ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
84
2181-
3187
LINGUISTIC MEANS OF CREATING IMAGERY AND SYMBOLS
THROUGH LEXICAL UNITS IN UZBEK AND ENGLISH
Sultonova Dildora Zarif qizi
Karshi State University
Faculty of Philology and
Language Teaching 1st-year student
Annotation.
The study explores how metaphors, metonymy, phraseological units,
and symbolic expressions are used in both languages to construct semantic depth. It
compares the specific cultural and linguistic features of Uzbek and English that shape
how images and symbols are formed. Particular attention is paid to the challenges of
translation, such as semantic loss or misinterpretation of symbolic meanings across
languages. The article aims to identify and analyze the functional capacity of these
lexical units, revealing the national identity reflected through linguistic imagery.
Keywords:
phraseological units, semantics, cultural mindset, stylistics,
translation challenges, English language, Uzbek language
O’ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA LEKSIK BIRLIKLAR OBRAZ VA
RAMZLARNI YUZAGA KELTIRUVCHI VOSITALAR
Sultonova Dildora Zarif qizi
Qarshi davlat universiteti
Filologiya va tillarni o’qitish (ingliz tili)
yo’nalishi 1-kurs talabasi
Annotatsiya:
Maqolada metafora, metonimiya, frazeologizmlar, ramziy birliklar,
timsollar orqali har ikki tilning semantik imkoniyatlari ochib beriladi. O‘zbek va ingliz
xalqlarining mentalitetiga xos ma’no qatlamlari va obraz yaratish usullari qiyosiy tahlil
qilinadi. Shuningdek, lingvistik va madaniy kontekstda bunday birliklarning tarjima
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
85
2181-
3187
jarayonidagi semantik noaniqliklari, ramziy ifodalarni izohlashdagi murakkabliklar
ham ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
frazeologizmlar, semantika, madaniy tafakkur, stilistika, tarjima
muammolari, ingliz tili, o‘zbek tili, ramziy ma’no, til vositalari
ЛЕКСИЧЕСКИЕ ЕДИНИЦЫ КАК СРЕДСТВА СОЗДАНИЯ
ОБРАЗОВ И СИМВОЛОВ В УЗБЕКСКОМ И АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКАХ
Султонова Дилдора Зариф Кизи
Каршинский государственный университет
Филология и преподавание языков
(английский язык) студент 1 курса
Аннотация:
В исследовании анализируется использование метафор,
метонимий, фразеологических оборотов и символических выражений,
формирующих семантическую глубину высказываний. Особое внимание
уделяется сравнительному анализу культурно-языковых особенностей
узбекского и английского языков, определяющих специфику создания образов.
Также рассматриваются трудности перевода, связанные с семантическими
потерями и интерпретацией символических значений. Цель статьи — выявить
функциональные возможности лексических средств, раскрыть их роль в
отражении национальной идентичности через языковую образность.
Ключевые слова:
метафора, фразеологизмы, семантика, культурное
мышление, стилистика, переводческие трудности, английский язык, узбекский
язык, символическое значение.
Kirish:
Har bir tilning leksik tizimi o‘ziga xos obraz va ramzlar tizimini vujudga
keltiradi. Til birliklari, ayniqsa, leksik birliklar – ya’ni so‘zlar, barqaror iboralar,
frazeologik birikmalar, metafora, metonimiya va boshqa semantik vositalar tilda obraz
va timsollarni yaratishning asosiy manbalaridan biridir. O‘zbek va ingliz tillarining
lingvistik xususiyatlari, tarixiy shakllanish jarayoni, madaniy konteksti va xalqona
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
86
2181-
3187
tafakkur shakllari farqli bo‘lishiga qaramay, har ikkala tilda ham obraz va ramzlarni
ifodalovchi leksik birliklar keng qo‘llaniladi. Ushbu vositalar til egasining hayot
tarzini, qadriyatlar tizimini va dunyoni idrok etish modelini ochib beradi. Ayniqsa,
frazeologizmlar va metaforik ifodalarning har bir til uchun milliy xususiyatga ega
bo‘lishi, tarjima jarayonida muayyan semantik yo‘qotishlar yoki moslashtirish
zaruratini tug‘diradi.
Mazkur maqolada o‘zbek va ingliz tillaridagi leksik birliklar
orqali qanday obraz va ramzlar yuzaga kelishi, ularning lingvistik va madaniy asoslari,
shuningdek, qiyosiy tahlil asosida o‘zaro umumiylik va farqlar aniqlanadi.
Adabiyotlar va metodik tahlil
Bu jarayonda tilshunoslik, tarjimashunoslik va
madaniyatlararo kommunikatsiyaga oid fundamental manbalar asos qilib olindi. D. A.
Cruse o‘zining semantika va pragmatikaga oid tadqiqotlarida leksik birliklarning
konnotativ, denotativ va stilistik qatlamlariga alohida e’tibor qaratgan. Aynan shu
asosda frazeologizmlarning ramziy mohiyati va ularning kontekstual talqinlari
o‘rganildi [1]. O‘zbek tilidagi frazeologizmlar bo‘yicha G. Abdullayeva va A.
Mamajonovning ishlari asos qilib olindi. Ular o‘zbek xalq og‘zaki ijodi va milliy
madaniyatida timsollikning shakllanishiga oid misollarni tahlil qilib, “yuragi tosh”,
“qulog‘iga qum solmoq”, “ko‘ngli yorishmoq” kabi iboralarni semantik jihatdan
tasniflaganlar [2;3].
Shuningdek, P. Kussmaul tarjimashunoslikda frazeologik
birliklarni adekvat tarjima qilish bo‘yicha metodik yondashuvlarni ishlab chiqqan. U
tarjimada ramziy ifodalarni aynanlik emas, balki funktsional muvofiqlik asosida talqin
qilish zarurligini ta’kidlaydi [4] D. Normurodovning o‘zbek tilida obraz ifodalari va
ramzlarning vujudga kelishida urf-odat, diniy-ma’naviy tasavvurlar va estetik
tushunchalar qanday rol o‘ynashi haqida bergan mulohazalari ham tahlilga asos bo‘ldi
[5].
Natijalar va muhokamalar
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, har ikkala til ham
obrazlilik va ramziylik jihatidan boy imkoniyatlarga ega bo‘lib, bu xususiyatlar asosan
metafora, metonimiya, frazeologizmlar va timsollar orqali ifodalanadi[10]. O‘zbek
tilida ramziy ma’no ko‘proq xalq og‘zaki ijodi, diniy tasavvurlar va milliy qadriyatlar
bilan bog‘liq bo‘lsa, ingliz tilida bu hodisa tarixiy, adabiy va ijtimoiy kontekstda
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
87
2181-
3187
namoyon bo‘ladi.
Frazeologik birliklarning ramziy mohiyatini tahlil qilish orqali shuni
aniqlash mumkinki, ayrim birikmalar har ikki tilda mazmun jihatidan o‘xshash bo‘lsa-
da, ularning tasviriy ifoda shakllari va madaniy asoslari turlicha. Masalan, o‘zbek
tilidagi “yuragi tosh” iborasi ingliz tilida “heart of stone” bilan mos keladi, biroq bu
ikki ifodaning emotsional yuklamasi va ishlatilish doirasi bir-biridan farq qilishi
mumkin.[11.12]
Muhokamalar shuni ko‘rsatadiki, leksik birliklar orqali yuzaga
keladigan obraz va ramzlar faqat tilga emas, balki xalqning milliy mentalitetiga, tarixiy
tajribasiga va axloqiy me’yorlariga ham bevosita bog‘liq. Tarjimada esa ushbu
birliklarning to‘g‘ri talqin etilishi, ularning madaniy konnotatsiyasini hisobga olish
nihoyatda muhimdir. Chunki obraz va ramzlarni o‘z holicha tarjima qilish ularning
chuqur ma’nosini yo‘qotib qo‘yish xavfini tug‘diradi.
Shuningdek, lingvistik tahlillar
tasdiqladiki, har ikki tilda ham ramziy leksik birliklar xalqning hayotiy tajribasi va
dunyoqarashining in’ikosi sifatida til vositasida mustahkam joy egallagan. Shuning
uchun bu turdagi birliklar til o‘rganishda, tarjimada va madaniyatlararo
kommunikatsiyada alohida e’tiborni talab qiladi.
Olib borilgan tadqiqotlar asosida
o‘zbek va ingliz tillarida obraz va ramzlarni shakllantiruvchi leksik birliklarning
semantik-strukturaviy jihatlari hamda ularning madaniy-pragmatik funksiyalari
aniqlab berildi.[13] Ingliz tilida esa bunday birliklar tarixiy-ijtimoiy kontekst, adabiy
an’analar va individual ekspressivlik asosida shakllangan bo‘lib, ramz va obrazlar
mantiqiy-assotsiativ asosda rivojlanadi.
Frazeologizmlarni qiyosiy tahlil qilish orqali,
yuzaki semantik o‘xshashliklarga qaramay, ularning konnotativ yuki, stilistik roli va
madaniy semiosferadagi pozitsiyasi mutlaqo turlicha bo‘lishi aniqlangan. Misol uchun,
o‘zbek tilidagi "yuragi tosh" iborasi va ingliz tilidagi "heart of stone" ifodasi denotativ
jihatdan bir-biriga yaqin bo‘lsa-da, ularning emotsional registri va kommunikativ
funksiyalari kontekstga qarab sezilarli darajada farq qiladi.[14]
Obraz va ramzlarni
yuzaga keltiruvchi leksik birliklar nafaqat til tizimining komponentlari, balki madaniy
kod sifatida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ular milliy identitetni ifodalovchi
semantik konstruksiyalar bo‘lib, ayniqsa tarjima jarayonida ularning madaniy-
ma’noviy qatlamlarini anglash va to‘g‘ri talqin qilish zarur. Aks holda, leksik birliklar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
88
2181-
3187
orqali uzatiladigan ramziy mazmunlar buzilishi, semantik adekvatlikning yo‘qolishiga
olib keladi.
Har ikki til tizimi ramziy ifoda vositalari jihatidan serqirra bo‘lib, ular
xalqning estetik qarashlari, mentaliteti va ijtimoiy ongining aksidir.
Xulosa:
Tadqiqot jarayonida aniqlanishicha, leksik birliklar – ayniqsa frazeologik
ifodalar, metaforik vositalar va timsollar – tilshunoslikda nafaqat nutqiy bezak, balki
xalqning dunyoqarashi, qadriyatlari, urf-odatlari, psixologiyasi va estetik tafakkurini
ifodalovchi kuchli vosita sifatida maydonga chiqadi.
Ingliz tilida ramzlar ko‘proq
universal va global xarakter kasb etsa, o‘zbek tilida esa ular milliylik, mentalitet va
tarixiy tajribalar bilan bevosita bog‘liq. Shuningdek, ramziy va obrazli ifodalarning
tarjima jarayonida yuzaga keladigan semantik siljishlar, konnotatsiyalar farqi va
madaniy intertekstuallik ham ushbu mavzuning dolzarbligini yanada oshiradi. Bu
jihatlar tarjima nazariyasi, til o‘rgatish metodikasi hamda madaniyatlararo
kommunikatsiyada alohida ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek va
ingliz tillaridagi obraz va ramzlarni yuzaga keltiruvchi leksik birliklarning lingvistik
va madaniy tahlili orqali ikki xalq til tafakkuridagi umumiylik va farqlar chuqur ochib
beriladi. Bu esa nafaqat lingvistik, balki sotsiomadaniy tadqiqotlar uchun ham keng
imkoniyatlar ochadi.
Adabiyotlar/Литература/References
1. Cruse, D. A. (2011). Meaning in Language: An Introduction to Semantics and
Pragmatics. Oxford University Press.
https://global.oup.com/academic/product/meaning-in-language-9780199559466
2. Abdullayeva, G. (2015). Frazeologizmlarning milliy va umuminsoniy xususiyatlari.
Toshkent: Muharrir.
3. Mamajonov, A. (2007). O‘zbek tilining leksikologiyasi. Toshkent: Fan.
4. Kussmaul, P. (1995). Training the Translator. John Benjamins Publishing.
6. Yusupov, U. (2009). Tarjimashunoslik va interferensiya masalalari. Toshkent: Fan.
7. Halliday, M. A. K., Matthiessen, C. M. I. M. (2014). An Introduction to Functional
Grammar. Routledge.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
89
2181-
3187
8. Lakoff, G., & Johnson, M. Metaphors We Live By. — University of Chicago Press,
2003
https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/M/bo3637995.html
9. Cruse, D. A. Meaning in Language: An Introduction to Semantics and Pragmatics.
— Oxford University Press, 2011.
https://global.oup.com/academic/product/meaning-
10. Halliday, M. A. K., & Matthiessen, C. M. I. M. An Introduction to Functional
Grammar. — Routledge, 2014.
11. Kussmaul, P. Training the Translator. — John Benjamins Publishing, 1995.
https://benjamins.com/catalog/btl.1
12. Crystal, D. The Cambridge Encyclopedia of Language. — Cambridge University
Press, 2010.
13. Mamazhonov, A.O‘zbek tilining leksikologiyasi. — Toshkent: Fan, 2007.
