ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
284
2181-
3187
O‘ZBEKISTONNING AQSH VA YEVROPA DAVLATLARI BILAN
IQTISODIY – SIYOSIY ALOQALARI.
Saydullayeva Iroda Olimjon qizi
Toshkent Amaliy fanlar unversiteti
Tarix va filalogiya fakulteti
Tarix yo‘nalishi 3-talabasi.
Аnnonatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekistonning AQSh va Yevropa Ittifoqi bilan
iqtisodiy va siyosiy aloqalari tarixiy jarayonlar va zamonaviy hamkorlik kontekstida
tahlil qilinadi. AQSh bilan aloqalarning mustaqillikdan keyingi rivoji, strategik
sheriklikka oid kelishuvlar, shuningdek Andijon voqealaridan keyingi inqiroz holatlari
yoritiladi. Yevropa Ittifoqi bilan munosabatlar esa Sheriklik va hamkorlik bitimlari
asosida kengaygani, EPCA bitimi va Global Gateway tashabbusi kabi dolzarb loyihalar
orqali chuqurlashayotgani ko‘rsatilgan. Shuningdek, ikki tomonlama iqtisodiy
ko‘rsatkichlar, xorijiy investitsiyalar, GSP+ tizimi orqali eksport imkoniyatlari,
mavjud muammolar va istiqbollar chuqur tahlil etilgan.
Ka’lit so’zlari:
O‘zbekiston, AQSh, Yevropa Ittifoqi, tashqi siyosat,
iqtisodiy hamkorlik, siyosiy munosabatlar, EPCA, Global Gateway, GSP+,
investitsiya, strategik sheriklik, diplomatik aloqalar.
Abstract.
This article analyzes Uzbekistan's economic and political relations with
the United States and the European Union in the context of historical processes and
modern cooperation. The development of relations with the United States after
independence, strategic partnership agreements, as well as the crisis situations after the
Andijan events are covered. It is shown that relations with the European Union have
expanded on the basis of Partnership and Cooperation Agreements and are deepening
through current projects such as the EPCA agreement and the Global Gateway
initiative. Also, bilateral economic indicators, foreign investments, export
opportunities through the GSP+ system, existing problems and prospects are analyzed
in depth.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
285
2181-
3187
Keywords:
Uzbekistan, United States, European Union, foreign policy, economic
cooperation, political relations, EPCA, Global Gateway, GSP+, investment, strategic
partnership, diplomatic relations.
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, tashqi siyosatini ko‘p vektorli,
pragmatik va muvozanatli asosda yuritishga intila boshladi. Shu jarayonda AQSh va
Yevropa Ittifoqi davlatlari bilan aloqalarni rivojlantirish, xalqaro maydonda o‘z
manfaatlarini ilgari surish va global iqtisodiy tizimga integratsiyalashish asosiy
maqsadlarga aylandi. O‘zbekistonning yangi tashqi siyosiy kursi – “ochiq eshiklar”
siyosati – bu borada muhim bosqich bo‘lib xizmat qilmoqda. Ushbu maqolada
O‘zbekiston va AQSh hamda Yevropa davlatlari o‘rtasidagi siyosiy-iqtisodiy
hamkorlik aniq faktlar va dolzarb manbalar asosida tahlil qilinadi.O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Sh. MIRZIYOYEV - O‘zbekiston Respublikasi va xorijiy
mamlakatlar o‘rtasida ikki tomonlama hamkorlik bo‘yicha hukumatlararo komissiyalar
(qo‘mitalar, kengashlar va ishchi guruhlar)ning O‘zbekistonga oid qismlari faoliyatini
yanada
takomillashtirish
bo‘yicha
chora-tadbirlar
to‘g‘risidagi
qaroriga
ko’ra:”O‘zbekiston Respublikasining tashqi iqtisodiy siyosatini amalga oshirish,
xorijiy investitsiyalar va ilg‘or texnologiyalarni jalb qilish, mahalliy tovarlar va
xizmatlar eksporti hajmlarini oshirish, xorijiy mamlakatlardan turistik oqimni jalb
qilish, respublikaning transport-tranzit imkoniyatlarini kengaytirish masalalarida
davlat va xo‘jalik boshqaruv organlari, mahalliy davlat hokimiyati organlarining
idoralararo muvofiqlashtirish va hamkorlik tizimini samarali tashkil etish, shuningdek,
O‘zbekiston Respublikasi va xorijiy mamlakatlar o‘rtasida ikki tomonlama hamkorlik
bo‘yicha hukumatlararo komissiyalar (qo‘mitalar, kengashlar va ishchi guruhlar)ning
(keyingi o‘rinlarda — hukumatlararo komissiyalar) O‘zbekistonga oid qismlari
faoliyati samaradorligini oshirish maqsadi qilib qo’yildi”.O‘zbekiston Respublikasi
mustaqillikka erishgach, xalqaro siyosiy sahnada o‘zining mustaqil va muvozanatli
tashqi siyosatini shakllantirishni boshladi. Bu siyosatning muhim yo‘nalishlaridan biri
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
286
2181-
3187
– AQSh va Yevropa Ittifoqi (YI) davlatlari bilan o‘zaro manfaatli hamkorlikni
rivojlantirishdir. 1992-yilda AQSh va YI bilan diplomatik aloqalar o‘rnatilganidan
buyon bu munosabatlar turli bosqichlarni bosib o‘tdi.
2001-yildagi global xavfsizlik muammolari, Afg‘oniston inqirozi va mintaqaviy
xavfsizlik masalalari O‘zbekiston–AQSh aloqalariga yangi tus berdi. Shu paytda
Termizdagi K2 harbiy bazasining AQSh kuchlariga topshirilishi real strategik
hamkorlik misolidir. YI bilan esa 1996-yilda imzolangan Sheriklik va hamkorlik bitimi
(PCA), 2022-yilda imzolangan Keng qamrovli sheriklik va hamkorlik bitimi (EPCA)
institutsional asoslarni mustahkamladi.
2002-Ushbu maqolada O‘zbekiston va G‘arb davlatlari o‘rtasidagi siyosiy va
iqtisodiy munosabatlarning shakllanishi, hozirgi holati va istiqbollari ilmiy manbalar
asosida tahlil qilinadi.
Asosiy Qism
O‘zbekiston bilan Amerika Qo'shma Shtatlari o ‘rtasida davlatlararo aloqalar
mustaqillikning dastlabki yillaridayoq yo'lga qo'yildi. 1992— yil 15-16-fevral kunlari
AQSH davlat kotibi Jeyms Beyker O'zbekistonga rasmiy tashrif buyurdi vaikki davlat
o'rtasidadiplomatik aloqalar o'rnatildi.1992-yil 16-mart kuni Toshkentda birinchi bo'lib
AQSHning elchixonasi ochildi. 1993— yil 14-sentabrda AQSH davlat
departamentining maxsus topshiriqlar bo'yicha elchisi Strob Talbot O'zbekistonda
bo'ldi va O'zbekiston Prezidenti bilan hamkorlik qilish masalalarida suhbatlashdi.
O'zbekiston Prezidenti I. Karimovning 1996— yil 23-28-iyun kunlarida AQSHda
bo'lishi O'zbekiston va Amerika munosabatlarini yangi pog'onaga ko'tardi.
O'zbekiston Respublikasining jahon hamjamiyatiga integratsiyalashuvida
Yevropa Ittifoqi mamlakatlari bilan o'zaro manfaatli aloqalarni yo'lga qo'yish va tobora
chuqurlashtirish orqali alohida o'rin tutadi. 1996— yil 21-iyunda Florensiya shahrida
imzolangan
O‘zbekiston bilan Yevropa Ittifoqi o'rtasidagi «Sheriklik va hamkorlik
to'g'risidagi bitim», lining 1999-yil 1-iyulda kuchga kirishi mamlakatimizning
Yevropa Ittifoqi mamlakatlari bilan o'zaro munosabatlarining huquqiy negiziga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
287
2181-
3187
aylandi.O'zbekiston bilan Yevropa Ittifoqi o'rtasida aloqalarning yo'lga qo'yilishi
mamlakatimizning Yevropa mamlakatlari bilan hamkorligini yangi bosqichga ko'tardi.
Siyosiy hamkorlik: tarixiy bosqichlar va bugungi kun.
AQSh bilan siyosiy munosabatlar.
1992-yil 25-fevralda O‘zbekiston va AQSh
o‘rtasida diplomatik munosabatlar o‘rnatilgan. Keyingi yillarda munosabatlar turli
bosqichlarni bosib o‘tdi. 2018-yilda Prezident Shavkat Mirziyoyevning Vashingtonga
rasmiy tashrifi chog‘ida “Strategik sheriklik” darajasiga ko‘tarildi. Bu tashrif doirasida
4,8 milliard dollarlik 20 dan ortiq savdo-investitsiya bitimlari imzolangan.
Yevropa Ittifoqi bilan siyosiy munosabatlar
.YI bilan diplomatik aloqalar
1996-yildagi Sheriklik va hamkorlik to‘g‘risidagi bitim orqali boshlangan. 2019-yildan
boshlab YI bilan yangi hujjat – Keng qamrovli sheriklik va hamkorlik bitimi ustida
muzokaralar boshlangan va 2022-yilga kelib bu jarayon yakunlanmoqda.
Iqtisodiy hamkorlik: raqamlar, loyihalar va tarmoqlar
AQSh bilan iqtisodiy hamkorlik.
2023-yil yakuniga ko‘ra, O‘zbekiston–AQSh
o‘rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 682 million dollarni tashkil etdi. AQSh
kompaniyalari – John Deere, GM Powertrain, Honeywell va boshqalar –
O‘zbekistonda faoliyat yuritmoqda. USAID orqali 100 million dollarlik dasturlar
amalga oshirilmoqda.
AQSh kompaniyalari, xususan:John Deere – qishloq xo‘jaligi texnikasi
bo‘yicha,General Motors Powertrain Uzbekistan – avtomobil dvigatellari ishlab
chiqarishda,Silverleaf Capital va Honeywell – infratuzilma loyihalarida faol ishtirok
etmoqda.
Bundan tashqari, AQShning USAID agentligi orqali 2021–2025 yillarga
mo‘ljallangan 100 million dollarlik iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishga oid loyihalar
amalga oshirilmoqda.
Yevropa Ittifoqi va davlatlari bilan iqtisodiy hamkorlik. YI O‘zbekistonning
2023-yildagi eng yirik savdo hamkorlaridan biri bo‘lib, o‘zaro savdo hajmi 3,6 milliard
yevrodan oshdi. Shu yili O‘zbekiston 2021-yildan beri GSP+ (Generalized System of
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
288
2181-
3187
Preferences Plus) tizimi doirasida YI bozoriga 6,200 dan ortiq tovar turini boj
imtiyozlari bilan eksport qilish huquqini oldi.
Yevropa investitsiyaviy loyihalari orasida quyidagilar alohida ahamiyatga
ega:Germaniya: Siemens Energy kompaniyasi bilan 2023-yilda 1,2 milliard yevrolik
shamol elektr stansiyalari qurilishi bo‘yicha kelishuv imzolandi.Fransiya:
TotalEnergies kompaniyasi Surxondaryo viloyatida quyosh energetikasi loyihasini
yo‘lga qo‘ymoqda.Italiya: O‘zbekiston charm sanoati uchun texnologik uskunalar
yetkazib beradi.
`
Muammolar va istiqbolli yo‘nalishlar
Garchi iqtisodiy-siyosiy aloqalar sezilarli darajada rivojlanayotgan bo‘lsa-da,
quyidagi muammolar mavjud:
Transport va logistika – Yevropa bozorlariga chiqishda O‘zbekiston dengiz
yo‘liga ega emasligi, tranzit davlatlarga qaramlikni kuchaytiradi.
Moliyaviy muvofiqlashtirish – Xalqaro moliya institutlari (IMF, EBRD) bilan
to‘liq integratsiyalashuv hali ham to‘liq amalga oshmagan.
Siyosiy shaffoflik va huquqiy kafolatlar – Investitsion muhit barqarorligiga doir
xavotirlar Yevropa investorlarini ehtiyotkorlikka undaydi.
Biroq, 2023–2026 yillar uchun mo‘ljallangan Tashqi siyosat konsepsiyasida
aynan YI va AQSh bilan aloqalarni chuqurlashtirish, xalqaro investitsiyalar hajmini
1,5 barobarga oshirish, “yashil iqtisodiyot” sohasidagi hamkorlikni kengaytirish
belgilangan.
Yevropa Ittifoqi va davlatlari bilan iqtisodiy hamkorlik.
2023-yilda
O‘zbekiston va YI o‘rtasidagi savdo hajmi 3,6 milliard yevrodan oshdi. O‘zbekiston
YIning GSP+ tizimi doirasida 6200 dan ortiq tovarlarni imtiyozli eksport qilish
imkoniyatiga ega. Germaniya, Fransiya va Italiya bilan energetika, infratuzilma va
qishloq xo‘jaligi texnologiyalari sohasida yirik loyihalar amalga oshirilmoqda.
Shavkat Mirziyoyevning 2017-yil 19-sentabrda Birlashgan Millatlar Tashkiloti
Bosh Assambleyasining oliy minbarida ilgari surgan global va mintaqaviy
tashabbuslari dunyo hamjamiyati tomonidan katta qiziqish bilan qabul qilinganligi va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
289
2181-
3187
qo‘llabquvvatlangani fikrimizning isbotidir. Xalqaro ekspertlar ta’biri bilan aytganda,
O‘zbekiston xalqaro tashkilotlar va mintaqaviy tuzilmalar doirasida mazmunli
muzokaralar o‘tkazish uchun doimiy maydoncha va platformalar taqdim etishi orqali
xalqaro diplomatiyalar markaziga aylanmoqda.
Bu borada Yevropa Kengashi Prezidenti Sharl Mishelning mamlakatimizning
tashqi aloqalardagi roli haqida quyidagi fikrlari Yevropa Ittifoqining ham O‘zbekiston
bilan hamkorlikni mustahkamlashga intilayotganidan dalolat beradi. “Biz
O‘zbekistonning
Markaziy Osiyoda barqarorlik va hamkorlikni mustahkamlashdagi rolini yuqori
baholaymiz. O‘zaro bog‘liqlikni muhim deb hisoblaymiz va kelgusida muntazam
ravishda uchrashib, “yashil” iqtisodiyot va barqarorlik masalalarini birgalikda
muhokama qilishni rejalashtirganmiz”. Shuningdek, BMT ilmiy tadqiqot instituti va
Yevropa universitetining xalqaro munosabatlarni rivojlantirish dasturi direktori Xorxe
Mestre: “Bugun O‘zbekiston amalga oshirayotgan islohotlar tufayli izchil o‘zgarib
borayotganini ko‘rib turibmiz.
U qo‘shnilar o‘rtasidagi ko‘priklarni tikladi, Markaziy Osiyodagi yetakchilik
mavqeini mustahkamladi, mintaqaning barcha davlatlarini siyosiy va savdo-iqtisodiy
jihatdan yaqinlashtirish tashabbusini ilgari surmoqda”,- deya ta’kidlaydi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, O'zbekistonda tarixiy jihatdan qisqa bir davrda xalqaro
munosabatlarni yo'lga qo'yish va rivojlantirish bobida asrlarga arziydigan ishlar
amalga oshirildi. O'zbekiston o'zining tinchliksevar, yaxshi qo'shnichilik, o'zaro
foydali hamkorlikka qaratilgan siyosati va faoliyati bilan butun dunyoga tanildi, jahon
hamjamiyatida o'zining munosib o'rnini egalladi, uning mavqeyi yildan- yilga
mustahkamlanib bormoqda.
O‘zbekistonning AQSh va Yevropa davlatlari bilan hamkorligi bugungi kunda
nafaqat iqtisodiy, balki geosiyosiy barqarorlik va xalqaro imijni shakllantirishda
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
290
2181-
3187
muhim vositaga aylanmoqda. Aniq statistik ko‘rsatkichlar va yirik investitsion
loyihalar bu hamkorlikning chuqurlashib borayotganini tasdiqlaydi. Kelgusida
O‘zbekistonning transport, raqamli iqtisodiyot, ekologiya va huquqiy muhitni
mustahkamlash borasidagi islohotlari bu aloqalarni yanada barqaror va strategik
darajaga olib chiqishi mumkin.
А. Аsqarovga koʼra, yurtimizda xalq diplomatiyasining taraqqiyot bosqichlari
azaldan mavjud boʼlgan va ushbu faoliyat хalqlar o’rtasida aloqalarni rivojlantirishda
muhim siyosiy,ijtimoiy va iqtisodiy manfaat keltirib kelgan.
O‘zbekistonning AQSh va Yevropa Ittifoqi bilan aloqalari strategik darajaga
chiqib bormoqda. Bugungi kunda bu hamkorlik siyosiy, iqtisodiy, xavfsizlik, ta'lim va
madaniyat sohalarini qamrab olgan. Yevropa Ittifoqi bilan imzolangan EPCA bitimi,
Global Gateway strategiyasi doirasidagi loyihalar, shuningdek AQSh bilan bo‘lgan
strategik muloqot va investitsion forumlar bu yo‘nalishdagi amaliy natijalar sifatida
ko‘riladi.
O‘zbekiston hukumati YI va AQSh bilan energetika, yashil iqtisodiyot, raqamli
texnologiyalar va inson kapitali rivoji yo‘nalishlarida hamkorlikni chuqurlashtirishga
intilmoqda. Kelgusida demokratik institutlarni mustahkamlash, korrupsiyaga qarshi
kurash, hamda iqtisodiy islohotlarni davom ettirish orqali G‘arb davlatlari bilan
barqaror va chuqur hamkorlik uchun yangi zamin yaratiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. MIRZIYOYEV O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2019-yil 23-maydagi PQ-4331-son qaroriga 1-ILOVA.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi rasmiy sayti – www.mfa.uz.
3.
EEAS – European External Action Service, EU–Uzbekistan Partnership Report,
2023.
4.
U.S. Department of State, Bilateral Relations Fact Sheet: Uzbekistan, 2023.
5.
Uzbekistan State Committee on Statistics, Foreign Trade Data 2023.
6.
OECD Uzbekistan Country Report 2024.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
291
2181-
3187
7.
USAID Central Asia Programs Overview 2022–2025.
8.
Siemens Energy press release, Berlin, 2023.
9.
UNCTAD World Investment Report 2023.
10.
Akbarzadeh, Shahram. (2023). Uzbekistan and the Great Powers: From
Geopolitics to Engagement. Routledge.
11.
Асқаров А. Халқ дипломатияси: тарих, бугун ва келажак. ―Янги
ўзбекистон‖ газетаси. 2020 йил 14 октябрь, 196-сон.
12.
Q. Usmonov, M. Sodiqov, S.Burxonova.O‘zbekist0n tarixi .TOSHKENT.
«Iqtisod-Moliya» 2006.
13.
Khadicha Saidullayeva.Жамият ва инновациялар – Общество и инновации –
Society and innovations Issue – 4 № 2 (2023) / ISSN 2181-1415.
