ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
59
2181-
3187
O'ZBEK TILINING LINGVISTIK MOHIYATI.
Aslonova Madina Normatovna.
Navoiy viloyati Qiziltepa tumani 2- son politexnikumi.
Ona tili adabiyoti fani oʻqituvchisi.
Sotibova Goʻzal Oʻktam qizi.
Navoiy viloyati Qiziltepa tumani 2- son politexnikumi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek tilining lingvistik mohiyati har tomonlama
tahlil qilinadi. Unda o‘zbek tilining fonetik, morfologik, sintaktik va semantik
xususiyatlari, til tizimi va strukturasi, boshqa turkiy tillar bilan o‘zaro aloqasi, hamda
zamonaviy lingvistik tadqiqotlarda egallagan o‘rni yoritiladi. Maqola, shuningdek,
o‘zbek tilining milliy o‘zligimizni shakllantirishdagi o‘rni va uning funksional
rivojlanish imkoniyatlariga ham e’tibor qaratadi.
Kalit so‘zlar:
O‘zbek tili, lingvistika, fonetika, morfologiya, sintaksis, semantika,
til tizimi, turkiy tillar, milliy til, til rivoji.
Til – insoniyatning eng muhim ijtimoiy hodisalaridan biri bo‘lib, jamiyatda
axborot almashinuvi, tafakkur ifodasi va madaniyatning asosi sifatida xizmat qiladi.
O‘zbek tili esa turkiy tillar oilasining eng yirik va taraqqiy etgan vakillaridan biri
hisoblanadi. Uning shakllanishi, rivojlanishi va bugungi kundagi holati nafaqat
filologlar, balki sotsiologlar, tarixchilar va madaniyatshunoslar uchun ham muhim
tadqiqot obyektidir. Mazkur maqolada o‘zbek tilining lingvistik mohiyati – ya’ni uning
tuzilishi, struktura birliklari va til tizimidagi o‘rni ilmiy jihatdan yoritiladi.
O‘zbek tilining umumiy xususiyatlari va kelib chiqishi
O‘zbek tili turkiy tillar oilasining sharqiy (qarluq) guruhiga kiradi va O‘rta Osiyo
xalqlari, xususan, o‘zbeklarning asosiy muloqot vositasidir. Turkiy tillar ichida u
chig‘atoy tilidan kelib chiqqan bo‘lib, bu til 15–19-asrlarda O‘rta Osiyoda adabiy til
sifatida keng qo‘llanilgan. O‘zbek tilining shakllanishida turkiy, arab, fors va boshqa
tillarning ta’siri muhim rol o‘ynagan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
60
2181-
3187
O‘zbek tili agglutinativ tillar qatoriga kiradi, ya’ni so‘z shakllari ildiz so‘zga
qo‘shimchalar qo‘shish orqali hosil qilinadi. Bu xususiyat uning grammatik tuzilishini
moslashuvchan va aniq qiladi. Masalan, “kitob” so‘ziga turli qo‘shimchalar qo‘shib
“kitoblar”, “kitoblarim”, “kitoblarimda” kabi shakllar hosil qilinadi, bunda har bir
qo‘shimcha o‘ziga xos ma’no yoki grammatik vazifani ifodalaydi.
Fonetik tuzilish
O‘zbek tilining tovush tizimi uning lingvistik mohiyatining muhim qismidir. U
quyidagi xususiyatlarga ega:
Unlilar: O‘zbek tilida 6 ta asosiy unli tovush mavjud: a, e, i, o, u, o‘ (ў). Ular qalin
(a, o, u) va ingichka (e, i, o‘) sifatida ikkiga bo‘linadi. Unlilar uyg‘unligi
(sinxarmonizm) o‘zbek tilining muhim xususiyati bo‘lib, so‘z ichidagi barcha unlilar
bir xil turdagi (qalin yoki ingichka) bo‘lishi kerak. Masalan, “bola” (qalin unlilar),
“kema” (ingichka unlilar). Bu qoida qo‘shimchalarda ham kuzatiladi: “uylar” (qalin),
“so‘zlar” (ingichka).
Undoshlar: O‘zbek tilida 24 ta undosh tovush mavjud, ular orasida jarangli (b, d,
g), jarangsiz (p, t, k), ishqaluvchi (f, s, sh) va boshqa turlari bor. Undoshlar talaffuzda
unlilar bilan uyg‘unlashadi, lekin ba’zi dialektlarda undoshlarning talaffuzi farq qilishi
mumkin (masalan, “q” tovushining “g”ga aylanishi).
Urg‘u: O‘zbek tilida urg‘u odatda so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi (masalan,
“kitob”, “o‘quvchi”). Biroq, qo‘shimchalar qo‘shilganda urg‘u o‘zgarishi mumkin
(masalan, “kitoblarímda”). Urg‘u so‘zning ma’nosini farqlashda ham muhim rol
o‘ynaydi.
Intonatsiya: O‘zbek tilida intonatsiya jumlalar turiga qarab farqlanadi. Masalan,
so‘roq jumlalarida ohang ko‘tariladi, undov jumlalarida esa pasayadi.
Morfologik tuzilish
O‘zbek tili agglutinativ til bo‘lib, so‘z shakllari qo‘shimchalar yordamida hosil
qilinadi. Bu tizim tilni moslashuvchan va aniq qiladi. Quyida asosiy morfologik
xususiyatlar:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
61
2181-
3187
So‘z turlari: O‘zbek tilida ot, sifat, son, olmosh, fe’l, ravish, yordamchi so‘zlar va
undovlar kabi so‘z turlari mavjud. Har bir so‘z turi o‘ziga xos grammatik
xususiyatlarga ega.
Otlar va kelishiklar: O‘zbek tilida otlar 6 ta kelishikda ishlatiladi:
Nominativ (bosh kelishik): “uy” (uy shu yerda).
Genitiv (egallik): “uyning” (uyning eshigi).
Dativ (yo‘nalish): “uyga” (uyga kirdim).
Akkusativ (to‘ldiruvchi): “uyni” (uyni ko‘rdim).
Lokativ (joy): “uyda” (uyda yashayman).
Ablativ (chiqish): “uydan” (uydan chiqdim). Kelishiklar otning jumlada qanday
vazifa bajarishini aniq ko‘rsatadi.
Fe’llar: O‘zbek tilida fe’llar zamon, shaxs, son va holatni ifodalovchi
qo‘shimchalar bilan boyitiladi. Masalan:
Hozirgi zamon: “yozaman” (men yozaman).
O‘tgan zamon: “yozdim” (men yozdim).
Kelasi
zamon:
“yozaman”
yoki
“yozmoqchiman”
(men
yozaman/yozmoqchiman). Fe’llar, shuningdek, tus (o‘timsiz, o‘timli, qaytarma) va
holat (sabab, shart, maqsad) kabi kategoriyalarni ifodalaydi.
Qo‘shimchalar: O‘zbek tilida qo‘shimchalar ko‘p funksiyali bo‘lib, ular so‘z
yasash, ko‘plik, egalik, zamon va boshqa ma’nolarni ifodalaydi. Masalan:
Ko‘plik: “-lar/-ler” (kitoblar, so‘zlar).
Egalik: “-m, -ng, -si” (kitobim, kitobing, kitobsi).
So‘z yasovchi qo‘shimchalar: “-chi” (o‘qituvchi), “-lik” (o‘quvchilik).
Sintaktik tuzilish
O‘zbek tilida sintaksis SOV (sub’yekt-otlag‘-kesim) tartibiga asoslanadi.
Masalan:
“Men kitob o‘qiyman” (Men – sub’yekt, kitob – otlag‘, o‘qiyman – kesim). Bu
tartib o‘zbek tilida qat’iy bo‘lib, lekin poetik yoki og‘zaki nutqda o‘zgarishi mumkin.
Jumla turlari:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
62
2181-
3187
Xabar jumlalari: “U dars o‘qiyapti.”
So‘roq jumlalari: “U dars o‘qiyaptimi?”
Buyruq jumlalari: “Dars o‘qi!”
Undov jumlalari: “Voy, qanday chiroyli!”
Bog‘lovchilar: O‘zbek tilida jumlalar bog‘lovchilar (“va”, “lekin”, “agar”,
“chunki”) yordamida bog‘lanadi. Masalan: “Men kitob o‘qidim, lekin u film ko‘rdi.”
Leksik xususiyatlar
O‘zbek tilining so‘z boyligi tarixiy jarayonlar ta’sirida shakllangan. U quyidagi
manbalardan iborat:
Turkiy so‘zlar: O‘zbek tilining asosiy leksik qatlamini tashkil qiladi (masalan,
“uy”, “suv”, “yur”).
Arab va fors so‘zlari: Islom dini tarqalishi va fors madaniyati ta’siri natijasida
ko‘plab so‘zlar kirib kelgan (masalan, “kitob”, “dasturxon”, “mehr”).
Rus so‘zlari: Sovet davrida ko‘plab texnik va ilmiy atamalar o‘zlashtirilgan
(masalan, “televizor”, “universitet”).
Xalqaro so‘zlar: Globalizatsiya ta’sirida inglizcha so‘zlar kirmoqda (masalan,
“internet”, “kompyuter”).
O‘zbek tili so‘z yasashda ham faol bo‘lib, yangi so‘zlar qo‘shimchalar, birikmalar
(“temir yo‘l”) va qisqartmalar orqali hosil qilinadi.
Dialektlar va mintaqaviy farqlar
O‘zbek tilida bir nechta dialektlar mavjud:
Qarluq dialekti: Adabiy tilning asosi bo‘lib, Toshkent, Farg‘ona va Andijon kabi
hududlarda keng tarqalgan.
O‘g‘uz dialekti: Xorazm viloyatida gapiriladi, turkman tiliga yaqin.
Qipchoq dialekti: Qashqadaryo, Surxondaryo va boshqa hududlarda uchraydi.
Dialektlar leksika, talaffuz va ba’zi grammatik shakllarda farqlanadi. Masalan, adabiy
tilda “qilmoq” so‘zi Xorazmda “etmoq” sifatida ishlatilishi mumkin.
Xulosa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–1_ июня–2025
63
2181-
3187
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek tili o‘zining fonetik, morfologik, sintaktik va
semantik tizimi orqali yuksak ilmiy va amaliy salohiyatga ega til sifatida namoyon
bo‘lmoqda. Uni yanada chuqurroq o‘rganish va tilshunoslikdagi yangi paradigmalarga
moslashtirish zamonaviy talabdir.
O‘zbek tilining zamonaviy lingvistik tahlilini chuqurlashtirish uchun korpus
lingvistikasi asosida elektron bazalar yaratish.
Turkiy tillar orasida qiyosiy tadqiqotlar olib borish orqali o‘zbek tilining umumiy
va xususiy xususiyatlarini aniqlash.
Lingvistik tadqiqotlar natijalarini ta’lim jarayoniga joriy qilish va amaliy
foydalanishni kuchaytirish.
O‘zbek tilining lahja va shevalarini tizimli o‘rganib, umumtil rivojiga qo‘shgan
hissasini aniqlash.
Kognitiv va funksional lingvistika yo‘nalishlarini o‘zbek tilshunosligida faol
rivojlantirish.
Adabiyotlar.
1.
Yo’ldashev M.Badiiy matnning lingvopoetik tadqiqi.Filol.fan.dokt...dis.-
Toshkent, 2009.3
2.
Galperin I.R. Tekst kak ob’ekt lingvisticheskogo issledovaniya. M., 1981.
3.
Karimova R.A. Semantiko strukturnaya organizatsiya teksta(na materiale ustnix
spontannix i pismennix tekstov) : Avtoref. diss... d..ra fil. auk. -M.: 1992, s 27.
4.
TurniyozovN. Matn lingvistikasi (ma’ruzalar matni). -Samarqand, 2004
5.
Turniyazova Sh.Hozirgi o’zbek tilida matn shakllanishining derivatsion
xususiyatlari.Filol.fan.nomz...dis.-Toshkent, 2010.
6.
Po‘latov, Sh.N., Rabindranat Tagorning Hindiston ilm-ma’rifatga qo‘shgan
хissasi.// “SCIENCE AND EDUCATION” Scientific journal Volume 1, Special issue
2020 136-144 P
