ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
311
2181-
3187
MAHMUDXO‘JA BEHBUDIYNING PEDAGOGIK FIKRLARIDAN
FOYDALANGAN XOLDA OILADA BOLALARDA MASULIYATLILIKNI
SHAKLLANTIRISH IMKONIYATLARI
Eshqurbonova Zulfizar Ilhomjon qizi,
QarshiDU
Maktabgacha ta’lim yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada, Mahmudxo‘ja Behbudiy ning pedagogik fikrlari
asosida oilada bolalarda mas‘uliyatli hissini shakllantirish imkoniyatlari tahlil
qilinadi. Maqolada oila tarbiyasida farzandlarga mas’uliyatni o‘rgatishning samarali
usullari va bu borada ota-onalarning roli ko‘rsatilgan. Shuningdek, Mahmudxo‘ja
Behbudiyning pedagogik qarashlari, oilaning tarbiyaviy ahamiyati, va jamiyatdagi
o‘zgarishlarga mos ravishda bolalar tarbiyasini yaxshilashning zarurligi muhokama
qilinadi. Maqola o‘zbek milliy tarbiyasida mas’uliyatli bolalar tarbiyasi masalasini
yoritishda muhim ilmiy-nazariy manba bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Mas’uliyat, oila, farzand, tarbiya, ta’lim, rivojlanish.
Mahmudxo‘ja Behbudiyning pedagogik qarashlari, xususan, oilada kichik
yoshdagi bolalar tarbiyasi masalasi, kichik yoshdan boshlab bolalarda mas’uliyat
hissini shakllantirishga oid pedagogik fikrlari, o‘zbek xalqi tarbiyasining rivojlanishida
muhim ahamiyat kasb etadi. Behbudiyning pedagogik qarashlari nafaqat o‘z
zamonasining, bugungi kun avlodlarning ham tarbiya va ta’limiga bo‘lgan pedagogik
yondashuvida dolzarb ahamiyatga egaligi bilan ajralib turadi.
Mahmudxo‘ja Behbudiyning tarbiya sohasidagi qarashlari ko‘p jihatdan ilmiy va
insonparvar yondashuvga asoslangan. U o‘zining asarlarida oila va jamiyatning bolalar
tarbiyasidagi rolini, ta’lim-tarbiya metodlarini muhim deb hisoblagan. Behbudiyning
eng katta yangiligi shundaki, u bolalarni faqat ma’lum bir ilmni o‘rgatish yoki
tarbiyalashni emas, balki ularni ijtimoiy, axloqiy va insoniy qadriyatlar asosida
tarbiyalashga alohida e’tibor qaratgan. Chunonchi, Mahmudxo‘ja Behbudiy
“Padarkush” dramasida yoshlarni biror-bir kasb-hunar va ilm o‘rgatishga da’vat etish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
312
2181-
3187
jamiyatdagi ziyolilarning burchi deb hisoblaydi. Shu boisdan mutafakkir ziyoli obrazi
misolida ota-onalarga o‘z farzandlari tarbiyasi va ta’lim olishiga befarq bo‘lmaslik
kerakligi uqtirib o‘tadi: “Hozir yangi va boshqa bir zamondir. Bu zamonga ilm va
hunarsiz xalqni boyligi, yeri va asbobi kundan-kun qo‘lidan ketgandek, axloq va
obro‘yi ham qo‘ldan chiqar, hatto dini ham zaif bo‘lur”
1
. Adib bu kabi asarlarida
yoshlarni ilmli qilishda ko‘proq muallimlar, ziyolilar, o‘qituvchilarning jonkuyarligini
ko‘rsatib beradi.
Behbudiyning bolalar tarbiyasi haqidagi asosiy g‘oyalari quyidagilardan
iboratdir:
-oila va jamiyatning o‘zaro bog‘liqligi
: Behbudiyning ta’kidlashicha, bolalar
oila muhitida shakllanib, jamiyatda o‘z o‘rnini topadi. Oiladagi tarbiya bolaning
shakllanishidagi asosiy omil bo‘lib, jamiyatning axloqiy va madaniy asoslarini
o‘rgatish oiladan boshlanadi.
-erkin fikrlash va mustaqil qaror qabul qilish
: Behbudiyning bolalar
tarbiyasiga oid qarashlarida erkin fikrlash, mustaqil qaror qabul qilish, va o‘zini o‘zi
anglashning ahamiyati katta. Bu, ayniqsa, bola psixologiyasini chuqur tushunish va
unga mos ravishda tarbiya berishning zarurligini ta’kidlaydi.
-tabiatga va atrof-muhitga hurmat
: Behbudiyning tarbiyaviy qarashlarida
tabiat va atrof-muhitga hurmat, insoniyat va tabiat o‘rtasidagi uyg‘unlikka katta
ahamiyat berilgan. U bolalarni tabiatga bo‘lgan mehr-muhabbat va ehtiyotkorlikka
o‘rgatishning zarurligini ko‘rsatgan.
Oila – bolalar tarbiyasining boshlang‘ich va eng asosiy bosqichi bo‘lib, bu yerda
bolaning psixologik, axloqiy va madaniy rivojlanishining poydevori qo‘yiladi.
Behbudiyning fikrlaridan kelib chiqib, oila boshqaruvining bolalar tarbiyasidagi o‘rni
katta. Oila boshqaruvi muhitida Behbudiyning fikrlarini qanday qo‘llash mumkinligi
quyidagi jihatlarda ko‘rsatiladi:
1
Behbudiy Mahmudxo‘ja.Tanlangan asarlar. –T.:Ma’naviyat, 2006.
-43 b.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
313
2181-
3187
1.
Bolaga mehr va e’tibor ko‘rsatish:
Behbudiyning g‘oyalari, bola
psixologiyasini hisobga olgan holda, oilada bolaning hissiy holatini tushunish va unga
mehribonlik bilan yondashishni talab qiladi. Oila muhitida bola o‘zini erkin his qiladi
va bu uning o‘sishi va rivojlanishiga yordam beradi.
2.
Oiladagi kommunikatsiyaning o‘rni:
Behbudiyning fikriga ko‘ra,
oiladagi kommunikatsiya bolaga ta’sir etishda muhim o‘rin tutadi. Aytgancha, oila
ichida bola va ota-onalar o‘rtasidagi suhbatlar, muomala, o‘zaro fikr almashish,
bolaning dunyoqarashi va axloqiy rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
3.
Ijtimoiy me’yorlar va axloqiy qadriyatlarni singdirish
: Behbudiyning
g‘oyalariga asoslanib, oila a’zolarining bola tarbiyasida qat’iy va adolatli bo‘lishi
zarur. Oiladagi har bir a’zo o‘z mas’uliyatini his etishi, bolaning ijtimoiy qadriyatlarni
to‘g‘ri o‘zlashtirishiga ko‘maklashishi lozim.
4.
Bolaga mas’uliyatni o‘rgatish:
Behbudiyning fikriga ko‘ra, bola o‘z
ishlariga mas’uliyat bilan yondashish, qat’iyatli va mustaqil bo‘lishi kerak. Oila
sharoitida bola o‘z vazifalarini bajarish, vaqtini to‘g‘ri tashkil etish, o‘z xatolaridan
o‘rganish kabi mas’uliyatlarni o‘z zimmasiga olishga o‘rgatish lozim.
Mahmudxo‘ja Behbudiyning tarbiya sohasidagi fikrlari, xususan, kichik yoshdagi
bolalarda mas‘uliyat hissini tarbiyalashga oid qarashlari bugungi kunda oilaviy
tarbiyada muhim ahamiyatga ega. Behbudiyning mas’uliyatni shakllantirishga oid
fikrlari, bola psixologiyasini chuqur tushunib, uning axloqiy rivojlanishini
shakllantirishda o‘ziga xos yondashuvni taklif etadi. Behbudiyning bolalarda
mas‘uliyatlilikni shakllantirishga oid fikrlari uning tarbiyaviy qarashlarida muhim
o‘rin tutadi. U bolalar tarbiyasida mas’uliyatlilikni shakllantirishni nafaqat axloqiy,
balki ijtimoiy va psixologik jihatdan ham ahamiyatli deb hisoblaydi. Behbudiyning
mas‘uliyat hissigashakllantirishga oid fikrlari quyidagicha:
1.
Bolaning o‘z xatti-harakatlaridan javobgarligi
: Behbudiyning fikriga ko‘ra,
bola o‘z harakatlari uchun mas’uliyatni his qilishi kerak. Bu unga hayotda to‘g‘ri va
noto‘g‘ri narsalarni farqlashda yordam beradi. Ota-onalar bola xatti-harakatlarini
baholab, unga mos javob berish orqali mas’uliyat hissini shakllantirishi lozim.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
314
2181-
3187
2.
Bolaning o‘z ishlariga mas'uliyatli yondashishi
: Behbudiyning tarbiyaviy
qarashlarida bola o‘zini o‘zi boshqarish, o‘z vaqtini to‘g‘ri tashkil etish, va o‘z
xatolarini tahlil qilish orqali mas'uliyat hissini rivojlantirishi kerakligi ta'kidlanadi. Bu
mas'uliyat hissi bola o‘zini mustaqil shaxs sifatida anglashiga yordam beradi.
3.
Oila va jamiyat oldidagi mas'uliyat
: Behbudiyning fikricha, oila bolaga
jamiyatda o‘z o‘rnini topishda mas’uliyatni o‘rgatishda katta rol o‘ynaydi. Bola oila
muhitida o‘z oilasining manfaatlarini tushunishi va ularga hurmat bilan yondashishni
o‘rganadi.
Oila – bolalar tarbiyasining eng muhim bosqichi bo‘lib, bola shu yerda o‘zining
dastlabki mas'uliyat hissini shakllantiradi. Behbudiyning mas'uliyat haqidagi fikrlarini
oila boshqaruvi jarayonida qanday qo‘llash mumkinligi quyidagi jihatlarda
ko‘rsatiladi:
-
Bola bilan o‘zaro mas'uliyatli muloqot
: Ota-onalar bola bilan mas'uliyatli
muloqot o‘rnatishi lozim. Behbudiyning fikricha, bola faqat ota-onalaridan
mas'uliyatni o‘rganib qolmay, balki o‘z o‘rnini oilada va jamiyatda qanday topishini
tushunishi kerak. Ota-onalar bola bilan muloqotda uning xatti-harakatlarini baholash,
unga mas'uliyatli qarorlar qabul qilishni o‘rgatish lozim.
-
Bola uchun kichik mas'uliyatlarni yuklash
: Behbudiyning g‘oyalariga
asoslanib, oila muhitida bola uchun kichik mas'uliyatlarni belgilash kerak. Masalan,
bola o‘zining kiyimlarini yig‘ish, o‘z xonasini tozalash yoki oilaviy majlisda
qatnashish kabi oddiy mas'uliyatlarni bajarish orqali bola mas'uliyat hissini o‘rganadi.
-
Xatolarga qarshi to‘g‘ri munosabat
: Behbudiyning fikriga ko‘ra, oila muhitida
bola xatolarini tushunish va ularni tuzatish zaruriyatini o‘rganishi kerak. Bola o‘z
xatolaridan o‘rganish va ularga mas'uliyat bilan yondashish orqali o‘zini mas'uliyatli
shaxs sifatida rivojlantiradi.
-
Ota-onalar tomonidan mas'uliyatli namuna bo‘lish
: Behbudiyning
ta'kidlashicha, bola ota-onasining xatti-harakatlarini kuzatib, mas'uliyatni o‘rganadi.
Ota-onalar o‘z faoliyatida mas'uliyatli bo‘lishi, o‘z ishlarini o‘z vaqtida va to‘g‘ri
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
315
2181-
3187
bajarishi lozim. Bu bola uchun yaxshi namuna bo‘lib, uning mas'uliyat hissini
shakllantiradi.
-
Bolaga jamoaviy mas'uliyatni o‘rgatish
: Behbudiyning fikricha, bola oila va
jamiyatda o‘zining mas'uliyatini bilishi, o‘z guruhida yoki jamiyatda qanday harakat
qilishini tushunishi kerak. Oila muhitida bolaning ijtimoiy mas'uliyatlarini
rivojlantirish, unga boshqa odamlarga nisbatan hurmat va mas'uliyatni o‘rgatish orqali
amalga oshiriladi.
Oilada axloqiy tarbiyani to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilgandagina shaxsga xos quyidagi
salbiy odatlar: odobsizlik, mamamlik, kibrlilik, ko‘ngli qoralik, dangasalik,
maxtanchoqlik, xasislik, sotqinlik, chaqimchilik, xasislik, vatanfurushlik, sabrsizlik,
bilimsizlik, e’tiqodsizlik, adolatsizlik, yolg‘onchilik, qahri qattiqlik, berahmlik,
kattalarni hurmat qilmaslik, kichiklarga izzat ko‘rsatmaslik, intizomsizlik kabi axloqiy
sifatlarni shakllanishining oldi olinishiga erishiladi. Oila tarbiyasi bu yuqarida
ta’kidlab o‘tilganidek, ota onalar yoki shaxs kamoloti uchun mas’ul shaxslar
tommonidan tashkil etiluvchi hamda farzandlarini har tomonlama yetuk, sog‘lom,
bilimli etib tarbiyalashga yo‘naltirilgan pedagogik jarayon. Shu o‘rinda aytish joizki,
haqiqiy oila bu axloq, xushmuomalalik, mehnatsevarlik asosida qurilgan bo‘lishi
insonlar o‘rtasidagi munosabat va muloqotlarda o‘ta muhim va shaxsning fe’l-atvori,
yurish-turishida alohida kasb etadi. Agar ona o‘z farzandini Vatanga muhabbat va
sadoqat ruhida tarbiyalasa, bu his-tuyg‘u unga butun hayoti davomida hamroh bo‘ladi.
Ko‘rinadiki, Behbudiy asarlarida axloqiy va aqliy tarbiyaga katta ahamiyat
beriladi. Aqliy tarbiyani - deydi, Behbudiy bola maktabdan oladi, shu sababdan
bolalarni maktabda o‘qitish lozimdir. O‘qitish jarayonida esa Behbudiy quyidagi ta’lim
tamoyillaridan samarali foydalanishni taklif etadi. Bular:
•
ta’limda onglilik;
•
ko‘rgazmalilik;
•
sistemalilik va izchillik;
•
nazariyaning amaliyot bilan birligi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
316
2181-
3187
Alloma
asarlarida
bolalarning
xulq-atvorini
shakllantirishga e’tiborni
kuchaytirish va bu borada ota-onalarning mas’uliyatini oshirishni qayta-qayta aytib
o‘tadi. Uning fikricha, bolaning axloqi uning yoshligidan boshlab shakllanadi, bu ishni
bajarishda dastlab ota-ona bolaga har tomonlama o‘rnak bo‘lishi va keyinchalik
o‘qituvchi ham bolalarning axloqiy tarbiyasi haqida qayg‘urishi lozim.
Xulosa sifatida aytishimiz mumkinki, Mahmudxo‘ja Behbudiyning kichik
yoshlardagi bolalar mas'uliyat hissini tarbiyalashga oid fikrlari bugungi kunda oilaviy
tarbiyaning muhim jihatlaridan biri hisoblanadi. Behbudiyning mas'uliyatni
shakllantirishga oid qarashlari, bola tarbiyasida nafaqat ilmiy, balki axloqiy va ijtimoiy
jihatlarga ham katta ahamiyat berish zarurligini ko‘rsatadi. Uning fikrlarini oila
boshqaruvi jarayonida qo‘llash, bola tarbiyasida mustahkam poydevor yaratadi. Bu
orqali bola mas'uliyatni o‘rganib, jamiyatga foydali shaxs sifatida rivojlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Abdurashidov Z. Mahmudxo‘ja Behbudiy.-T.:Yoshlar, 2022.-158 b.
2.
Behbudiy Mahmudxo‘ja.Tanlangan asarlar. –T.:Ma’naviyat, 2006.-43 b.
3.
Musurmonova O. Oila ma’naviyati -milliy o‘quv qo‘ll. -T.: “O‘qituvchi”, 1999.
4.
Oripova N., Aliqulova M. Oila pedagogikasi.- Q.:Nasaf, 2022.-244 b.
