ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
255
2181-
3187
QADIMGI SHARQ MAMLAKATLARIDA TIBBIYOTNI
RIVOJLANISHI
Subanova Sevara Sayfiddin qizi
OlmaliqAbu Ali ibn Sino nomidagi
Jamoat salomatligi texnikumi
Kattalarda hamshiralik ishi kafedrasi o'qtuvchisi
Annotatsiya:
qadimgi sharq mamlakatlarida tibbiyot rivojlanishi insoniyat
tarixining muhim sahifalaridan biridir. Ushbu davrda tibbiyot fanining asoslari,
kasalliklarning sabablari va davolash usullari haqida ko'plab bilimlar to'plangan.
Misr, Mesopotamiya, Hindiston va Xitoy kabi qadimgi sivilizatsiyalar o'zlarining
tibbiy amaliyotlari bilan ajralib turardi. Qadimgi Sharq mamlakatlarida tibbiyot
nafaqat ilmiy bilimlar bilan, balki diniy e'tiqodlar va madaniy an'analar bilan ham
chambarchas bog'liq edi.
Kalit so’zlar:
tibbiyot tarixi,diagnostika,davolash usullari,tabiiy dori-
darmonlar,ruhiy va jismoniy kasalliklar,diniy e’tiqodlar,inson anatomiyasi,tibbiyot
amaliyoti.
Аннотация:
Развитие медицины на Древнем Востоке является одной из
важнейших страниц в истории человечества. В этот период было накоплено
много знаний об основах медицинской науки, причинах заболеваний и методах
их лечения. Древние цивилизации, такие как Египет, Месопотамия, Индия и
Китай, отличались своей врачебной практикой. В странах Древнего Востока
медицина была тесно связана не только с научными знаниями, но и с
религиозными верованиями и культурными традициями.
Ключевые слова:
история медицины, диагностика, методы лечения,
натуральные лекарства, психические и физические заболевания, религиозные
верования, анатомия человека, врачебная практика.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
256
2181-
3187
Abstract:
The development of medicine in the ancient East is one of the most
important pages in the history of mankind. During this period, a lot of knowledge was
accumulated about the foundations of medical science, the causes of diseases and
methods of treatment. Ancient civilizations such as Egypt, Mesopotamia, India and
China were distinguished by their medical practices. In the countries of the ancient
East, medicine was closely connected not only with scientific knowledge, but also
with religious beliefs and cultural traditions.
Key words:
history of medicine, diagnostics, treatment methods, natural
medicines, mental and physical diseases, religious beliefs, human anatomy, medical
practice.
Qadimgi Sharq mamlakatlari, jumladan, Misr, Mesopotamiya, Hindiston va
Xitoy, tibbiyot sohasida muhim yutuqlarga erishgan. Ularning tibbiy bilimlari va
amaliyotlari bugungi kunda ham zamonaviy tibbiyotga ta'sir ko'rsatmoqda.Qadimgi
Misr tibbiyoti papirus deb ataluvchi yozma manbalarda bayon etilgan. Tarixchi
olimlar tibbiyotga oid bir necha papirus yozuv manbalari mavjudligini aniqlaganlar.
SHulardan birinchisi Imhoteb papirusidir. Buni Imhotebning o'zi yozgan deb faraz
qiladilar. Bundan tashqari, yana Georg Ebers, Edvin Smit, Brugsha degan olimlar
nomi bilan ataluvchi papiruslar xam Britaniya tibbiy papirusi bor. YAna bulardan
tashqari Kahun papirusi mavjudligi haqida ma'lumot-lar bor. Misr tabiblari asosan
har xil shifobaxsh o'simliklardan foydalangan, qisman hayvonot mahsulotlarini ham
ishlatganlar. Misr tabiblarining fikricha, xar bir kasallikda qo'llaniladigan dori recepti
albatta murakkab bo`lishi zarur. Ba'zi receptlar 30-40 ingredientlardan, ya'ni alohida
moddalardan tashkil topgan.Qadimgi Misr tabiblari qorinda (ichaklarda) gijjalar
bo'lishini xam bilganlar. Misr tabiblari yozib beradigan receptlar tuzilishi xozirgi
receptlarga o'xshaydi, balki undan ham to'larokdir. Chunki dori qanday kasallikda
qo'llanishilishi xam ko'rsatilgan.Qadimgi Misrda tibbiyot ilm-fan sifatida juda
rivojlangan edi. Misr shifokorlari anatomiyani yaxshi bilishar edi va jarrohlik
amaliyotlarini muvaffaqiyatli bajara olishardi. Misrda "Ebers papirus" kabi qadimiy
tibbiy matnlar saqlangan bo'lib, unda kasalliklar, ularning sabab va davolash usullari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
257
2181-
3187
haqida ma'lumotlar keltirilgan. Misrliklar tabiiy dori-darmonlardan, masalan,
o'tlardan va mineralardan foydalanishgan. Ular ruhiy kasalliklarni ham inobatga olib,
ruhiy salomatlikni saqlashga harakat qilishgan.
Jarrohlik kasalliklaridn - har xil
jarohatlar chiqqan-singanlarni davolash va xatna qilish bayon etilgan. Jarrohlik
haqida Edvin Smit papirusidan to'laroq ma'lumot berilgan. Unda har xil a'zolarning
jarrohlik kasalliklari boshdan boshlab, tananing quyi tomonlaridagi a'zolarigacha
batafsil bayon etilgan.Misr tabiblari alohida kasalliklar bo`yicha ixtisoslashganlar.
Tabiblar kosmetika bilan xam shug'ullanganlar. Tish kasalliklari bo`yicha
mutaxassislar kasal tishni davolash va tuzatib bo`lmaydiganini olib tashlash bilan
cheklanib qolmay, tishni plombalash usulini xam bilganlar.
Xitoyda tibbiyotning rivojlanishi ming yillar davom etgan va u an'anaviy
tibbiyot tizimi bilan ajralib turadi. Xitoy tibbiyotida akupunktura, o'tlar bilan
davolash va qondan tashqari energiya (Qi) tushunchalari muhim o'rin tutadi. Xitoylik
shifokorlar organizmning ichki muvozanatini saqlashga intilishgan va kasalliklarni
oldini olishga e'tibor berishgan. "Huangdi Neijing" (Saroy imperatori ichki
klassikasi) kabi qadimiy matnlar Xitoy tibbiyotining nazariy asoslarini belgilab
bergan. Xitoy- fan, madaniyat va tibbiyot yuksak darajada rivojlanlangan qadimgi
sharq mamlakatlaridan biri edi. Qadimgi Xitoy tibbiyotini o`rganishda asosiy manba
bo`lib «Ney-Czin» («Odam tabiati va hayoti») nomli kitob xizmat kiladi. Bu kitob
«Xuandi Ney Czin» deb yozilgan, deb taxmin qilinadi. Odam organizmining tuzilishi
va uning tabiati haqida Qadimgi Xitoy tabiblari samoviy elementlar nazariyasi
poziciyasida turganlar, ya'ni ular butun borliq to'rt samoviy element (er, suv, havo,
olov)dan iborat bo'ladi, binobarin, odam organizmining asosini xam shular tashkil
etadi, deb o'ylaganlar. Kasalliklarni davolashda Qadimgi Xitoy tabiblari boshka
xalqlarga bo`lmagan o`zlariga xos usullari ishlab chiqqanlar. SHu usullardan eng
mashhurlari uchta - moksa, massaj va igna sanchib davolash usullaridir. Qadimgi
Xitoyda ishlab chiqilgan va bu mamlakatda eng keng tarqalgan davo usli
akupunktura, ya'ni igna sanchib davolash usulidir. Bu usul bir necha ming yillik
tarixga ega. Bu usul hozir xam tiklandi va klinikalarda qo`llanmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
258
2181-
3187
Qadimgi SHarqning buyuk davlatlaridan biri Hindistondir. Bu mamlakat ham
qadimiy an'analarga boy. Qadimgi Hindiston tibbiyoti tarixini o'rganishda asosiy
manba bo`lib Ayur Veda hisoblanadi. «Ayur Veda» so`zi «hayotni bilish» degan
ma'noni bildiradi. Bular hayotni bilish» degan ma'nont bi Atreyn Ayur Vedasi,
CHaraki (Xaraki) Ayur Vedasi va Sushruta Ayur Vedasi. Bular ichida Sushruta Ayur
Vedasi alohida e'tiborga molik.Sushruta tibbiyot tarixida birinchi bo'lib yallig'lanish
jarayonining belgilarini tuliq ko'rsatib bergan. Bular shish paydo bo`lishi, qizarish,
shu joyning harorati oshishi, og'riq paydo bo`lishi va yallig'langan a'zo
funkciyasining pasayishidan iborat. Kasalliklarni davolashda qadimgi hind tabiblari
ayniqsa, Sushruta juda mohir bo`lgan. Qadimgi hind tabiblarining jarrohlik
sohasidagi eng buyuk yutug'i plastik operaciyadir. Plastik operaciya sohasida
ayniqsa, Sushrutaning o`zi mashhur bo`lgan. Sushruta burun, quloq, lab kabi
organlarni plastik yo'l bilan amalga oshirgan. Plastik operaciyalarda ishlatiladigan
jarrohlik asboblari juda xilma-xil va takomillashgan bo`lgan. Umuman, hind
jarrohlari 200dan ortik bunday asboblarni bo'lgan. Umuman, hi ishlatganlar.
Mesopotamiya, ya'ni hozirgi Iroq hududida joylashgan qadimgi sivilizatsiyalar,
tibbiyot sohasida ham o'ziga xos yutuqlarga ega bo'lgan. Ularning tibbiy amaliyotlari
asosan diniy e'tiqodlar bilan bog'liq bo'lgan. Shifokorlar kasalliklarni yovuz ruhlar
yoki xudolar tomonidan keltirilgan deb hisoblashgan. Mesopotamiyada "Kassit" va
"Assur" kabi shifokorlar o'zining bilimlari bilan mashhur bo'lgan. Ular kasalliklarni
diagnostika qilish va davolashda turli usullarni qo'llaganlar, jumladan, akupunktura
va massaj. Qadimgi Sharq mamlakatlarida tibbiyotning rivojlanishi ko'p jihatdan
diniy e'tiqodlar, tabiat bilan aloqalar va ijtimoiy hayot bilan bog'liq bo'lgan. Tibbiyot
amaliyotlari ko'pincha ruhiy va jismoniy salomatlikni birlashtirib ko'rgan.
Shuningdek, qadimgi shifokorlar kasalliklarni diagnostika qilishda tajriba va
kuzatuvlarni qo'llaganlar. Qadimgi Sharq mamlakatlarida tibbiyotning rivojlanishi
insoniyat tarixidagi muhim voqealardan biridir. Ularning bilimlari va amaliyotlari
bugungi kunda ham zamonaviy tibbiyotga ta'sir ko'rsatmoqda. Qadimgi
shifokorlarning tajribasi va bilimlari bizga salomatlikni saqlash va kasalliklarni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
259
2181-
3187
davolashda yangi yo'nalishlarni ochib berishda davom etmoqda. Qadimgi Sharq
tibbiyoti nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki zamonaviy tibbiyot uchun ham
o'rganilishi zarur bo'lgan qimmatli manba hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyot va havolalar
1.
Li B.N. "Xalq tibbiyoti". Toshkent, 2008 y., 179 bet.
2.
Ким Э.Г. и соавт. «Методические разработки к практическим занятиям
по нетрадиционным методам лечения». Ташкент, 1992
3.
5. Табеева Д.М. «Руководство по иглорефлексотерапии». М., 2004, 560 с.
4.
6. Лувсан Г. и соавт. «Основы иглорефлоксотерапии». Москва, 2003 г.,
615 615 cmp. стр. ARXIV.UZ
