ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
402
2181-
3187
A
DABIY MATNDA FORMAL VA SUBSTANSIAL SINTAKSIS
Ergasheva Nilufar Akramjon qizi
Oʻzbekiston Milliy universiteti Jurnalistika va
oʻzbek filologiyasi fakulteti talabasi.
Annotasiya: Til o‘z kommunikativ vazifasini sintaktik qurilma – gap vositasida
amalga oshiradi. Tildagi barcha – fonetik, leksik, morfologik hodisa ana shu sintaktik
qurilishga xizmat qiladi. Biroq bular sirasida leksika va morfologiyaning til grammatik
qurilishidagi ishtiroki o‘ziga xos. Zero, har qanday sintaktik hodisada so‘z va
morfologik ko‘rsatkichni ko‘ramiz. Shu boisdan sintaktik mohiyatni belgilashda leksik
va morfologik omilga tayaniladi.
Kalit soʻzlar: sintaksis, LSQ, til, adabiyot, tilshunoslik nazariyasi.
Formal sintaksis bevosita kuzatishda berilgan, nutqiy sintaktik hodisani
o‘rganadi. Boshqacha aytganda, u alohidalik, hodisa, voqelik, oqibat sifatidagi nutqiy
hosila bilan band bo‘lib, umumiylik, mohiyat, imkoniyat, sabab sifatidagi lisoniy
birlikni (nutqiy birlikning lisoniy tomonini) o‘rganishni substansial sintaksis hukmiga
havola etadi. Shuningdek, formal sintaksis kitob va o‘qimoq so‘zlari orasidagi sintaktik
aloqani ham tekshiradi. Zero, bundagi o‘qimoq fe’lining tushum kelishigidagi so‘zni
boshqaruvi ham bevosita kuzatishda berilgan nutqiy hodisa. Lekin bu aloqa uchun o‘qi
leksemasining biriktirish imkoniyati bo‘lgan obyekt valentligi bevosita kuzatishda
berilmagan. Bu esa substansial sintaksis tomonidan o‘rganiladi.
Substansial sintaksis tadqiqotlari uchun formal sintaksis tomonidan qo‘lga
kiritilgan yutuqlar zamin, poydevor vazifasini o‘taydi. Demak, formal sintaksissiz
substansial sintaksisning bo‘lishi mumkin emas. Formal sintaksis esa substansial
sintaksissiz ham ish ko‘raveradi. Zero, substansial sintaksis mohiyatni tadqiq etar ekan,
buning uchun hodisalar jamlangan bo‘lishi kerak. Hodisani jamlash uchun esa
substansial sintaksis tiklaydigan mohiyatga ehtiyoj sezilmaydi.
Har bir nutqiy parchada turli sath hodisasi qorishgan holda voqelanadi. Masalan,
Halim keldi gapida fonetik (tovushlar tizimi, ohang), leksik (so‘zlar), morfologik
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
403
2181-
3187
(grammatik shakllar) va uslubiy (masalan, so‘zlovchining munosabati yoki uslubiy
betaraflik) sathlar o‘z izini qoldirgan. Formal sintaksis nutqiy parchani shu holida, turli
mohiyat zarralarining qorishmasi sifatida o‘rganadi va uning qorishmaligiga e’tibor
qaratmaydi. Substansial sintaksis esa nutqiy parchada qorishgan, sintaksisga daxldor
bo‘lmagan jihatlarni e’tibordan soqit qiladi. Formal sintaksis keltirilgan gapni
muayyan(aniq)lik sifatida e’tirof etsa, substansial sintaksis unda turli hodisalar
qorishganligi sababli mohiyatini anglash mushkulligini hisobga olgan holda mavhum
(noaniq)lik
sifatida
qaraydi.
Qorishiq
hodisalar
chetlashtirilgan
mohiyat
«tozalangan»ligi uchun substansial sintaksis tomonidan muayyanlik, bevosita
kuzatishda berilmaganligi uchun esa u formal sintaksis tomonidan mavhumlik sifatida
qaraladi.
Demak, formal sintaksis asosiy diqqatini hodisalarning zohiriy (bevosita
kuzatishda berilgan) tomoniga, substansial sintaksis esa botiniy (bevosita kuzatishda
berilmagan, ichki) tomoniga qaratadi. Ular bir-birini ham taqozo, ham inkor etadi.
formal sintaksis mutlaq hodisalar bilan, substansial sintaksis esa mutlaq mohiyat bilan
shug‘ullanadi, ularning vazifalarini butunlay qarama-qarshi qo‘yish mumkin emas.
Chunki formal sintaksis mohiyatga intilganligi kabi substansial sintaksis ham faqat
formal sintaksis to‘plagan hodisalargagina tayanadi. Bunda formal va substansial
sintaksisning o‘rganish manbalari jihatdan qarama-qarshiligi so‘nadi.
LSQ nutqiy hodisa sifatidagi gapning asosiy grammatik va struktur (qurilish)
xususiyatini o‘zida mujassamlashtirgan mavhum qurilma sifatida yashaydi. Bu
gapning struktur elementi orasidagi munosabatni ifodalab, uning umumiy grammatik
ma’nosini mujassamlashtiradi.
Nutqda gaplar turli-tuman: 1 Shavkat kitobni o‘qidi. 2 Ortadi sevinchim. 3
Farg‘ona, go‘zalsan. Shuning uchun ularning qoliplari ham turli-tuman bo‘lishi tabiiy.
Yuqoridagi Shavkat kitobni o‘qidi tipidagi cheksiz gaplar (Tohir xatni oldi. Munisa
uyni supurdi) uchun (ega+to‘ldiruvchi+kesim) Ortadi sevinchim tipidagi cheksiz
gaplar uchun (ega+kesim), Farg‘ona, go‘zalsan tipidagi cheksiz gaplar uchun
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
404
2181-
3187
(undalma, kesim) qoliplari umumiy. Aytilganlardan ikkita ikki xil xulosaga kelish
mumkin:
qoliplar cheksiz gaplar uchun umumiy;
bu qoliplarni ham cheksiz ajratish mumkin.
Ikkinchi xulosa lisoniy birliklarning cheklanganligi haqidagi qoidaga zid. Demak,
yo qolip haqidagi xulosada hali izchillik va mukammallik yo‘q, yoxud ajratilgan
qoliplarda umumiylik yuqori darajada emas. Zero, boshqa lisoniy birlik kabi qolip ham
miqdoran chekli va mohiyatan umumiy bo‘lishi lozim.
Кeltirilgan qolipning cheksizligi sababi – uning gaplarni umumlashtirishning
ancha quyi bosqichida ekanligi. Chunki undalma, kesim va ega+kesim qolipi ham
o‘zaro farqli va umumiy belgi-xususiyatga ega. Bu qolip undalma va kesim uzvlari
asosida o‘zaro farqlanadi, biroq har ikkalasi uchun ham kesim uzvi qanchalik cheksiz
ko‘rinish kasb etmasin, ular lisonda bitta umumiylikka ega bo‘lishi va bu
umumiylikning zarrasi gap bo‘lib kela oladigan istalgan hosilada mavjud bo‘lishi shart
va zarur. Xo‘sh, o‘zbek nutqida qo‘llana oladigan gaplardagi yuqori darajadagi
umumiylik nimadan iborat va u qanday tiklanadi? Buni aniqlash uchun bir necha o‘nlab
gaplar olinib, ulardan nosintaktik, ya’ni almashtirilsa ham, o‘zgartirilsa ham, gap
mohiyatiga daxl qilmaydigan fonetik (gap ohangi), grammatik (gap bo‘laklari uchun
asos bo‘lgan so‘z turkumlari) hodisalar, so‘zlovchining kommunikativ niyati (ifoda
maqsadi: darak, so‘roq, buyruq), emotsional jihatlar (gapdagi his-hayajon), gap
bo‘laklari tarkibi (yig‘ma, yoyiq, analitik bo‘laklar), shaxsning tavsifi kabilar gapning
mohiyatini qorong‘ilashtiruvchi o‘zga hodisa, tajalli sifatida gap tarkibidan
chetlashtiriladi. Shuningdek, tajallilardan xoli qilingan cheksiz qoliplardagi farqlar
e’tibordan soqit qilinib, umumiyliklar saqlab qolinaveradi. Demak, gap LSQni tiklash
(aniqlash) ikki bosqichda amalga oshiriladi:
1)
nosintaktik hodisalarni chetlashtirish;
2)
farqlarni soqit qilish – aynanliklarni ajratish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
405
2181-
3187
Quyidagi gaplardan dastlab nosintaktik hodisalarni chetlashtirishga harakat
qilamiz. 1. Shavkat uyga borsin! 2. Qaylardasan, sevikli erkam? 3. G‘urbat axtarganga
g‘urbat ekan bu dunyo! 4. Sen ham uni sevasanmi?
Bu gaplarda quyidagi nosintaktik hodisalar mavjud:
1. Ifoda maqsadi. Bu nosintaktik hodisa so‘zlovchining maqsa-di, kommunikativ
niyati bo‘lib, shu asosda darak, so‘roq, buyruq gap hosil qilinadi. Bir gapni uning
sintaktik qurilmasiga ta’sir qilmasdan har xil ohang yordamida darak, so‘roq, buyruq
gapga aylantirish mumkin. Masalan: 1. Jamshid uyga borsin (buyruq gap). 2. Jamshid
uyga borsin (Jamshid uyga borsin, keyin gaplashamiz ma’nosida – darak gap). 3.
Jamshid uyga borsin? (so‘roq gap). Gap ohang jihatdan qancha o‘zgarmasin, uning
qurilishi o‘zgarmasdan qolaveradi: ega+hol+kesim. Gapning ifoda maqsadini
o‘zgartuvchi vosita gap tarkibiga kiritilsa ham, sintaktik qurilishiga putur yetkazmaydi
(masalan, so‘roq olmoshlari, yuklamalar). Demak, birinchi gapdagi buyruq, ikkinchi
va to‘rtinchi gapdagi so‘roq va uchinchi gapdagi darak ma’nolari mantiqiy
kategoriyaning ushbu gaplarda namoyon bo‘lgan zarralari–gaplarning sintaktik
tabiatiga daxldor bo‘lmagan o‘zga, begona hodisaning tajallisi.
2. Modal ma’nolar. So‘zlovchining o‘z fikriga munosabatini ifodalovchi modal
ma’no ham gapning sintaktik qurilishiga ta’sir qilmaydi. Masalan, Shalola kelgan,
Shalola kelgandir, Shalola keldi, Shalola, albatta, keldi gaplarining birinchisida
so‘zlovchining fikrga betaraf munosabati, ikkinchisida gumonsirash, uchinchisida
aniqlik, to‘rtinchi gapda fikrning qatiyligi namoyon bo‘lgan. Bundagi biror gapdan
anglashilgan so‘zlovchining munosabati ikkinchi bir gapga ko‘chirilsa ham, gaplarning
sintaktik tabiati o‘zgarmasdan qolaveradi. Yuqorida keltirilgan to‘rtta gapning
birinchisida qat’iylik (Shavkat uyga borsin), ikkinchisida noaniqlik (Qaylardasan,
sevikli erkam), uchinchisida afsus (G‘urbat axtarganga g‘urbat ekan bu dunyo),
to‘rtinchisida gumon (Sen ham uni sevasanmi?) kabi ma’nolar nosintaktik hodisalar
sifatida namoyon bo‘lgan.
3. Gap bo‘laklarining ifodalanish xususiyatlari. Gap bo‘lak-larining qanday so‘z
bilan ifodalanganligi – leksik hodisalarning gapda voqelangan (tajallilangan)
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
406
2181-
3187
ko‘rinishi. Masalan, bo‘laklarning ot yoki fe’ldan ekanligi, leksema yoki frazema bilan
ifodalanganligi ham nutqiy sintaktik qurilishni belgilaydi, biroq lisoniy mohiyatga
ta’sir qilmaydi. Bunga, deylik, ot bilan ifodalangan bo‘lakni olmosh bilan almashtirish
asosida (Nigora maktabga boradi – ega+hol+kesim; U maktabga boradi –
ega+hol+kesim) amin bo‘lish mumkin.
4. Murakkablashtiruvchi vositalar. Gap tarkibi undalma, ajra-tilgan bo‘lak,
bo‘laklarning uyushishi, kirish va kiritma vosita yordamida murakkablashadi.
Undalma, kirish va kiritma gap bo‘laklari bilan mazmunan bog‘langan, lekin
grammatik munosabatga kirishmagan hodisa bo‘lib, gapning umumiy sintaktik
qurilishini o‘zgartirishga qodir emas. Masalan, Qaylardasan, sevikli erkam gapidagi
undalma (sevikli erkam), Shavkat, so‘zsiz, va’dani uddalaydi gapidagi kirish so‘z
(so‘zsiz), Tabibning ta’biricha, bu dardga da’vo yo‘q emish gapidagi kirish birikma
(tabibning ta’biricha), Shoir (men uni ilgari ko‘rmagan edim) rindona ijodkor sifatida
taassurot qoldirdi gapidagi kiritma (men uni ilgari ko‘rmagan edim) ana shunday
nosintaktik hodisa.
5. Ajratilgan bo‘lak ajralmish bo‘lakning ma’nosini muayyan-lashtiruvchi vosita
bo‘lganligi bois, u o‘ziga tegishli bo‘lakni mazmunan to‘ldiradi. Shu bilan birga, gap
strukturasini kengaytiradi. Ajratilgan bo‘lak izohlanayotgan, to‘ldirilayotgan bo‘lak
bilan birgalikda hokim uzvga tobelanadi: 1. a) U soyda, qo‘sh yong‘oqning tagida,
qorga ko‘milib uzoq turdi – ega+hol+hol+hol+kesim; b) U soyda qorga ko‘milib uzoq
turdi – ega+hol+hol+hol+kesim. 2. a) Oshpazning, Rashid Jumayevning, qo‘li shirin
ekan
– aniqlovchi+ega+kesim; b) Oshpazning qo‘li shirin ekan –
aniqlovchi+ega+kesim.
Demak, ajratilgan bo‘lak garchi intonatsion alohidalikka, mustaqillikka ega
bo‘lsa-da, izohlanmish, to‘ldirilmish bilan bir butun holda gap strukturasidan o‘rin
oladi.
Avvalo, o‘zbek tilshunosligida Raʼno Sayfullayeva, G‘aybulla Salomov kabi
olimlarning tadqiqotlariga tayanib, gap boʻlaklarining an’anaviy tasnifi – ega, kesim,
to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol kabi turlari o‘rganildi. Bu tasniflar tilda fikrni ifodalash
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
407
2181-
3187
va uni tartibga solishda qanday xizmat qilishi misollar bilan ko‘rsatildi. Ayniqsa, har
bir gap boʻlagining morfologik belgisi, sintaktik vazifasi va semantik yuklamasi
batafsil ko‘rib chiqildi.
Bundan tashqari, zamonaviy tilshunoslikda gap boʻlaklariga doir yangi
yondashuvlar – ayniqsa, Noam Chomskyning generativ grammatika nazariyasida
gapning strukturasi qanday tashkil topishi, har bir gap boʻlagining bu tuzilmadagi roli
haqida fikr yuritildi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, gap boʻlaklari faqat grammatik birlik emas,
balki mantiqiy, psixologik va kommunikativ birlikdir.
Xulosa qilib aytganda, har bir gap bo‘lagi gap struktur shakllanishi va
semantikasida alohida o‘ringa ega. Har bir gap bo‘lagi har xil so‘z turkumlari orqali
ifodalanishi mumkin. Shu bilan birga, muayyan gap bo‘lagi muayyan bir so‘z
turkumiga ixtisoslashmagan. Tilshunosligimizda gap bo‘laklari, asosan, kesimga
nisbatan toifalanadi. Chunki kesim o‘zbek tilida gapning bosh bo‘lagi, markazi
hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdurahimova F. Turli tzzimli tillarda so‘z yasalishining lingvomadaniy
xususiyatlari (Ingliz va o‘zbek tillari misolida). – Farg‘ona, 2024. – 64-b.
2. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. –
Тoshkent. «Talqin», 2005. – 260-b.
3. Mengliyev B. Zamonaviy o‘zbek tili. – Toshkent. Alisher Navoiy nomidagi
Toshkent davlat universiteti, 2023. – 185-b.
4. Muhiddinova X. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun
o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 208-b.
5. Qo‘ziyev U. Hozirgi o‘zbek adabiy tili fanidan o‘quv-uslubiy majmua. –
Namangan, 2021. – 234-b.
6. Qozoqova N. Leksikologiyani interfaol ta’lim texnalogiyalari asosida o‘qitish. –
Namangan, 2023. – 69-b.
7. Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. –
