ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
277
2181-
3187
BOSHLANGʻICH SINFLAR TAʼLIM-TARBIYA JARAYONIDA IJODIY
MUHITNI SHAKLLANTIRISH METODIKASI (TABIIY FANLAR
MISOLIDA)
Xudayqulova Shahlo Mamaniyozovna
Dotsent,Oʻzbekiston-Finlandiya pedagogika instituti
Ismoilova Charos O’tkir qizi
Maktabgacha va boshlang’ich ta’lim fakulteti
Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi
Charos_ismoilova01
Annotatsiya
: Ushbu maqolada boshlang‘ich ta’lim tizimida, xususan tabiiy fanlar
o‘qitilishi jarayonida ijodiy muhitni shakllantirishning ilmiy-nazariy asoslari va amaliy
metodik yondashuvlari keng yoritilgan. Ijodiy muhit — bu o‘quvchilarda erkin
fikrlash, mustaqil qaror qabul qilish, yangicha yondashuv va ijodiy izlanishga
asoslangan shaxsiy rivojlanishni ta’minlaydigan pedagogik sharoit sifatida qaraladi.
Maqolada ijodiy muhit tushunchasining ta’lim-tarbiyadagi o‘rni, uning ahamiyati va
shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada tabiiy
fanlarning bolalarda kuzatuvchanlik, mulohaza yuritish, tajriba o‘tkazish, sabab-oqibat
aloqalarini tushunish kabi ko‘nikmalarni shakllantirishda muhim vosita bo‘lib xizmat
qilishi alohida ta’kidlanadi. Tabiiy fanlar darslarida ijodiylikni rag‘batlantirishga
xizmat qiluvchi turli interfaol metodlar, amaliy topshiriqlar, muammoli vaziyatlar va
loyihaviy faoliyatning samaradorligi misollar asosida tahlil etilgan.
Kalit so‘zlar:
Ijodiy fikrlash, metodika, pedagogik yondashuv, innovatsion
metodlar, o‘quvchi faolligi, mustaqil ta’lim, o‘qituvchi roli, interfaol usullar.
Kirish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
278
2181-
3187
Zamonaviy ta’lim tizimi oldida turgan asosiy vazifalardan biri – ijodiy, mustaqil
fikrlay oladigan, yangicha yondashuvga ega shaxsni tarbiyalashdan iborat. Ayniqsa,
bu jarayon boshlang‘ich ta’lim bosqichida muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki aynan
shu davrda o‘quvchilarda atrof-muhitni anglash, bilimga bo‘lgan qiziqish, o‘z fikrini
erkin ifoda etish va izlanishga intilish kabi asosiy intellektual va ijtimoiy ko‘nikmalar
shakllanadi. Mazkur bosqichda yaratiladigan ta’lim muhitining sifati kelajakdagi
ta’lim samaradorligining poydevorini tashkil qiladi.
Ijodiy muhit – bu o‘quvchilarning faolligini, fikrlash doirasini kengaytirishga
xizmat qiladigan, ularni yangilikka, izlanishga, tadqiqotchilikka yo‘naltiradigan
pedagogik makondir. Bunday muhitda o‘quvchi o‘zini dars jarayonining passiv
ishtirokchisi emas, balki faol subyekti sifatida his qiladi. Ayniqsa, tabiiy fanlar
o‘quvchilarda kuzatuvchanlik, tahliliy fikrlash, sabab-oqibat munosabatlarini
tushunish, tajriba asosida xulosa chiqarish kabi muhim ko‘nikmalarni rivojlantirish
uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Shu bois, aynan tabiiy fanlar misolida ijodiy muhitni
shakllantirish – ta’lim sifati va mazmunini yangi bosqichga olib chiqishda muhim
omillardan biri hisoblanadi.
Ijodiy muhit tushunchasi va uning ta’limdagi o‘rni.
Ijodiy muhit — bu o‘quvchilarda erkin fikrlash, o‘z g‘oyalarini ilgari surish,
o‘zgacha qarash va muammolarga noyob yechimlar topishga rag‘batlantiruvchi
pedagogik sharoitdir. Bunday muhit o‘quvchilarni faollikka undaydi, bilimlarni
shunchaki yod olish emas, balki ularni chuqur anglab, amaliyotga tadbiq etishga
o‘rgatadi.
Ijodiy muhitning asosiy tarkibiy qismlariga quyidagilar kiradi: Erkin va ochiq
muloqot;Tanqidiy va tahliliy fikrlashni qo‘llab-quvvatlash;O‘yin va interfaol metodlar
asosidagi yondashuv;Muammoni hal qilishga yo‘naltirilgan topshiriqlar;Har bir
o‘quvchining individual xususiyatlarini inobatga olish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
279
2181-
3187
Ijodiy muhit ayniqsa boshlang‘ich sinflarda muhim ahamiyatga ega. Chunki bu
davrda bola atrof olam bilan ilk bor tanishadi, o‘z dunyoqarashini shakllantiradi va
o‘qishga bo‘lgan munosabati mustahkamlanadi. Agar bu bosqichda ijodkorlikka
asoslangan, ochiq va erkin fikr almashinuvi mavjud bo‘lgan muhit yaratilsa, bola
kelgusida ham har qanday vaziyatda yangicha fikr yurita oladigan, mustaqil qaror
qabul qila oladigan shaxs bo‘lib voyaga yetadi.
Ijodiy muhit mavjud bo‘lgan sinflarda o‘quvchilarning motivatsiyasi yuqori
bo‘ladi, ular dars jarayonida ishtirok etishga, savollar berishga, fikr almashishga va o‘z
xulosalarini chiqarishga intiladilar. Bu holat ularning shaxsiy rivojiga, mustaqil qaror
qabul qilish qobiliyatiga va jamiyatda faol ishtirok etishiga xizmat qiladi.
Tabiiy fanlar – ijodiy yondashuv uchun qulay maydon.
Boshlang‘ich ta’limda tabiiy fanlar nafaqat bilim beruvchi, balki o‘quvchilarda
ilmiy tafakkur, kuzatuvchanlik, izlanishga qiziqish kabi jihatlarni shakllantiruvchi
muhim fanlar sirasiga kiradi. Bu fanlar orqali o‘quvchilar atrof-muhitdagi jarayonlar,
hodisalar va qonuniyatlar bilan tanishadi, ularga o‘z mustaqil kuzatuv va tajribalari
orqali baho berishni o‘rganadilar.
Masalan, “suv aylanishi”, “o‘simliklar hayoti”, “quvvat va harakat” kabi
mavzular o‘quvchilarning faolligini oshirish, ularni tajriba asosida fikrlashga o‘rgatish
imkonini beradi. Har bir mavzu doirasida kichik loyiha ishlari, tajribalar, o‘yinli
topshiriqlar orqali ijodiy fikrlash, mustaqil kuzatish va xulosa chiqarish malakalari
rivojlanadi.
Tabiiy fanlar orqali o‘quvchi doimiy ravishda kuzatadi, taqqoslaydi, tajriba
o‘tkazadi, fikr yuritadi, muammoga yechim izlaydi. Bu jarayonlar bola fikrining
faollashuviga, ijodiy tafakkurning shakllanishiga olib keladi. Tabiatdagi har bir hodisa,
har bir tirik mavjudot bolaning e’tiborini jalb etuvchi, uni o‘ylashga va savol berishga
majbur qiluvchi ob’ektga aylanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
280
2181-
3187
Misol uchun, o‘quvchilarga “Nega daraxtlar kuzda barg to‘kadi?” degan oddiy
savol berilsa, bu ularda qator taxminlar va izlanishlarga sabab bo‘ladi. Ular fikrlaydi,
mulohaza yuritadi, o‘z kuzatuvlarini olib boradi. Bunday o‘quv faoliyati faqat tayyor
javob olish bilan emas, balki o‘z yo‘lidan javob topish orqali amalga oshadi. Aynan
mana shu jarayon — ijodiy yondashuvning negizidir
Tabiiy fanlarning o‘ziga xos xususiyati – bu fanlar orqali o‘qituvchi har bir
o‘quvchini faol subyekt sifatida jalb eta oladi. Sinfdagi har bir bola tajriba o‘tkazadi,
savol beradi, fikr bildiradi va o‘z nuqtayi nazarini asoslaydi. Bunday sharoit esa ijodiy
muhitning tabiiy tarzda shakllanishiga xizmat qiladi.
Ijodiy muhitni shakllantirishda samarali metodlar.
Ijodiy muhitni shakllantirish uchun an’anaviy metodlardan tashqari, zamonaviy,
interfaol va innovatsion yondashuvlardan foydalanish muhimdir. Quyida boshlang‘ich
sinflarda, ayniqsa tabiiy fanlar darslarida qo‘llash mumkin bo‘lgan ba’zi samarali
metodlar keltirilgan:
Muammoli ta’lim usuli – o‘quvchilarga aniq yechimi bo‘lmagan savollar beriladi.
Ular muammoni tahlil qiladi, turli g‘oyalarni ilgari suradi va echim topishga harakat
qiladi. Bu jarayon o‘quvchining mantiqiy va ijodiy fikrlash qobiliyatini faollashtiradi.
Loyihalash metodi – o‘quvchilar kichik guruhlarda yoki individual tarzda loyiha
yaratadi (masalan: “Toza havo nima uchun kerak?”, “Men daraxtni qanday parvarish
qilaman?”). Bu metod o‘quvchilarda izlanish, rejalashtirish, ijod qilish va taqdimot
qilish ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Tajriba va kuzatuv usuli – tabiiy fanlar mazmuni tajriba o‘tkazish orqali
o‘zlashtirilganda, o‘quvchilar bilimni o‘zlari “kashf” qilgandek his qiladilar. Bu esa
darsga bo‘lgan qiziqishni kuchaytiradi.
Rol o‘ynash va dramatizatsiya – o‘quvchilarning faolligini oshiradi va ularni dars
mavzusi bilan his-tuyg‘ular orqali bog‘laydi. Masalan, o‘simliklar hayoti haqida
o‘tilgan mavzuda o‘quvchilar o‘zlarini daraxt, qush, quyosh kabi obrazlar sifatida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
281
2181-
3187
tasavvur qilgan holatda voqeani jonlantiradilar. Savol-javob va muloqot usullari –
ochiq savollar berish, o‘quvchilarning javoblarini tahlil qilish, ularni fikrlashga undash
orqali darsga intellektual dinamika olib kiriladi. Bundan tashqari, o‘quvchilarning o‘z
fikrlarini erkin ifoda etishi, o‘z ustida ishlashi va o‘zaro hamkorlikda bilim egallashi
uchun sinfda ishonchli, iliq va do‘stona muhit yaratilishi zarur. Aynan shunday
sharoitda ijodkorlik va yangilikka intilish rivoj topadi.
Xulosa
Boshlang‘ich sinflarda ijodiy muhitni shakllantirish — zamonaviy ta’lim oldidagi
eng muhim vazifalardan biridir. Ayniqsa, tabiiy fanlar darslarida bu muhitni yaratish
o‘quvchilarning fikrlash doirasini kengaytiradi, ularda mustaqil qaror qabul qilish,
kuzatuvchanlik, izlanishga qiziqish va ilmiy tafakkurni rivojlantiradi. Tabiiy
fanlarning mavzulari o‘z mazmuni bilan o‘quvchilarda savol berishga, tajriba
o‘tkazishga, voqealarni tahlil qilishga va o‘z fikrini asoslashga imkon yaratadi. Ijodiy
muhitda o‘qituvchi muhim figuradir. U o‘quvchini passiv eshituvchidan faol
ishtirokchiga aylantiruvchi, darsni qiziqarli, sermazmun va interfaol tarzda olib
boruvchi ijodkor rahbar bo‘lishi lozim. Shu boisdan, har bir boshlang‘ich sinf
o‘qituvchisi metodik yondashuvlarini doimiy ravishda takomillashtirib borishi, har bir
darsda o‘quvchilarning ijodiy salohiyatini ochishga harakat qilishi zarur.
Xulosa qilib aytganda, ijodiy muhit nafaqat o‘quvchilarning bilim darajasini
oshiradi, balki ularni kelajakda jamiyatning faol, mustaqil, yangilikka ochiq va
mas’uliyatli fuqarolari sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. Bu esa o‘z navbatida
ta’lim-tarbiya jarayonining eng muhim maqsadiga xizmat qiladi.
Foydalangan adabiyotlar ro‘yxati:
1.Abduqodirova M. “Boshlang‘ich ta’limda innovatsion metodlar.” – Toshkent:
O‘qituvchi, 2021.
2.Hasanboyeva G. “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan ijodiy ishlar olib borish
metodikasi.” – Samarqand: Ilm Ziyo, 2020.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
282
2181-
3187
3.Qodirova N., Soliyeva D. “Pedagogik texnologiyalar va interfaol metodlar.” –
Toshkent: Fan, 2022.
4.Karimova N. “Tabiiy fanlarni o‘qitishda tajriba va kuzatuv usullarining
samaradorligi.” // “Boshlang‘ich ta’lim muammolari” ilmiy jurnali, 2023, №1, 45-50-
betlar.
5.Bahromova D. “Ijodiy fikrlashni rivojlantirish metodikasi.” – Buxoro: Ilmiy izlanish,
2021.
6.Vygotsky, L.S. “Imaginative Thinking in Childhood.” – Cambridge, MA: MIT Press,
2004.
7.Robinson, K. “Out of Our Minds: Learning to be Creative.” – Oxford: Capstone,
2017.
8.Dewey, J. “Experience and Education.” – New York: Macmillan, 1938.
9.Azizxo‘jayev A.A. “Pedagogika.” – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2020.
10.O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. “Boshlang‘ich ta’lim uchun tabiiy
fanlar fan dasturi.” – Toshkent, 2022.
