ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
241
2181-
3187
SHAHAR MARKAZLARINI ELEKTROMOBILLASHTIRISH
JARAYONINI EKALOGIK VA IQTISODIY AFZALLIKLARI .
Toshloq tumani 2-son politexnikumi
“Maxsus fanlar” kafedrasi o’qituvchisi
Nodirov Roziq Ma’mirovich.
Annotatsiyasi:
Bugungi zamonaviy dunyo shaharlarida avtomobillarning deyarli
50% dan ortig‘i to‘g‘ri kelmoqda. Bu esa o‘z navbatida shaharlarda tirbantliklar yuzaga
keltiradi. Tirbantliklarda avtomobil harakat vaqti uzayadi va qo‘shimcha yonilg‘i
yonishiga olib keladi. Bu esa chiqayotgan zararli gazlar miqdorining ham ortishga
sabab bo‘ladi. Shahardagi daraxtlar va yashil hududlar bu gazlarni qayta ishlashga
ulgurmaydi. Bu muommolarni hal etish uchun elektomobillarni omalashtirish va
elekromobillar uchun zaryadlash stansiyalarini qurish zaruriyati paydo bo‘ladi va bu
esa iqtisodiy jihatdan sarf-xarajatlarni talab etadi, lekin shunday bo‘lsada iqtisodiy
jihatdan va ekologik jihatdan o‘zini oqlay olish usullarini yaratish bugungi kundagi
dunyo mamlakatlari orasidagi dolzarbdir.
Kalit so‘zlar:
Havo ifloslanishi, energiya samaradorli, shovqin, qayta ishlash,
texnik xizmat ko‘rsatish,
zaryadlash infratuzilmasi,
ekspluatatsiya xarajatlari,
qayta
tiklanadigan energiya manbalari.
Elektr transport vositalari (elektromobillar) ekologik afzalliklarining bir nechta
muhim jihatlari mavjud. Ular quyidagi asosiy omillar bilan bog‘liq:
Kamroq chiqindilar (emisiyalar):
Elektromobillar benzin yoki dizel bilan
ishlovchi avtomobillarga nisbatan ancha kamroq zararli chiqindilar (karbon dioksid,
azot oksidlari va boshqa zararli gazlar) chiqaradi. Elektr energiyasi qayta tiklanadigan
manbalardan (masalan, quyosh, shamol) olinadigan bo‘lsa, elektromobillarning karbon
izlari yanada kamayadi.
Kamroq havo ifloslanishi:
Elektron transport vositalari zararli gazlar (masalan,
NOx, PM2.5) ishlab chiqarmaydi, bu esa shaharlar va sanoat zonalaridagi havoni toza
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
242
2181-
3187
tutish va aholi salomatligini yaxshilashda muhim ahamiyatga ega. Bu, ayniqsa, shahar
markazlarida ahamiyatli.
Kamroq shovqin:
Elektromobillar an’anaviy benzin yoki dizel mashinalariga
qaraganda ancha jim ishlaydi. Bu, shahar hududlaridagi shovqin ifloslanishini
kamaytiradi va insonlar uchun yashash muhiti yanada qulayroq bo‘ladi.
Energiya samaradorligi:
Elektromobillar ko‘pincha ichki yonish dvigatellariga
nisbatan ancha samarali ishlaydi. Elektr dvigatellari energiyaning katta qismini
harakatga aylantiradi o‘rtacha (taxminan 85-90%), ichki yonish dvigatellari esa
energiyaning faqat 20-30% qismini harakatga aylantiradi. Bu, resurslardan samarali
foydalanish va energiya sarfini kamaytirish imkonini beradi.
Uzun muddatda qayta tiklanadigan energiya manbalariga o‘tish:
Elektromobillarni zaryadlashda qayta tiklanadigan energiya manbalaridan (masalan,
quyosh va shamol energiyasidan) foydalanish ularning ekologik afzalliklarini yanada
oshiradi. Bu, fosil yoqilg‘ilariga bo‘lgan talabni kamaytiradi va karbon izini
pasaytiradi.
Qayta ishlash imkoniyati:
Elektromobillarning akkumulyatorlari va boshqa
qismlari qayta ishlanishi mumkin. Ular ishlab chiqarish jarayonida ko‘proq tabiiy
resurslarni tejash va atrof-muhitga zarar etkazishni kamaytiradi.
Uzun muddatda texnologik rivojlanish:
Elektr transporti texnologiyalari
rivojlanishi davomida yangi akkumulyatorlar va energiya samaradorligini oshirish
usullari paydo bo‘ladi, bu esa elektromobillarning ekologik jihatdan yanada foydali
bo‘lishiga imkon yaratadi.
Yoqilg‘iga nisbatan arzon energiya xarajatlari
Elektromobillarni zaryad qilish
an'anaviy benzin yoki dizel mashinalariga qaraganda arzonroq bo‘lishi mumkin. Elektr
energiyasi odatda yoqilg‘iga qaraganda kamroq narxda bo‘ladi. Misol uchun:Elektr
energiyasining narxi odatda benzin yoki dizel bilan solishtirganda pastroq
bo‘ladi.Elektr energiyasi yanada samarali ishlatiladi (ya’ni, elektr dvigateli ichki
yonish dvigateliga qaraganda ko‘proq energiya uzatadi).Natijada, elektromobillarning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
243
2181-
3187
xarajatlari o‘z vaqtida past bo‘lishi mumkin, ayniqsa, uzoq muddatli foydalanish
uchun.
Kamroq texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlari
Elektromobillarda ichki yonish
dvigateliga ega mashinalarga qaraganda ancha kam harakatlanuvchi qismlar mavjud.
Bu esa texnik xizmat ko‘rsatishni va ta'mirlash xarajatlarini kamaytiradi.
Masalan:Elektromobillarda moy almashinuvi, tormoz tizimi va boshqa ichki yonish
dvigateliga tegishli uskunalar talab qilinmaydi.Batareya va dvigatellar juda kam ishdan
chiqadi, shuning uchun uzoq muddatli texnik xizmatlar kamroq talab qilinadi.
Davlatning qo‘llab-quvvatlashi va subsidiyalar Ko‘plab davlatlar elektromobillarga
qo‘llab-quvvatlovchi siyosatlarni joriy qilgan. Bunga quyidagilar kiradi: Subsidiyalar
va soliq imtiyozlari: Elektromobillarni sotib olish yoki ularga texnik xizmat ko‘rsatish
uchun davlatlar xarajatlarni qisqartirishga yordam beradi.
Zaryadlash infratuzilmasini rivojlantirish:
Ko‘pgina davlatlar zaryadlash
stansiyalarining qurilishi va kengayishiga investitsiya kiritmoqda, bu esa
elektromobillarning foydalanish imkoniyatlarini oshiradi. Bunday qo‘llab-quvvatlash
davlat darajasida elektromobillarning narxini tushiradi va ularni yanada jozibador
qiladi.
Batareya narxining pasayishi
Elektromobillarning akkumulyatorlari — eng
qimmat qismlaridan biridir. Ammo batareyalar texnologiyasi rivojlanib, ishlab
chiqarish hajmi oshgani sayin, ular narxi pasaymoqda. Bu esa elektromobillarning
narxining umumiy pasayishiga olib keladi. Batareya narxining kamayishi, shuningdek,
elektromobilning ishlash muddatini va uning iqtisodiy samaradorligini oshiradi.Uzoq
muddatda tejash Elektromobillarning boshlang‘ich xarajati an'anaviy avtomobillarga
qaraganda ko‘proq bo‘lishi mumkin, ammo uzoq muddatli foydalanishda ular ko‘proq
tejashni ta'minlaydi:
Energiyani tejash:
Elektromobillar benzin yoki dizel mashinalarga qaraganda
ko‘proq samarali energiya sarflaydi. Bu uzoq muddatda yoqilg‘i xarajatlarini sezilarli
darajada kamaytiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
244
2181-
3187
Yo‘lovchi transportida arzonroq ekspluatatsiya Elektromobillarni taksi, ride-
hailing xizmatlari (masalan, Uber, Lyft) yoki shahar transportida foydalanish ham
iqtisodiy jihatdan foydali bo‘lishi mumkin. Bu tizimlarda elektr transport vositalarini
ishlatish:
Kamroq ekspluatatsiya xarajatlari:
Kamroq yoqilg‘i sarfi va texnik xizmatlar
bilan elektromobillar uzoq muddatda iqtisodiy jihatdan samarali.
Tez amortizatsiya:
Elektromobillar kamroq texnik nosozliklar yuzaga
keladiganligi sababli, ular uzoq muddatli xizmatni ta’minlashi mumkin.
Uzoq muddatda iqtisodiy o‘zgarishlar Elektr energiyasining ishlab chiqarilish
manbai o‘zgargan sari, elektromobillarning iqtisodiy samaradorligi ham o‘zgaradi.
Masalan, quyosh yoki shamol energiyasidan foydalanish narxi tushgan sari,
elektromobillarning xarajatlari ham kamayadi. Bu, birinchi navbatda, qayta
tiklanadigan energiya manbalarining narxining pasayishi bilan bog‘liq.
Umumiy xulosa qilganda, elektromobillar ekologik afzalliklarni taqdim etadi va
ularni kengaytirish orqali atrof-muhitga bo‘lgan salbiy ta'sirni kamaytirish mumkin.
Elektron transport vositalarining (elektromobillar) iqtisodiy samaradorligi bir nechta
asosiy omillar bilan bog‘liq bo‘lib, ularning o‘zgaruvchan narxlari, ishlab chiqarish
jarayonlari, energiya sarfi va uzoq muddatdagi xarajatlarni o‘z ichiga oladi. Quyida
elektromobillarning iqtisodiy samaradorligini ta'sir qiluvchi asosiy faktorlarni ko‘rib
chiqamiz:
Elektromobillar boshlang‘ich xarajatlari yuqori bo‘lishi mumkin, ammo uzoq
muddatli iqtisodiy samaradorlikka ega bo‘lishi mumkin. Yoqilg‘i xarajatlari pastligi,
texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlarining kamligi va davlatning qo‘llab-quvvatlashi
elektromobillarni iqtisodiy jihatdan yanada samarali qilishga yordam beradi.
Batareyalar texnologiyasi va ishlab chiqarish hajmi oshgani sayin, elektromobillarning
narxlari pastlab, ularning iqtisodiy jozibadorligi yanada oshmoqda.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:
[1.] James Laminae va John Lowry “Electric Vehicle Technology Explained” 2003-yil
312 bet
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
245
2181-
3187
[2.] David A. Kirsch “The Electric Vehicle and the Burden of History” 2000-yil 336
bet
[3.] David MacKay “Sustainable Energy – Without the Hot Air” 2008-yil 462 bet
[4.] Ray Kurzweil “Powering the Future: How We Will (Eventually) Solve the Energy
Crisis and Fuel the Civilization of Tomorrow” 2009-yil 592 bet
