ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
370
2181-
3187
KICHIK BIZNES VA TADBIRKORLIK SUBYEKTLARINI SOLIQQA
TORTISHNING XORIJIY AMALIYOTI.
TURANBOYEV BOBURJON QODIRJON O‘G‘LI
Qo‘qon universiteti “Xalqaro turizm
va iqtisodiyot” kafedrasi o‘qituvchisi
ANNOTATSIYA
Kichik biznes va tadbirkorlik subyektlarini soliqqa tortishni rivojlantirish
jarayonida, xorijiy mamlakatlardagi amaliy tajribalarni tahliliy o‘rganish muhim
hisoblanadi. Rivojlangan mamlakatlar misolida kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashga
qaratilgan soliq tizimi, soliq imtiyozlari va rag‘batlantiruvchi chora-tadbirlarni tahliliy
o‘rganish, ularni amaliyotga tadbiq etishda muhi ahamiyat kasb etadi. Ushbu
izlanishda xorijiy tajribalar asosida, soliq tizimini takomillashtirish bo‘yicha aniq taklif
va tavsiyalar ishlab chiqilgan bo‘lib, ular milliy iqtisodiyotni yanada liberallashtirish
va kichik biznesni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: kichik tadbirkorlik subyektlari, soliq, soliq imtiyozi, soliqqa tortish,
soliq tizimi.
AННОТАЦИЯ.
В процессе развития налогообложения субъектов малого бизнеса и
предпринимательства важно аналитически изучать практический опыт
зарубежных стран. На примере развитых государств особое значение
приобретает анализ налоговой системы, налоговых льгот и стимулирующих мер,
направленных на поддержку малого бизнеса, а также их применение на практике.
В данной статье на основе зарубежного опыта разработаны конкретные
предложения и рекомендации по совершенствованию налоговой системы,
которые будут способствовать дальнейшей либерализации национальной
экономики и развитию малого бизнеса.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
371
2181-
3187
Ключевые слова: cубъекты малого предпринимательства, налог, налоговая
льгота, налогообложение, налоговая система
ANNOTATION
In the process of developing the taxation of small business and entrepreneurship
entities, it is important to analytically study the practical experience of foreign
countries. Using developed countries as examples, particular significance is given to
the analysis of tax systems, tax incentives, and support measures aimed at promoting
small businesses, as well as their practical application. Based on foreign experience,
this article presents specific proposals and recommendations for improving the tax
system, which will contribute to the further liberalization of the national economy and
the development of small business.
Key words: small business entities, tax, tax incentive, taxation, tax system.
KIRISH.
Bugungi globallashuv sharoitida mamlakatlar o‘rtasida iqtisodiy
raqobat kuchayib borayotgan bir paytda, kichik biznes va tadbirkorlik subyektlarini
qo‘llab-quvvatlash, ularning faoliyatini yengillashtirish va soliqqa tortish tizimini
soddalashtirish muhim strategik vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. Jahon tajribasi
shuni ko‘rsatmoqdaki, kichik biznesning o‘sishi va rivojlanishi ko‘p jihatdan unga
nisbatan qo‘llanilayotgan soliq siyosati va mavjud soliq tartib-taomillarining
qulayligiga bog‘liqdir.
Ayrim rivojlangan davlatlar kichik tadbirkorlik subyektlari uchun maxsus soliq
rejimlarini joriy etib, ularni rag‘batlantirish orqali iqtisodiy faollikni oshirishga
erishgan. Ayniqsa, AQSh, Germaniya, Turkiya, Polsha, Singapur kabi davlatlarda
kichik biznesni soliqqa tortish mexanizmlari yaxshi yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, bu
tajribalar O‘zbekiston uchun ham amaliy ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
Mazkur tadqiqotda turli davlatlarning kichik biznes subyektlariga nisbatan
soliqqa tortish amaliyoti o‘rganilib, ularning afzallik va kamchiliklari tahlil qilinadi.
Shuningdek, xorijiy tajriba asosida O‘zbekiston soliq tizimini yanada takomillashtirish
bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish maqsad qilinadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
372
2181-
3187
ASOSIY QISM.
Kichik biznes va tadbirkorlik subyektlarini soliqqa tortishning
xorijiy amaliyotini tahlil qilish, turli mamlakatlarda qo‘llanilayotgan soliq tizimlari va
imtiyozlarini o‘rganish orqali milliy soliq siyosatini takomillashtirish uchun muhim
ahamiyatga ega. Quyida rivojlangan mamlakatlarda kichik biznesni qo‘llab-
quvvatlashga qaratilgan soliq tizimlari, soliq imtiyozlari va rag‘batlantiruvchi chora-
tadbirlar tahlil qilindi.
Rivojlangan mamlakatlarda kichik biznes uchun korporativ soliq stavkalari va
ularga beriladigan imtiyozlar sezilarli darajadagi farqlarga ega. OECD (Iqtisodiy
hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti) tomonidan taqdim etilgan 2024-yilgi
ma’lumotlarga ko‘ra, Yevropa Ittifoqi davlatlarida o‘rtacha korporativ soliq stavkasi
21,27% ni tashkil etadi, OECD mamlakatlari bo‘yicha bu ko‘rsatkich 23,85% ga teng.
Ayrim davlatlar kichik biznes subyektlarini qo‘llab-quvvatlash maqsadida ularga
nisbatan ancha past darajadagi soliq stavkalarini joriy qilgan. Masalan, Buyuk
Britaniyada yillik sof foydasi £50,000 dan kam bo‘lgan kichik korxonalar uchun
korporativ soliq stavkasi atigi 19% ni tashkil etadi. Shuningdek, Kanada, Irlandiya,
Yaponiya kabi mamlakatlar ham kichik biznes uchun soliq imtiyozlari,
soddalashtirilgan hisobot shakllari va yengillashtirilgan audit talablari kabi chora-
tadbirlarni tatbiq etib kelmoqda. Bu esa kichik biznesning o‘sishi va
raqobatbardoshligini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi
1
.
OECD bazasining 2021-yil ma’lumotlariga ko‘ra 38 ta OECD aʼzosidan 33 tasida
tadbirkorlik subyektlari tomonidan ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik
ishlanmalariga (eng.:R&D) qilinadigan xarajatlar uchun imtiyozli soliq rejimlarini
joriy etilgan. Ushbu imtiyozlar OECD davlatlarida R&D faoliyatini davlat tomonidan
qo‘llab-quvvatlashning o‘rtacha 55 foizini tashkil etib, bu holat davlatlar tomonidan
innovatsion faoliyatni rag‘batlantirishda soliq vositalarining muhim ahamiyat kasb
etayotganligini ko‘rsatadi. Masalan, Fransiyada amal qilayotgan soliq krediti dasturi
orqali kompaniyalar R&D xarajatlarining 30% ini to‘g‘ridan-to‘g‘ri yillik soliq
majburiyatlaridan chegirib tashlash huquqiga ega. Bu mexanizm nafaqat yirik
1
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti
rasmiy sahifasidan olindi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
373
2181-
3187
korxonalar, balki kichik va o‘rta biznes vakillari uchun ham taalluqli bo‘lib, ilmiy-
texnik salohiyatni oshirishga va texnologik innovatsiyalarni amaliyotga joriy etishga
katta yordam beradi
2
.
Ko‘plab rivojlangan mamlakatlar tomonidan kichik biznes subyektlari uchun
soddalashtirilgan soliq rejimlarini amaliyotga joriy etilgan. Bu kabi tizimlar kichik
korxonalarga yillik daromadlari yoki xodimlar soniga qarab imtiyozlar berish
mexanizmlarini tartibga solidi. Masalan, Polshada kichik biznes uchun yillik daromadi
belgilangan limitdan past bo‘lgan korxonalar uchun soddalashtirilgan soliq rejimidan
foydalana oladi. Ular uchun daromad solig‘i, qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) va
ijtimoiy sug‘urta to‘lovlari bo‘yicha soddalashtirilgan stavkalar va hisobot talablari
joriy etilgan. Bu kabi rejimlar soliq yukini kamaytirib, moliyaviy intizomni oshiradi
hamda kichik biznesning rasmiy iqtisodiyotga kirishini rag‘batlantiradi. Bundan
tashqari, bu yondashuv soliq organlari uchun ma’muriy xarajatlarni kamaytiradi va
biznes yuritish muhitining qulayligini oshiradi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, soliq imtiyozlari kichik biznesning rivojlanishiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin, ammo ularning samaradorligi mamlakatning iqtisodiy
va institutsional sharoitlariga bog‘liq. Masalan, OECD tomonidan olib borilgan
tahlillar shuni ko‘rsatadiki, soliq imtiyozlari kichik biznesning investitsiya va
innovatsion faoliyatini rag‘batlantirishi mumkin, ammo noto‘g‘ri mo‘ljallangan
imtiyozlar soliq bazasining qisqarishiga olib kelishi mumkin.
XULOSA.
Xorijiy tajribalarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, kichik biznesni
qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan soliq imtiyozlari va soddalashtirilgan rejimlar ularning
rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko‘rsatadi. Biroq, bu imtiyozlar va rejimlar samarali bo‘lishi
uchun ularning ishlash mexanizmi mamlakatning iqtisodiy va institutsional
sharoitlariga mos kelishi kerak. Shu sababli, milliy soliq siyosatini ishlab chiqishda
xorijiy tajribalarni inobatga olish va ularni mahalliy sharoitlarga moslashtirish muhim
ahamiyatga kasb etadi.
Tadqiqotning tahliliy natijasidan, quydagi taklif va tavsiyalar ishlab chiqildi:
2
Xalqaro soliqqa oid tahliliy ma
’
lumotlarni yig
‘
uvchi tashkilot.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
374
2181-
3187
⎯
viloyatlar iqtisodiy salohiyati va kichik biznesning ulushi
inobatga olinib, soliq yengilliklari hududiy ehtiyojlarga moslashtirilgan
tarzda joriy etilishi lozim;
⎯
OECD davlatlari tajribasiga tayangan holda, O‘zbekistonda
ham kichik biznes subyektlari tomonidan olib borilayotgan R&D (ilmiy-
tadqiqot va tajriba-konstruktorlik) faoliyatiga soliq imtiyozlarini joriy
qilinishi maqsadga muvofiq;
⎯
soliq imtiyozlarining iqtisodiy samaradorligini aniqlash
uchun tizimli monitoring mexanizmi joriy qilinib, imtiyozlar natijasida
erishilgan ijobiy o‘zgarishlar tahlil qilinishi lozim.
Soliq tizimining shaffofligi va barqarorligi ta’minlangan taqdirda, kichik biznes
subyektlari rivojlanishga erishadi. Shu sababli, xorijiy ilg‘or amaliyotlar asosida ishlab
chiqilgan takliflarning amaliyotga joriy etilishi kichik tadbirkorlik subyektlari
faoliyatining kengayishi va iqtisodiy o‘sish sur’atlarining barqarorligini ta’minlash
jarayonida muhim omillardan biri bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Bird, R., & Zolt, E. (2014).
Tax policy in emerging economies: The role of
small business taxation.
Journal of Public Economics, 118, 104-116.
2.
Schneider, F. (2015).
The shadow economy and taxation policies: A global
perspective.
Cambridge: Cambridge University Press.
3.
Qоdirjоn о‘g‘li, T. B. (2024). SUV RESURSLАRIDАN FОYDАLАNGАNLIK
UCHUN
SОLIQ
TА’SIRCHАNLIGINI
ОSHIRISHNING
АHАMIYАTI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 37(1), 151-
153.
4.
Turаnbоyev, B. (2024). О‘ZBEKISTОN FОND BОZОRIDА АKSIYАLАR
SАVDОSINI RIVОJLАNTIRISH ISTIQBОLLАRI TАHLILI. Integrаtiоn оf
Ecоnоmy аnd Educаtiоn in the 21st century, 2(2), 5-8.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
375
2181-
3187
5.
Turаnbоyev, B. (2024). ILG'ОR XОRIJ TАJRIBАSI АSОSIDА ELEKTRОN
TIJОRАT FАОLIYАTINI SОLIQQА TОRTISHNI TАKОMILLАSHTIRISH
YО'LLАRI. Integrаtiоn оf Ecоnоmy аnd Educаtiоn in the 21st century, 2(2), 1-4.
6.
7.
