ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
251
2181-
3187
MILLIY NON MAHSULOTLARINI SIFAT VA XAVFSIZLIK
KO’RSATKICHLARI
Vafoyeva Nazira
QDTU assistant o’qituvchisi
Milliy non mahsulotlari inson ovqatlanishida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan
oziq-ovqat mahsulotlaridan biridir. Non mahsulotlarining sifati va xavfsizligi aholining
salomatligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, ushbu mahsulotlarning ishlab
chiqarish, saqlash va iste’molga yetkazish bosqichlarida sifat va gigiyena talablariga
qat’iy rioya etilishi lozim. Mamlakatimizda ishlab chiqarilayotgan milliy non
turlarining organoleptik, fizik-kimyoviy va mikrobiologik ko‘rsatkichlari bo‘yicha
tekshirishlar olib borish, ularning standartlarga mosligini aniqlash orqali iste’molchilar
xavfsizligini ta’minlash mumkin. Tadqiqot ishida tandir non, samarqand noni va baton
nonlari namunasi sifatida olinib, ularning namlik, kislotalilik, oqsil miqdori kabi asosiy
sifat ko‘rsatkichlari tekshirildi. Olingan natijalar amaldagi sanitariya-gigiyenik
me’yorlar va standartlar bilan taqqoslab tahlil qilindi.
Milliy non mahsulotlari aholi ratsionida muhim oziq-ovqat manbai sifatida keng
iste’mol qilinadi. Ularning sifat ko‘rsatkichlari va iste’molga yaroqliligini aniqlash
hamda xavfsizligini baholash zamonaviy oziq-ovqat gigiyenasi, texnologiyasi va
standartlashtirish talablari asosida amalga oshiriladi. Mahsulot sifatini aniqlashda eng
muhim yo‘nalishlardan biri bu – organoleptik, fizik-kimyoviy, reologik, mikrobiologik
va toksikologik ko‘rsatkichlarni baholashdir. Bu baholash standartlashtirilgan
laboratoriya usullari, maxsus texnik reglamentlar va GOST 31805–2012 me’yoriy
hujjatlari asosida olib boriladi.
Milliy non mahsulotlariga qo‘yilgan GOST 31805–2012 talablar jadvali:
№
Ko‘rsatkich
nomi
Talablar tavsifi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
252
2181-
3187
1
Tashqi
ko‘rinishi
Non shakli turlarga xos, yaxshi pishgan, yoriqlarsiz,
kuygan joylarsiz
2
Qobiq rangi
Turlarga xos jigarrang yoki oltin rangda, bir tekis
qizarib pishgan
3
Mag‘zining
holati
Yaxshi pishgan, g‘ovaklari bir tekis taqsimlangan,
xamirsimon joylarsiz
4
Ta’mi
Turlarga xos, yoqimli, begona ta’msiz
5
Hidi
Yoqimli, non mahsulotiga xos, nordon yoki begona
hidsiz
6
Namlik
miqdori (%)
Maksimal 44%, ayrim turlar uchun 38–44% oralig‘ida
7
Kislotalilik
(°N)
2,0–4,0 °N, turga qarab
8
Shu’la massasi
Talab qilingan minimal massadan kam bo‘lmasligi
kerak
9
Zichlik
Mag‘zining zichligi turlarga xos darajada bo‘lishi
lozim
10
Mog‘orlanish
yoki ifloslik
Bo‘lmasligi kerak
11
Mikrobiologik
ko‘rsatkichlar
Mezonlarga mos, sog‘liq uchun xavf tug‘dirmasligi
lozim
12
Pestitsidlar va
og‘ir metallar
SanPiN asosida, maksimal ruxsat etilgan miqdordan
oshmasligi kerak
Ushbu talablar asosida laboratoriya tekshiruvlari olib borilib, milliy non
mahsulotlarining iste’molga yaroqliligi, xavfsizligi, saqlash muddatlari, sifati va
texnologik mosligini belgilash mumkin. Namlik, kislotalilik, oqsil miqdori, g‘ovaklik
darajasi va boshqa fizik-kimyoviy parametrlarning GOST me’yorlariga mosligi
ularning muvofiqligini ko‘rsatadi. Organoleptik tahlillar (ta’m, hid, ko‘rinish),
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
253
2181-
3187
mikrobiologik testlar, pestitsidlar qoldig‘i va og‘ir metallar tahlili esa nonning
xavfsizlik holatini aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
Milliy non mahsulotlarini baholashda, ayniqsa tandir non, Samarqand noni va
baton kabi mahsulotlar alohida e’tibor talab etadi. Chunki ularning har biri retseptura,
ishlab chiqarish texnologiyasi, organoleptik xossalari hamda saqlash shartlari bo‘yicha
farqlanadi. Shunga ko‘ra, laboratoriya tahlillarida har bir non turining o‘ziga xos
fiziologik-ximiyaviy va mikrobiologik xavfsizlik ko‘rsatkichlari baholanadi. Masalan,
oqsil miqdori bo‘yicha aniqlangan natijalar 7,0–9,5% oraliqda bo‘lishi lozim va bu
ko‘rsatkichlar iste’molchilar uchun oziqlantiruvchi qiymatni ko‘rsatadi. Shu bilan
birga, namlik, g‘ovaklik, kislotalilik, ta’m va hid kabi ko‘rsatkichlar GOST
me’yorlariga muvofiq bo‘lishi mahsulotning savdo tarmog‘ida muvoffaqiyatli
joylashishiga asos bo‘ladi.
Bundan tashqari, ekspert baholash usuli yordamida nonning ta’mi, xidi, tashqi
ko‘rinishi, yumshoq qismining holati ballik sistema asosida mezonlar bo‘yicha
tekshiriladi. Bu yondashuv, ayniqsa asbob bilan aniqlash qiyin bo‘lgan sifat
ko‘rsatkichlarida samarali natija beradi. Sensorlik tahlillar fizik-kimyoviy natijalar
bilan solishtirib yakuniy baho chiqarishda qo‘llaniladi.
Yuqoridagi tekshiruv va baholashlar asosida aniqlanishicha, milliy non
mahsulotlari iste’molga yaroqlilik darajasi va sifat ko‘rsatkichlari jihatidan GOST
31805–2012 me’yorlariga asosan baholanishi zarur. Ushbu standartlar orqali non
mahsulotlarining organoleptik, fizik-kimyoviy, mikrobiologik va toksikologik
xavfsizligi ta’minlanadi. O‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida Samarqand noni, tandir non
va baton non namunalarining asosiy ko‘rsatkichlari standartga yaqin, ayrim
parametrlarda esa to‘liq muvofiq ekani aniqlandi. Shu bilan birga, ayrim holatlarda
(masalan, kislotalik yoki namlikda) nazoratni kuchaytirish zarurati mavjud.
Non mahsulotlarining sifatini tizimli baholash, sensor va laboratoriya tahlillari
orqali umumxalq iste’moli uchun xavfsiz va yuqori sifatli non ishlab chiqarish
imkonini beradi. Milliy nonlarning texnologik jarayoni, saqlash va tashish shartlari,
sanoat gigienasi talablariga rioya etilishi ham ushbu jarayonning ajralmas qismi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
254
2181-
3187
hisoblanadi. Shu bois, milliy non mahsulotlarini baholash va ularning xavfsizlik
ko‘rsatkichlarini tadqiq qilish oziq-ovqat sanoatida muhim ilmiy-amaliy yo‘nalish
hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimov, S. A., & To‘xtayeva, M. T. (2015).
Oziq-ovqat mahsulotlari sifati va
xavfsizligi
. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
2.
Xusanov, R. S. (2012).
Non mahsulotlari texnologiyasi
. Toshkent: Fan va
texnologiya.
3.
Saidova, D. K. (2016).
Oziq-ovqat gigiyenasi va xavfsizlik asoslari
. Toshkent:
Yangi asr avlodi.
4.
Jabborov, A. N. (2014).
Oziq-ovqat mahsulotlarini sertifikatlash
. Toshkent:
Innovatsiya.
5.
Mahmudov, A. T. (2013).
Oziq-ovqat mahsulotlarini texnologik nazorati
.
Toshkent: Ilm ziyo.
6.
Usmonov, Z. T. (2011).
Texnologik mashinalar va jarayonlar
. Toshkent: Fan.
7.
Nurmatova, S. B. (2017).
Novvoylik mahsulotlari texnologiyasi
. Samarqand:
Zarafshon.
