ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
124
2181-
3187
XIRURGIYADA BUYRAK TOSH KASALLIKLARINI DAVOLASH
ALFRAGANUS UNIVERSITETI
KLINIK FANLAR KAFEDRASI ASSISTENTI
YAXSHIBOYEV BAXTIYOR
Annotatsiya:
Buyraklarda toshlarning hosil bo‘lishi siydikdagi tuzlarning
to‘planishi tufayli sodir bo‘ladi. Buyrak toshlarini o‘z vaqtida davolashni boshlamaslik
xavfli kasalliklarga olib kelishi mumkin.
Kalit so‘z:
Nefrit,buyrak yetishmovchiligi,nefrolitiaz,piyelonefrit.
Kirish:
Buyraktosh kasalligi, nefrolitiaz — buyrak va siydik yoʻllarida tosh hosil
boʻlishi bilan kechadigan kasallik. Bir yoki ikki tomonlama boʻladi. Bolalariga
nisbatan kattalar orasida koʻproq uchraydi. Organizmda vitaminlar yetishmasligi,
kamqonlik, oqsillar tanqisligi, meʼdaichak kasalliklari,qalqonsimon bez yonidagi
bezchalar faoliyatining kuchayishi, piyelonefrit, buyrakdan siydik oqimi qiyinlik bilan
oʻtadigan boshqa kasalliklar oqibatida moddalar almashinuvining buzilishi sabab
boʻladi. Irsiy omillarning ham ahamiyati bor. Kasallik asosida oqsil oʻlaksasi atrofiga
siydikda qiyin eriydigan tuz kristallari yopishib, mikrolitlar hosil qilishi yotadi; ular
astasekin kattalashib, toshlarga aylanadi (mas, urat kislota tuzlaridan uratlar,kalsiy
oksalatdan esa oksalat toshlari va hokazo). Tosh oʻlchamlari kattalasha borib, buyrak
kosachasi yoki jomiga tiqilib, siydik dimlanishi roʻy berganda, oʻziga xos klinik
manzara kuzatiladi. Belning oʻng yoki chap tarafida qattiq sanchiq paydo boʻlib
(qarang Buyrak sanchigi), u jinsiy aʼzolarga, sonning old yuzasiga tarqaladi. Sanchiq
bir necha minutdan bir necha soatgacha davom etadi. Baʼzan ogʻriq suyet boʻlib,
jismoniy ish qilganda, sakraganda, transport silkitganida, tosh joyidan siljib, siydik
nayiga yoki qovuqqa oʻtganida ogʻriq kuchayishi va bunda mikrogematuriya
makrogematuriyaga aylanishi mumkin.
Asosiy qism:
Buyraklarda toshlarning hosil bo‘lishi siydikdagi tuzlarning
to‘planishi tufayli sodir bo‘ladi. Kasallikning asosiy sabablari quyidagilardan iborat:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
125
2181-
3187
Bolalar serharxasha boʻlib, bezovtalanadi, qorni yoki kindik atrofini koʻrsatib,
chinqirib yigʻlaydi, siydikda leykotsit va eritrotsitlar boʻladi. Ultratovush (UTT) yoki
rentgen tekshiruvlariga asoslanib tashxis qoʻyiladi. Toshning oʻlchami siydik nayidan
chiqa olish darajasida boʻlsa, uni erituvchi dorilar, giyoxdar va parhez yordamida
davolanadi. Litotriptor yordamida toshni maydalab, siydik yoʻllaridan chiqarib
yuborish tobora koʻp qoʻllanilmoqsa. Zaruriy hollarda jarrohlik usulida tosh buyrakdan
olib tashlanadi.Buyrak tosh kasalligi siydik nisbiy zichligining o‘zgarishiga
vagipostenuriyani ham keltirib chiqaradi.
Buyrak konsentratsiyalash qobiliyati
buzilishining bitta belgisi hisoblanadi. Ulardan faqat giperstenuriya – siydik nisbiy
zichligining koʻtarilishi buyrak kasalliklari bilan bevosita bogʻliq boʻlmasdan, qandli
diabet, giperparatireoz, ogʻir metalll tuzlari bilan surunkali zaharlanish oqibatida
boʻladi.
Siydik nisbiy zichligining pasayishi (1002–1010 atrofida oʻzgarib turadi)
kanalchalarning kalavalar filtratini konsentratsiyalash qobiliyati buzilishi oqibatida
kelib chiqib, bu buyrak yetishmovchiligi vaqtida kuzatiladi.Buyrak toshi va
yetishmovchiligi kuchayib borganda izogipostenuriya holati roʻy beradi, bunda bemor
har xil vaqt oraligʻida nisbiy zichligi past boʻlgan bir xil siydik porsiyasini chiqaradi.
Buyraklardan toshlarni olib tashlash quyidagi usullar bilan amalga oshirilishi
mumkin:
-Ochiq bo‘shliq operatsiyasi.
-Endoskopik va laparoskopik operatsiyalar.
-Bel sohasidagi teshik orqali toshlarni maydalash.
-Toshlarning ultratovushli maydalanishi.
Dori preparatlaridan quyidagilar buyuriladi:
-Analgetiklar.
-Spazmolitiklar.
-Diuretiklar.
Buyrak toshlarini o‘z vaqtida davolashni boshlamaslik quyidagi xavfli
kasalliklarga olib kelishi mumkin:
-Buyrak sanchig‘i.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
126
2181-
3187
-Piyelonefrit.
-Buyrak yetishmovchiligi.
Xulosa
:
Buyrakda tosh hosil bo’lishining oldini olish uchun bir nechta chora-
tadbirlarni ko’rish mumkin:
1. Ko’p suyuqlik ichish: Suv ichish buyraklar uchun juda muhim. Kuniga kamida
2-3 litr suv ichish, buyraklardagi tuzlar va boshqa moddalar to’planib tosh hosil
qilishining oldini oladi.
2. Sog’lom ovqatlanish: Tuz, shakar, qizdirilgan yog’lar va yuqori qand miqdori
bo’lgan oziq-ovqatlardan cheklanish kerak. Shuningdek, oksalat (masalan, ismaloq,
qizil uzum va no’xat kabi) tarkibiga boy ovqatlarni cheklash ham foydali bo’lishi
mumkin.
3. Kalsiy miqdorini nazorat qilish: Kalsiy toshlarining oldini olish uchun o’rtacha
miqdorda kalsiy olish tavsiya etiladi. Kalsiyni tabiiy manbalardan (masalan, sut va sut
mahsulotlari) olish yaxshiroq.
4. Sog’lom tana vaznini saqlash: Semizlik, buyakda toshlarning hosil bo’lishiga
olib kelishi mumkin. Sog’lom tana vaznini saqlash va muntazam jismoniy mashqlar
bilan shug’ullanish muhim.
5. Dori-darmonlarni ehtiyotkorlik bilan qabul qilish: Ba’zi dorilar, ayniqsa
diuretikka o’xshash vositalar, toshlarning hosil bo’lishiga olib kelishi mumkin.
Shuning uchun, dori-darmonlarni faqat shifokor ko’rsatmasi bilan olish kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.I.R. AGABABYAN, SH.X.ZIYADULLAYEV, J.A. ISMAILOV, N.M.
DJABBAROVA
SURUNKALI BUYRAK KASALLIKLARI
2.F.A.AKILOV, U.E.BEGALIYEV SH.T.MUXTAROV, J.X.MIRHAMIDOV
UROLOGIYA
3.S.A.APLAZOV, X.S.APLAZOV BOSGLANG‘ICH UROLOGIYA
4.
S.A.APLAZOV UMUMIY UROLOGIYA
