarni vizual tarzda
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
332
2181-
3187
ko‘rsatishga yordam beradi. Kompyuter grafikasi ko‘plab ilovalar, o‘yinlar,
muhandislik loyihalari, tibbiy modellash va boshqalarda ishlatiladi. Elektron grafikni
tuzish va uni tushunish uchun grafika elementlari ma‘nosi va ularni turli holatlarda
qo’shishni o’rganish muhim hisoblanadi. Grafik yordamida ifodalanadigan
voqeliklarni to’g’ri tushunish uchun uni tashkil etuvchi hamma elementlarining
to’plami (shkala, sarlavhalar va boshqalar) mavjud bo’lishi lozim. Tasvirlashning
grafik usuli yoki grafik til – bu fikrni ifodalashning fazoviy tasvirlash yoki shartli
ravishda tekislikda aks ettirish usullarining to’plamidir. Grafik tasvirlashning
namunalari – geometrik figuralar, turli xaritalar, iqtisodiy analiz diagrammalari,
korxonalarning tashkiliy strukturaviy sxemalari va boshqalar bo’lishi mumkin.
Aqliy tasavvur va qiymatlar to’plamini ifodalovchi chizmalarni tuzish jarayoni
grafiklashtirish deyiladi, uning natijasi esa grafika deyiladi. Grafik shartli ravishda
voqelikni yoki qandaydir jarayonni tasvirlaydi. Grafikada qo’llaniladigan hamma
belgilar g’oyalar belgisi bo’lib, uning o’zi yaxlit holatda g’oyalar to’plamini ifodalaydi.
Grafika ikki elementga bo’linadi: grafik qiyofa va eksplikatsiya. Grafik qiyofa –
chizmalar to’plami bo’lib, ular o’zaro bog’lanishlari bilan birgalikda tushuniladi.
Eksplikatsiya – grafik obraz mohiyatini ochib beruvchi shartli belgilar to’plami.
Grafik obraz – simvol, geometrik shakl ko’rinishida bo’lishi mumkin. Shartli
belgilar yordamida ifodalangan grafik obraz ma‘nosi uning geometrik shakliga bog’liq
emas, sharoitga bog’liq holda tushuniladigan obrazlar simvolli obrazlarga taalluqlidir.
Shartli belgilar qandaydir tushunchalar (simvollar) bilan puxta bog’langan bo’lishi,
aniq bir sohadagi belgilar to’plami esa maxsus simvollar bilan ifodalanishi mumkin.
Simvol ko’rinishdagi ikki o’lchovli grafik obrazlar grafikani tashkil etadi. Geometrik
ma‘noga ega bo’lgan va shu shaklda biror funksiya yoki tengsizlikni ifodalovchi obraz
geometrik grafika deyiladi. Masalan, iqtisodiy inflatsiya o’sishini ko’rsatuvchi egri
chiziq funksiya ko’rinishda emas, balki iqtisodiy masala sifatida qiziqarlidir.
Geometrik eksplikatsiya
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
333
2181-
3187
Kompyuter grafikasi turlari
Raster grafikasi
Raster grafikasi (bitmep grafikasi) – bu rasmni piksel (nuqta) lar majmuasi orqali
ifodalash. Har bir piksel ma’lum rangga ega bo‘lib, ular yig‘indisida umumiy tasvir
hosil qiladi.
Misollar:
-
Rastrli
tasvirlar:
.jpg,
.png,
.bmp,
.gif
-
Photoshop,
GIMP
kabi
dasturlar
yordamida
yaratilgan
tasvirlar
- Raqamli suratlar
Afzalliklari:
-
Haqiqiy
tasvirlarni
aniq
ko‘rsatadi
- Ranglar o‘tishini yumshoq qiladi
Kamchiliklari:
-
Kattalashtirilganda
sifat
yo‘qoladi
- Fayl hajmi katta bo‘lishi mumkin
Vektor grafikasi
Vektor grafikasi – tasvirlarni matematik formulalar yordamida (chiziqlar, egri
chiziqlar, shakllar) yaratadi.
Misollar:
-
CorelDRAW,
Adobe
Illustrator
dasturlari
- Fayl formatlari: .svg, .ai, .cdr
Afzalliklari:
-
Sifatni
yo‘qotmasdan
kattalashtirish
mumkin
- Fayl hajmi kichik
Kamchiliklari:
-
Real
suratlar
sifatida
ishlatib
bo‘lmaydi
- Murakkab rang o‘tishlari mavjud emas
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
334
2181-
3187
3D grafikasi
3D grafik – real yoki xayoliy obyektlarni uch o‘lchamli ko‘rinishda
modellashtiradi.
Misollar:
-
3ds
Max,
Blender,
Autodesk
Maya
- Vizual loyihalar, film effektlari, virtual haqiqat
Afzalliklari:
-
Haqiqiylik
hissi
kuchli
- Harakat, material, yorug‘lik effektlarini ko‘rsatadi
Animatsion grafikasi
Bu turdagi grafikada tasvirlar harakatlanadigan ko‘rinishda bo‘ladi.
Misollar:
-
2D
multfilm
animatsiyasi
(Adobe
Animate)
-
3D
animatsiya
(Pixar,
DreamWorks
mahsulotlari)
- Veb-bannerlar va reklama animatsiyalari
Ilmiy va muhandislik grafikasi
Bu grafik turida matematik, fizik yoki statistik ma’lumotlar vizual ko‘rinishga
keltiriladi.
Misollar:
-
Diagrammalar,
grafik
chiziqlar
(Excel,
MATLAB)
-
Simulyatsiyalar:
Issiqlik
taqsimoti,
aerodinamika
oqimlari
- Tibbiyotda MRI yoki rentgen tasvirlari
Kompyuter grafikasi qo‘llaniladigan sohalar
1. San’at va dizayn – illyustratsiya, moda dizayni, reklama, UI/UX
2.
O‘yin
industriyasi
–
3D
o‘yinlar,
virtual
muhitlar
3.
Tibbiyot
–
ichki
organlarning
3D
modeli
4.
Arxitektura
–
bino
loyihasi
va
vizualizatsiya
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
335
2181-
3187
5.
Ta’lim
–
ta’limiy
simulyatorlar
va
grafik
interfeyslar
6. Ilmiy tadqiqotlar – statistik, analitik grafikalar
Xulosa
Kompyuter grafikasi zamonaviy dunyo tasavvurimizni shakllantiradigan kuchli
vositalardan biridir. Uning har bir turi o‘zining afzalliklari va qo‘llanish sohalari bilan
muhim ahamiyatga ega. Har bir grafik turini o‘z o‘rnida to‘g‘ri qo‘llash,
foydalanuvchining maqsadiga erishishida muhim rol o‘ynaydi. O‘quvchilar va
mutaxassislar bu turdagi grafik texnologiyalarni chuqur o‘rganib, ularni real hayotda
qo‘llashni o‘zlashtirishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Kompyuter grafikasi: Darslik / T.Yu. Soliyev – Toshkent: Innovatsiya, 2022.
2. Foley J.D., van Dam A. et al. – Computer Graphics: Principles and Practice.
Addison-Wesley, 2014.
3. Adobe Photoshop qo‘llanmasi. Adobe Inc., 2021.
4. Blender 3D: Noob to Pro. Wikibooks, 2020.
5. Matplotlib & Python Data Visualization – Official Docs, 2023.
