ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
423
2181-
3187
ALISHER NAVOIY IJODINI O‘RGANISH
Jo‘rayeva Nodiraxon Andurahimovna.
2-son politexnikumi ona tili
va adabiyot fani o‘qituvchisi.
Annotatsiya.
Mazkur maqolada buyuk o‘zbek shoiri va mutafakkiri Alisher Navoiyning boy
adabiy merosi, uning o‘zbek adabiyoti va madaniyatidagi o‘rni yoritilgan. Navoiy
ijodining asosiy yo‘nalishlari, uning g‘azal, doston, masnaviy va boshqa janrlardagi
asarlari tahlil qilinadi. Shuningdek, shoirning “Xamsa” turkumidagi asarlari,
tasavvufiy va axloqiy g‘oyalari, she’riyatdagi badiiy mahorati, til va uslub
xususiyatlari hamda uning jahon adabiyotiga qo‘shgan hissasi haqida fikr yuritiladi.
Maqola yosh avlodni ma’naviy tarbiyalashda Navoiy merosining ahamiyatiga ham
e’tibor qaratadi.
Kalit so‘zlar:
Alisher Navoiy, ijod, she’riyat, Xamsa, doston, g‘azal, tasavvuf,
ma’naviy meros, adabiyot, o‘zbek madaniyati, badiiy mahorat, axloqiy g‘oyalar
O‘zbek adabiyoti tarixida betakror iz qoldirgan buyuk mutafakkir Alisher Navoiy
ijodi nafaqat o‘z davrida, balki hozirgi zamonda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. U
o‘zining chuqur falsafiy mazmunga ega asarlari, boy til boyligi va yuksak badiiy
mahorati bilan o‘zbek adabiyotini yangi bosqichga olib chiqqan. Navoiy birinchi bo‘lib
o‘zbek tilida yirik badiiy asarlar yaratib, turkiy tilning adabiy imkoniyatlarini keng
namoyon etdi va bu orqali xalq o‘rtasida milliy o‘zlikni uyg‘otdi. Uning “Xamsa”
turkumiga kiruvchi dostonlari, g‘azallari va nasriy asarlari bugungi kunda ham
o‘quvchilarni ma’naviy tarbiyalashda, ularning estetik didini shakllantirishda muhim
manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Mazkur maqolada Alisher Navoiy ijodining asosiy
xususiyatlari, adabiyotimizdagi tutgan o‘rni va yosh avlod tarbiyasidagi roli tahlil
etiladi.
Alisher Navoiy ijodi o‘zbek adabiyoti tarixida beqiyos o‘rin egallaydi. U o‘zining
asarlari orqali nafaqat badiiy so‘z san’atining yuksak namunalarini yaratdi, balki o‘z
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
424
2181-
3187
xalqining ma’naviy dunyosini, axloqiy-ruhiy qadriyatlarini ham aks ettirdi. Navoiy o‘z
ijodini ikki asosiy yo‘nalishda olib borgan: biri g‘azalchilik – lirika sohasida, ikkinchisi
esa epik janr, ya’ni dostonchilik yo‘nalishida. Har ikki yo‘nalishda ham u yuksak
badiiylik va falsafiylikka erishgan.
Shoirning eng mashhur asarlaridan biri — “Xamsa” turkumiga kiruvchi besh
dostondir: “Hayrat ul-abror”, “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun”, “Sab’ai sayyor”
va “Saddi Iskandariy”. Bu dostonlar Sharq adabiyotidagi klassik an’analarga tayangan
holda yaratilgan bo‘lib, ular orqali shoir ezgulik, sabr-toqat, adolat, muhabbat va ilm-
ma’rifat g‘oyalarini keng targ‘ib etgan.
Navoiy g‘azallari ham o‘zining badiiy yetukligi, musiqiy ohangi va tasavvufiy
mazmuni bilan ajralib turadi. U lirika orqali inson qalbi, sevgi, ilohiy muhabbat, hayot
mazmuni kabi mavzularni yuksak san’at darajasida ifodalagan. Shoirning “G‘aroyib
us-sig‘ar”, “Navodir ush-shabob”, “Badoyi’ ul-vasat”, “Favoyid ul-kibar” kabi
devonlari uning lirik mahoratining yorqin namunalaridandir.
Navoiy asarlarida tasavvufiy qarashlar keng o‘rin olgan. U insonni ma’naviy
yetuklikka chorlagan, ruhiy poklik va ilohiy muhabbatni yuksak qadriyat sifatida
tasvirlagan. Ayniqsa, “Lison ut-tayr” asarida bu g‘oyalar chuqur ifoda etilgan bo‘lib,
unda insonning ma’naviy kamolot sari intilishi ramziy obrazlar orqali yoritilgan.
Alisher Navoiy nafaqat shoir, balki atoqli davlat arbobi, tarixchi va tilshunos
sifatida ham o‘z davrining ilg‘or ziyolilaridan biri bo‘lgan. U o‘zbek tilining
rivojlanishiga katta hissa qo‘shib, fors tiliga teng raqib bo‘la oladigan adabiy til yaratdi.
“Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida u o‘zbek tilining boyligi va ifoda imkoniyatlarini
ilmiy asosda isbotlagan.
Navoiy ijodining dolzarbligi shundaki, uning asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar
bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. U yosh avlodni komillikka,
halollikka, sabr-toqat va ilm olishga undaydi. Shu sababli, Alisher Navoiy merosi
nafaqat adabiy, balki tarbiyaviy jihatdan ham bebaho manba hisoblanadi.
Alisher Navoiy asarlarida ayollarga bo‘lgan hurmat, insonparvarlik va adolat
g‘oyalari alohida o‘rin egallaydi. Uning “Farhod va Shirin” dostonida Shirin obrazi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
425
2181-
3187
nafaqat go‘zallik, balki aql, sabr va jasorat timsoli sifatida tasvirlanadi. Bu orqali shoir
o‘z davrida ayollar mavqeiga ijobiy munosabat bildirgan va ularning jamiyatdagi
o‘rnini e’tirof etgan. Bu holat Navoiyning ma’rifatparvar shoir bo‘lganligini ko‘rsatadi.
Navoiy asarlarida xalqning turmush tarzi, ijtimoiy-siyosiy munosabatlar,
jamiyatdagi illatlar va ularning ildizlari ham badiiy tahlil qilinadi. U ba’zan ochiq,
ba’zan ramziy ifodalar orqali xalqni ezgulikka, haqiqat va adolatga chorlagan.
Ayniqsa, “Mahbub ul-qulub” asarida u turli ijtimoiy qatlam vakillarining axloqiy
sifatlarini ochib beradi va ularni isloh qilish g‘oyasini ilgari suradi. Bu asar axloqiy-
falsafiy risola bo‘lib, jamiyat hayoti uchun muhim dars bo‘lib xizmat qiladi.
Alisher Navoiy o‘z ijodida milliy birlik va madaniy yuksalish g‘oyalarini ilgari
surgan. U o‘z asarlari orqali xalqni ilm-ma’rifatga, o‘zligiga, tiliga va madaniyatiga
hurmat bilan qarashga undagan. “Munojot” kabi asarlarida esa Allohga bo‘lgan
sadoqat, tavba va iltijo holatlari tasvirlanib, o‘quvchini o‘zini anglashga, ruhiy
poklanishga chorlaydi.
Navoiyning ijodiy merosi bugungi kunda ham o‘zbek xalqining ma’naviy
mulkidir. Uning asarlari maktab va oliy ta’lim tizimida keng o‘rganiladi, tadqiq
qilinadi va yosh avlodga namuna sifatida tavsiya etiladi. Shoirning asarlari orqali
talabalar faqat adabiy bilim emas, balki insoniy fazilatlar, vatanparvarlik va komillik
haqidagi qarashlarni ham o‘zlashtiradilar.
Alisher Navoiy asarlarining o‘rganilishi, ularning tarjima qilinishi va boshqa
tillarga yoyilishi natijasida shoir nafaqat milliy, balki jahon miqyosidagi adiblar
qatoriga kiradi. Uning ijodi turli millat va elat vakillari tomonidan ham o‘rganilmoqda,
bu esa Navoiyning umumjahoniy qadriyatlar targ‘ibotchisi bo‘lganligini ko‘rsatadi.
Xulosa
Alisher Navoiy ijodi o‘zbek adabiyotining bebaho xazinasi sanaladi. Uning
asarlari nafaqat badiiy go‘zalligi, balki chuqur ma’naviy-ma’rifiy mazmuni bilan ham
ajralib turadi. Navoiy o‘z she’rlari va dostonlarida insonparvarlik, adolat, ilmu
ma’rifat, vatanparvarlik, muhabbat va do‘stlik kabi umuminsoniy qadriyatlarni
tarannum etgan. Uning "Xamsa", "Muhokamat ul-lug‘atayn", "Lison ut-Tayr",
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
426
2181-
3187
"Mahbub ul-qulub" kabi asarlari o‘zbek adabiy tilining shakllanishida, rivojlanishida
va boyishida muhim rol o‘ynagan.
Navoiy merosini o‘rganish yosh avlodni ma’naviy jihatdan boyitadi, ularni milliy
qadriyatlar, tarix va adabiyotga hurmat ruhida tarbiyalaydi. Shuningdek, Alisher
Navoiy ijodini chuqur o‘rganish orqali biz o‘zbek tilining imkoniyatlarini yanada
teranroq anglab, uni asrab-avaylashga bo‘lgan mas’uliyatimizni his qilamiz. Shunday
qilib, Navoiy asarlari o‘z ahamiyatini hech qachon yo‘qotmaydigan, abadiy ma’naviy
manba bo‘lib qoladi.
REFERENCES
1. Ogoh Sirri Levend.Alisher Navoiy,1965,-Anqara.
2. Boltaboev H., Mahmudov M. Adabiy-estetik tafakkur tarixi. T.: Mumtoz so‘z,
2013.
3. Valixo‘jaev B. Alisher Navoiy she'riyati. – Samarqand: Sam DU nashri, 2001. –
100 b.
4. M.Muhiddinov. Komil inson – adabiyot ideali. Toshkent. Ma’naviyat. 2015
5. Xasanova, M. J. (2021). SAKKOKIYNING NA’T QASIDASI. Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 1(10), 1022-1029.
6. Mustafayev, U. U. (2021). YANGI O ‘ZBEKISTON: QADRIYATLAR VA
FALSAFIY FANLARNING DOLZARB MUAMMOLARI BO ‘YICHA AYRIM
MULOHAZALAR. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and
social sciences, 1(10), 568-577.
