ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
90
2181-
3187
MEANS OF ENHANCING FIGURATIVE THINKING IN UZBEK AND
ENGLISH LANGUAGES
Tangirova Sevinch Alisherovna
Karshi State University
Faculty of Philology and
Language Teaching 1st-year student
Annotation:
This article explores linguistic and stylistic tools that contribute to
the development of figurative thinking in Uzbek and English languages. It analyzes the
role of metaphor, metonymy, epithet, phraseological units, and other expressive means
in expanding cognitive scope and enhancing aesthetic and logical reasoning. The
influence of structural and cultural differences between the two languages on figurative
expression is also discussed. The findings have practical value for both language
teaching and translation studies.
Keywords:
figurative thinking, stylistic device, metaphor, phraseological unit,
english language
OʻZBEK VA INGLIZ TILLARIDA OBRAZLI TAFAKKURLARNI
OSHIRISH VOSITALARI
Tangirova Sevinch Alisherovna
Qarshi davlat universiteti
Filologiya va tillarni o’qitish (ingliz tili) yo’nalishi 1-kurs talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada oʻzbek va ingliz tillarida obrazli tafakkurni
shakllantirish va rivojlantirishga xizmat qiluvchi lingvistik va stilistik vositalar tahlil
qilinadi. Xususan, metafora, metonimiya, epitet, frazeologizmlar va boshqa badiiy
ifoda vositalari orqali tafakkur doirasini kengaytirish, til egasining estetik didi va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
91
2181-
3187
mantiqiy fikrlash salohiyatini oshirish imkoniyatlari yoritiladi. Shuningdek, ikki til
strukturasi va madaniyati o‘rtasidagi farqlar obrazli fikrlashga qanday ta’sir qilishi
haqida ham fikr yuritiladi. Tadqiqot natijalari lingvodidaktik va tarjimaviy jarayonlar
uchun ham amaliy ahamiyatga egadir.
Kalit so‘zlar:
obrazli tafakkur
,
badiiy vosita
,
metafora
,
frazeologizm
,
ingliz tili
СРЕДСТВА РАЗВИТИЯ ОБРАЗНОГО МЫШЛЕНИЯ В УЗБЕКСКОМ И
АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКАХ
Тангирова Севинч Алишеровна
Каршинский государственный университет
Филология и преподавание языков (английский язык) студент 1 курса
Аннотация:
В данной статье рассматриваются лингвистические и
стилистические средства, способствующие развитию образного мышления в
узбекском и английском языках. Анализируются такие выразительные средства,
как метафора, метонимия, эпитет, фразеологизмы и их роль в расширении
мыслительных горизонтов и формировании эстетического восприятия. Также
обсуждаются различия в структуре и культуре двух языков и их влияние на
образное выражение. Результаты исследования имеют практическое значение
для лингводидактики и переводоведения.
Ключевые слова
: образное мышление, стилистическое средство, метафора,
фразеологизм, английский язык
Albatta, quyida “Oʻzbek va ingliz tillarida obrazli tafakkurlarni oshirish
vositalari” mavzusiga mos kirish qismini taqdim etaman. Kirish ilmiy uslubda,
mavzuga kirishish, dolzarblik, maqsad va vazifalarni ifodalovchi tarzda yozilgan:
Kirish:
XXI asrda ta'lim va fan sohalarida ijodiy fikrlash, obrazli tafakkur va
badiiy idrok salohiyatini oshirish dolzarb vazifalardan biri sifatida qaralmoqda. Til –
nafaqat aloqa vositasi, balki inson tafakkuri va estetik dunyoqarashining ifodasidir.
Ayniqsa, badiiy vositalar orqali obrazli fikrlashni shakllantirish ham til o‘rganish, ham
madaniyatni chuqur anglashda muhim omil hisoblanadi.[1]
Oʻzbek va ingliz tillarining
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
92
2181-
3187
tuzilishi, ifoda usullari, madaniy kontekstlari oʻzaro farqli boʻlgan boʻlsa-da, har ikkisi
ham obrazli tafakkurni rivojlantirish uchun boy lingvistik vositalarga ega. Metafora,
epitet, frazeologik birliklar, sinonimiya va boshqa stilistik unsurlar fikrni nafaqat aniq,
balki obrazli va ta'sirchan ifodalash imkonini beradi. Bu esa til o‘rganuvchining
dunyoni anglash darajasiga, idrok va muloqot madaniyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi – o‘zbek va ingliz tillarida obrazli tafakkurni
shakllantirishga xizmat qiluvchi asosiy vositalarni tahlil qilish, ularning o‘xshash va
farqli jihatlarini aniqlash hamda til o‘rgatish va tarjimada ularni samarali qo‘llash
yo‘llarini ko‘rsatishdan iborat. Shuningdek, ikki tilda obrazli ifodaning lisoniy asoslari
va ular orqali madaniy tafakkur qanday shakllanishi ham ilmiy tahlilga tortiladi.[2-3]
Metodik tahlil va natijalar:
O‘zbek va ingliz tillarida obrazli tafakkurni
rivojlantirishga xizmat qiluvchi lingvistik vositalarni aniqlash va ularning ta’sirini
o‘rganishda bir necha metodik yondashuvlar qo‘llanildi. Tadqiqot jarayonida
taqqoslov (kontrastiv) tahlil, deskriptiv (tasviriy) metod, semantik tahlil, hamda
pedagogik kuzatuv usullaridan foydalanildi.
Birinchi bosqichda o‘zbek va ingliz
tillaridagi obrazli ifoda vositalari (metafora, epitet, metonimiya, frazeologizmlar)
to‘planib, ularning leksik-semantik xususiyatlari tahlil qilindi. Bu jarayonda til
korpuslari, badiiy matnlar, darsliklar hamda xalq og‘zaki ijodi namunalariga murojaat
qilindi. Misol uchun, o‘zbek tilidagi “tilidan bal oqqan” iborasi bilan ingliz tilidagi
“silver-tongued” ifodasi ma’no va obrazlilik jihatdan yaqin ekani kuzatildi. Bu singari
o‘xshash birliklar o‘quvchilarda tarjima qobiliyatini hamda madaniyatlararo fikrlashni
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Ikkinchi bosqichda ingliz va o‘zbek tilini o‘rganayotgan
talabalar bilan eksperimental darslar o‘tkazildi. Darslarda obrazli ifodalar asosida fikr
bildirish, sinonimlar va metaforik tuzilmalar bilan matn yaratish mashqlari berildi.[5]
Talabalarning yozma va og‘zaki chiqishlari tahlil qilinar ekan, obrazli fikrlar soni,
stilistik jihatdan boy ifodalar va emotsional ta’sir kuchining ortgani kuzatildi. Bu
eksperimentda qatnashgan talabalar o‘zbek tilida 27%, ingliz tilida esa 34% ga ko‘proq
obrazli iboralarni ishlata boshlagan.
Tahlil davomida aniqlanishicha, o‘zbek tilida
obrazli tafakkur ko‘proq ko‘chma ma’nodagi so‘zlar, frazeologizmlar va shevaga xos
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
93
2181-
3187
ifodalar orqali yuzaga chiqsa, ingliz tilida esa bu metafora, epitet, idiomatik iboralar,
hamda kulgi yoki kinoya (irony) vositasida amalga oshadi.[6] Bu farqlarni hisobga
olgan holda til o‘rgatishda kontrastiv metoddan foydalanish ijobiy natija berdi.
Shuningdek, semantik tahlillar shuni ko‘rsatdiki, ingliz tilida obrazli ifodalar ko‘proq
abstrakt va universal xarakterga ega bo‘lsa, o‘zbek tilida esa ular mahalliy va
mentalitetga xos tasvirlarga boy. Misol uchun, “He’s a snake” (u hiylakor) ifodasi
ingliz tilida hayvon timsolida yomon xulqni bildirsa, o‘zbek tilida bu holat “tulkiydek
ayyor” tarzida ifodalanadi.
Yuqoridagi metodik tahlillar asosida quyidagi asosiy
natijalarga erishildi:
1. Til o‘rganishda obrazli ifodalarning faol qo‘llanishi nafaqat
leksik boylikni, balki estetik va mantiqiy tafakkurni ham rivojlantiradi.
2. Kontrastiv
yondashuv ikki tildagi obrazli vositalarni solishtirish orqali tushunishni
chuqurlashtiradi.
3. Didaktik mashg‘ulotlarda stilistik vositalardan foydalanish
o‘quvchilar nutqini jonlantiradi va emotsional ta’sir kuchini oshiradi. 4.
Frazeologizmlarni o‘rgatish tarjima ko‘nikmalarini kuchaytiradi va madaniy
tafovutlarni anglashga yordam beradi.
5. Madaniyatlararo farqlarni hisobga olgan
metodika obrazli tafakkur rivojini kompleks yondashuv asosida amalga oshiradi.
Mazkur metodik yondashuvlar til o‘rgatuvchilarga nafaqat grammatik bilim berish,
balki til orqali badiiy va estetik idrokni shakllantirish imkonini beradi. Bu esa til
o‘rganish jarayonini yanada mazmunli va samarali qiladi.[10]
Xulosa:
Oʻzbek va ingliz tillarida obrazli tafakkurni shakllantirish va
rivojlantirish til oʻrgatish va madaniy idrokni chuqurlashtirish jarayonining muhim
tarkibiy qismidir. Tilning badiiy vositalari, xususan metafora, epitet, frazeologik
birliklar, metonimiya va kinoya kabi stilistik elementlar inson tafakkurining
emotsional-estetik qirralarini ifodalashda muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Tahlillar
shuni ko‘rsatdiki, har ikki tilda ham obrazli tafakkurni oshirishga xizmat qiladigan
lingvistik elementlar mavjud bo‘lib, ularni to‘g‘ri metodika asosida o‘rgatish
o‘quvchilarning mantiqiy va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini samarali rivojlantiradi.
Kontrastiv-lingvistik tahlillar orqali o‘zbek va ingliz tillaridagi obrazli ifodalar
o‘rtasidagi strukturaviy, semantik va madaniy tafovutlar aniqlanib, ularni o‘rgatishda
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
94
2181-
3187
individual va madaniyatlararo yondashuv muhimligi isbotlandi. O‘quvchilarning
obrazli fikrlash salohiyatini oshirishda didaktik mashqlar, stilistik tahlil, muloqotga
asoslangan darslar va tarjimaviy muqoyasalar ijobiy samara beradi.
Shunday qilib, til
o‘rganish jarayonida obrazli tafakkurni rivojlantirish, bu orqali o‘quvchining tilni
estetik va ma’naviy idrok etish darajasini oshirish mumkin. Ushbu jarayonda
o‘qituvchi nafaqat til qoidalarini, balki til ortidagi madaniyatni, obraz va ifoda
vositalarini ham chuqur anglatishga yo‘naltirilgan metodik yondashuvni qo‘llashi
zarur. Bu esa tilni bilishdan tashqari, uni his etish va ijodiy ifodalashni ham o‘rgatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1. Azizova, G. (2018). Stilistik vositalarning badiiy matndagi ifodaviy roli. Toshkent:
O‘qituvchi nashriyoti.
2. Crystal, D., & Davy, D. (1985). Advanced Conversational English. London:
Longman.
3. Karimov, I. (2020). Til va tafakkur: stilistik yondashuvlar. Samarqand: SamDU
nashriyoti.
4. Kövecses, Z. (2010). Metaphor: A Practical Introduction (2nd ed.). Oxford: Oxford
University Press.
5. Lakoff, G., & Johnson, M. (2003). Metaphors We Live By. Chicago: University of
Chicago Press.
6. Mamarasulova, M. (2021). Frazeologizmlarning tarjima muammolari. Buxoro:
BuxDU nashriyoti.
7. Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. New York: Prentice Hall.
8. Sharipov, B. (2019). O‘zbek va ingliz tillarida badiiy ifoda vositalari. Toshkent: Fan
nashriyoti.
9. Widdowson, H. G. (2007). Discourse Analysis. Oxford: Oxford University Press.
10. Yuldasheva, G. (2022). Lingvistik tafakkur va obrazlilik: nazariya va amaliyot.
Qarshi: Nasaf nashriyoti.
