ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
135
2181-
3187
JADIDLAR HARAKATI: TARIXIY ZARURAT, MILLIY UYGʻONISH
VA MA'RIFATGA ASOSLANGAN ISLOHOT DASTURI.
Olloberdiyeva Shodiyona Baxrom qizi
Termiz Davlat pedagogika instituti
Pedagogika va Ijtimoiy fanlar fakulteti
Pedagogika ta'lim yoʻnalishi 1-bosqich talabasi
E-mail: shodiyonaolaberdiyeva@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy
Osiyoda yuzaga kelgan jadidchilik harakati chuqur tarixiy-falsafiy nuqtai nazardan
yoritiladi. Harakatning maʼrifiy, siyosiy va madaniy asoslari, uning ilg‘or vakillarining
faoliyati, jadid maktablari, milliy matbuot, adabiyot va teatr orqali xalqni uyg‘otish
yo‘lidagi sa’y-harakatlari ilmiy asosda tahlil qilinadi. Jadidlar merosining hozirgi
o‘zbek jamiyatida tutgan o‘rni va dolzarbligi haqida xulosa chiqariladi.
Kalit so‘zlar:
Jadidchilik, uyg‘onish, islohot, maʼrifat, milliy o‘zlik, matbuot,
maktab, teatr, Turkiston Muxtoriyati.
Kirish:
Jadidchilik harakati O‘rta Osiyo xalqlari tarixida uyg‘onish davri rolini
bajargan, zamonaviylik va milliylik g‘oyalarini uyg‘unlashtirgan o‘ziga xos harakatdir.
Uning ildizlari nafaqat ijtimoiy-siyosiy, balki diniy-maʼrifiy va falsafiy asoslarga ega.
Mustamlaka sharoitida shakllangan bu harakat jamiyatni ilm-fan, madaniyat, siyosat
va iqtisodiyot sohalarida o‘zgartirishni o‘z oldiga maqsad qilgan edi. Jadidlarning
faoliyati bugungi O‘zbekiston taraqqiyotida ham o‘z aksini topmoqda.
Jadidchilik harakatining vujudga kelishining tarixiy-falsafiy asoslari
Mustamlaka sharoitidagi ijtimoiy inqiroz
XIX asr oxirida Rossiya imperiyasi tomonidan Turkistonning bosib olinishi
mahalliy jamiyatda siyosiy mustaqillik, iqtisodiy erkinlik va madaniy rivojlanishning
inqirozga uchrashiga sabab bo‘ldi. Bu inqiroz oqibatida xalqda turmush darajasi tushib
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
136
2181-
3187
ketdi, ilm-fan va taʼlim rivojisiz qoldi. Shunday murakkab sharoitda jamiyatning ilg‘or
qatlamida yangicha tafakkur shakllana boshladi.
Islom tafakkuri va Yevropa uyg‘onish g‘oyalari sintezi
Jadidlar nafaqat mahalliy anʼanaviy bilimlar bilan, balki Rossiya va Yevropa
maʼrifatchiligi bilan ham tanish edilar. Ular islomning asl mohiyatiga, ya’ni aql, ilm,
taraqqiyot g‘oyalariga tayanib, jamiyatni uyg‘otish yo‘lini tanladilar. Bu jihatdan,
jadidlar musulmon dunyosining o‘ziga xos “ma’rifiy uyg‘onish” vakillari bo‘lib
chiqdilar.
Jadidlarning asosiy islohot yo‘nalishlari
Yangi usul maktablari va taʼlimdagi burilish
Jadidlar ilk islohotni taʼlimdan boshladilar. Eski usulda faqat Qur’on, sarf-nahv
o‘rgatiladigan maktablarga qarshi ravishda, yangi usul maktablarida arifmetika,
geografiya, tarix, tabiiy fanlar, chizmachilik, chet tillari o‘rgatildi. Ta’limda tovush
asosidagi yondashuv (fonetika) joriy qilindi.
Jadid maktablari nafaqat bilim, balki tarbiya, mustaqil fikr, milliy ongni
shakllantirish maskaniga aylandi. Abdulla Avloniy yozganidek:
“Millatni saodatga chiqaradigan – maʼrifatdir, maʼrifat esa – tarbiya bilan
boshlanadi.” Milliy matbuot va jamoatchilik fikrining uyg‘onishi
Jadidlar xalqni uyg‘otishning eng samarali yo‘li — matbuot deb bildilar.
“Taraqqiy”, “Shuhrat”, keyinchalik “Oyna”, “Sadoi Turkiston” kabi gazeta-jurnallar
xalq orasida ilg‘or fikrlar yoyilishiga sabab bo‘ldi. Bu nashrlarda savodsizlik, xurofot,
loqaydlik, ijtimoiy tengsizlik tanqid qilinar, ilg‘or Yevropa tajribasi targ‘ib etilar edi.
Milliy teatr, adabiyot va publitsistika orqali uyg‘otish
Jadidlarning madaniyat sohasidagi xizmatlari ham beqiyosdir. Behbudiy 1911-
yilda Samarqandda “Padarkush” pyesasini sahnalashtirib, o‘zbek teatrining
poydevorini qo‘ydi. Bu orqali ular og‘zaki targ‘ibotdan tashqari, sahna orqali ham xalq
ongini uyg‘otishga kirishdilar.
Jadidlar va siyosiy uyg‘onish
Turkiston Muxtoriyati – milliy mustaqillik harakati
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
137
2181-
3187
1917-yil Oktyabr inqilobidan so‘ng, jadidlar siyosiy imkoniyatlardan foydalanib,
o‘zlarining eng katta orzusi — Turkiston Muxtoriyatini eʼlon qildilar. Bu tarixiy voqea
o‘zbek va umuman turkiy xalqlarning siyosiy uyg‘onishining eng yuqori cho‘qqisi edi.
Ammo bu muxtoriyat bolsheviklar tomonidan qisqa muddatda qulatildi va minglab
jadidlar taʼqib qilindi.
Qatag‘on va unutilgan avlod
1930-yillarda Sovet hukumati ko‘plab jadidlarni "xalq dushmani" deb eʼlon qilib,
ularni otib tashladi yoki Sibirga surgun qildi. Bu milliy ziyolilarning butun bir avlodini
yo‘qotish bilan barobar bo‘ldi.
Jadidlar merosi va zamonaviy O‘zbekiston
Ularning g‘oyalari bugungi islohotlarga asos bo‘lmoqda
Bugungi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar — taʼlim tizimidagi
modernizatsiya, milliy o‘zlikni anglash, ilm-fan rivoji, ommaviy madaniyatdagi
uyg‘onish — barchasi jadidlar orzu qilgan jamiyat modeliga yaqinlashmoqda.
Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan “Yangi O‘zbekiston”
konsepsiyasida ham maʼrifat, milliy qadriyat, zamonaviy tafakkur asosiy
tamoyillardan biri hisoblanadi.
Xulosa
Jadidchilik harakati — nafaqat tarixiy fakt, balki maʼnaviy, siyosiy va intellektual
yuksalishning ramzidir. Ularning faoliyati O‘zbekistonda milliy uyg‘onish, zamonaviy
taʼlim, matbuot, adabiyot, teatr va siyosiy tafakkur asoslarini yaratdi. Jadidlar — millat
o‘zligini yo‘qotmasligi, ilmli va maʼrifatli jamiyat qurilishi yo‘lida o‘z hayotini qurbon
qilgan avloddir. Ularning merosi bugungi avlod uchun ibrat va ilhom manbaidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Qosimov B. Jadidchilik tarixidan saboqlar. – Toshkent: Fan, 2005.
2. Behbudiy M. Tanlangan asarlar. – Toshkent: O‘zbekiston, 2002.
3. Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
nashriyot, 1992.
4. Karimov I. Yuksak maʼnaviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Maʼnaviyat, 2008.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
138
2181-
3187
5. Saidov A. Turkiston jadidlari: milliy uyg‘onish tarixidan lavhalar. – Samarqand,
2010.
6. Nazarov Q. Jadid adabiyoti: taraqqiyot yo‘llari. – Toshkent, 2017.
