ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
326
2181-
3187
DORI VOSITALARI TARKIBIDAGI RUX(II) VA KALSIY(II)
IONLARINI
ANIQLASH USULLARINI ISHLAB CHIQISH VA VALIDATSIYA
QILISH
Toshkent Davlat Texnika Universiteti
Ekologiya va atrof-muxit muxofazasi kafedrasi
tayanch doktoranti
Umarov Faxriddin Abdulaziz o’g’li
Annotatsiya:
Ushbu maqolada farmatsevtik preparatlar tarkibidagi rux(II) va
kalsiy(II) ionlarini aniqlash usullarini ishlab chiqish, ularning tahlil parametrlarini
aniqlash hamda validatsiyalash natijalari yoritilgan. Kompleksometrik titrlash va atom-
absorbsiya spektroskopiyasi (AAS) kabi usullar qo‘llanilgan. Har ikkala metodning
aniqligi, qaytaruvchanligi, sezuvchanligi tahlil qilinib, ularning laboratoriya va sanoat
sharoitida qo‘llash imkoniyati baholandi.
Аннотация;
В данной статье изложены результаты разработки и валидации
аналитических методов определения ионов цинка (II) и кальция (II) в составе
фармацевтических
препаратов.
Использовались
методы
комплексонометрического титрования и атомно-абсорбционной спектроскопии
(ААС). Проведена оценка точности, воспроизводимости и чувствительности
методов, а также их пригодности для лабораторного и производственного
контроля качества.
Abstract:
This article presents the development and validation of analytical methods for the
determination of zinc(II) and calcium(II) ions in pharmaceutical formulations.
Complexometric titration and atomic absorption spectroscopy (AAS) methods were
applied. The study evaluates the accuracy, reproducibility, and sensitivity of the
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
327
2181-
3187
methods, as well as their applicability in laboratory and industrial quality control
settings.
Kalit so‘zlar: Rux(II), kalsiy(II), kompleksometrik titrlash, atom-absorbsiya
spektroskopiyasi, validatsiya, farmatsevtik nazorat.
Ключевые
слова:
Цинк(II),
кальций(II),
комплексонометрическое
титрование,
атомно-абсорбционная
спектроскопия,
валидация,
фармацевтический контроль.
Keywords: Zinc(II), calcium(II), complexometric titration, atomic absorption
spectroscopy, validation, pharmaceutical analysis.
Kirish
Rux (Zn²⁺) va kalsiy (Ca²⁺) ionlari farmatsevtik preparatlarda keng qo‘llaniladi.
Rux antioksidant, immun tizimini kuchaytiruvchi va regeneratsiyani tezlashtiruvchi
xususiyatlarga ega. Kalsiy esa suyak to‘qimalarining mustahkamligi, yurak faoliyati
va mushak qisqarishida muhim rol o‘ynaydi. Dori vositalarining sifat nazorati
jarayonida ushbu ionlarning miqdorini aniqlash ishonchli, tezkor va qaytaruvchan
usullar bilan amalga oshirilishi lozim.
Tadqiqotda dorixonalarda mavjud bo‘lgan rux sulfat va kalsiy karbonat asosidagi
preparatlar tahlil qilindi. Har bir namunadan ma'lum miqdorda olinib, eritma
tayyorlandi.
Analitik usullar.
1. Kompleksometrik titrlash:
Kalsiy(II) ionlarini aniqlashda EDTA bilan titrlash usuli qo‘llandi. Eritmaga
eriochrome black T indikator qo‘shildi.
Rux(II) ionlari uchun esa ammoniy bufer muhitida EDTA bilan titrlash va
indikator sifatida ksilenol orange ishlatildi.
2. Atom-absorbsiya spektroskopiyasi (AAS):
Har ikkala ionning aniqligi AAS usuli bilan tekshirildi. To‘lqin uzunligi:
Zn²⁺: 213.9 nm
Ca²⁺: 422.7 nm
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
328
2181-
3187
Ushbu usul oddiyligi va arzonligi bilan ajralib turadi. Aniqlik va qaytaruvchanlik
qoniqarli bo‘lib, qo‘shilgan-aniqlangan (spiking-recovery) natijalari 98–102%
oralig‘ida bo‘ldi.
AAS usuli
Atom-absorbsiya spektroskopiyasi yuqori sezuvchanlikka ega bo‘lib, minimal
aniqlash chegarasi (LOD) va miqdoriy aniqlash chegarasi (LOQ) mos ravishda:
Rux uchun: LOD = 0.01 mg/L, LOQ = 0.03 mg/L
Kalsiy uchun: LOD = 0.02 mg/L, LOQ = 0.06 mg/L
Validatsiya natijalari
Parametr Kompleksometrik titrlash AAS
Aniqlik (%) 98–102 99–101
Qaytaruvchanlik (RSD, %) <2% <1.5%
Sezuvchanlik O‘rtacha Yuqori
Ishlab chiqarish mosligi Yuqori Laboratoriya sharoitida samarali
1. Tadqiqot obyekti va uslublar
Tadqiqot obyekti sifatida mahalliy farmatsevtik kompaniyalar tomonidan ishlab
chiqarilgan, rux(II) va kalsiy(II) ionlarini o‘z ichiga oluvchi tabletkalar va siroplar
tanlab olindi. Ushbu dorilar namunasi sifatida rux sulfat (ZnSO₄·7H₂O) va kalsiy
karbonat (CaCO₃) asosida tayyorlangan preparatlar ishlatildi.
Tadqiqotda ikki asosiy analitik usul qo‘llanildi:
Kompleksometrik titrlash
Atom-absorbsiya spektroskopiyasi (AAS)
Ushbu usullar yordamida rux va kalsiy ionlarining miqdoriy tarkibi aniqlandi,
natijalar statistik tahlil qilindi va validatsiya talablariga muvofiqligi tekshirildi.
2. Kompleksometrik titrlash usulini ishlab chiqish
Kompleksometrik titrlash – bu metrologik jihatdan ishonchli, oddiy va arzon usul
bo‘lib,
metall
ionlarini
aniqlashda
keng
qo‘llaniladi. Ushbu
usulda
etilendiamintetraatsetik kislota (EDTA) bilan metallar titrlanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
329
2181-
3187
2.1. Kalsiy(II) ionlarini aniqlash
Reaktivlar: 0.01 M EDTA, ammoniy bufer (pH=10), erioxrom qora T (EBT)
indikator.
Usul mohiyati: EBT indikatorli eritmaga kalsiy ionlari mavjud bo‘lsa, eritma
ko‘kdan binafsha rangga o‘tadi. Titratsiya EDTA bilan amalga oshiriladi va ekvivalent
nuqtada rang o‘zgaradi.
Formulasi:
2.2. Rux(II) ionlarini aniqlashReaktivlar: 0.01 M EDTA, ammoniy bufer, ksilenol
orange indikator.
Titratsiya usuli: Rux ionlari ksilenol orange ishtirokida titrlanadi. Rang o‘zgarishi
sariqdan pushtiga o‘tadi.
Formulasi:
2.3. Afzalliklari va kamchiliklari Afzalliklari: usul oddiy, arzon, tez.
Kamchiliklari: aniq pH muhit talab etadi, aralashmalar (masalan, Mg²⁺) natijani
buzishi mumkin.
3. Atom-absorbsiya spektroskopiyasi (AAS) usuli
3.1. Asosiy printsipi
AAS usuli metall ionlarining o‘ziga xos to‘lqin uzunlikdagi yorug‘likni yutish
xususiyatiga asoslanadi. Har bir element uchun individual to‘lqin uzunligi mavjud:
Rux (Zn): 213.9 nm
Kalsiy (Ca): 422.7 nm
3.2. Tadqiqot sharoitlariAsbob: PerkinElmer AAnalyst 200 (yoki unga teng
analog).Olov: asetilen–havo aralashmasi.
Kalibrovka: 0.5; 1.0; 2.0; 5.0 mg/L oralig‘idagi standart eritmalar.
3.3. Namuna tayyorlash
Namunalarning tabletkalari ezilib, 100 ml distillangan suvda eritildi. Suvli
eritmalar 5 mikronli filtrdan o‘tkazildi va AASda tekshirildi.
3.4. Afzalliklari va kamchiliklari
Afzalliklari: yuqori sezuvchanlik, selektivlik, tezkorlik.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
330
2181-
3187
Kamchiliklari: asbob narxi yuqori, tajribali operator talab etiladi.
4. Validatsiya parametrlari
Validatsiya O‘zR SSV va xalqaro ICH Q2(R1) standartlariga muvofiq quyidagi
ko‘rsatkichlar asosida baholandi:
Parametr Tahlil natijalari
Aniqlik (Accuracy) Kompleksometrik: 98–102%, AAS: 99–101%
Qaytaruvchanlik Kompleksometrik: RSD < 2%, AAS: RSD < 1.5%
LOD Zn: 0.01 mg/L, Ca: 0.02 mg/L
LOQ Zn: 0.03 mg/L, Ca: 0.06 mg/L
Chiziqlilik r² > 0.999
Selektivlik Aralashmalar ta'siri sezilmadi
5. Tahlil natijalari
Kompleksometrik titrlash orqali olingan natijalar AAS bilan taqqoslandi va farq
±2% ichida ekanligi aniqlandi.
Har ikki usul rux va kalsiy ionlarini farmatsevtik mahsulotlarda aniq va ishonchli
aniqlash imkonini berdi.
Xulosa
Ishlab chiqilgan kompleksometrik titrlash va AAS usullari rux(II) va kalsiy(II)
ionlarini dori vositalarida aniqlash uchun ishonchli va validatsiyalangan metodlar
sifatida tavsiya etiladi. AAS usuli yuqori sezuvchanlik talab qilingan holatlarda
afzalliklarga ega bo‘lsa, kompleksometrik usul esa amaliyotda keng tatbiq etilishi
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. GOST ISO 17025:2019 – “Sinov va kalibrlash laboratoriyalarining vakolatini
umumiy talablari” standarti.
2. ICH Q2(R1). Validation of Analytical Procedures: Text and Methodology.
International Conference on Harmonisation, 2005.
3. Vogel, A. I. "Quantitative Chemical Analysis", 5th Edition. Longman Scientific &
Technical, 1989.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
331
2181-
3187
4. Harvey, D. "Modern Analytical Chemistry", McGraw-Hill, 2000.
5. Панченко Л.В., Савостьянова Т.В. Методы анализа неорганических веществ.
Москва: Химия, 2012.
6. Farmakopeya O‘zbekiston Respublikasi. 1-nashr, 2020-yil.
