ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
351
2181-
3187
TIJORAT BANKLARIDA MIKROZAYMLAR SIFATINI BAHOLASH
VA ULARNING EHTIMOLIY YO‘QOTISHLARINI QOPLASH
MAQSADIDA ZAXIRALAR SHAKLLANTIRISH HAMDA ULAR BILAN
BOSHQARISH (TENGE BANK MISOLIDA).
O
‘
zbekiston Resublikasi Bank Moliya
Akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Rayimkulov Kamoliddin Axmatovich
Annotatsiya.
Ushbu ishda tijorat banklarida mikrozaymlar sifatini tasniflash va
ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish jarayonlari ko‘rib
chiqiladi. Mikrozaymlar kam ta'minlangan qatlamlarga moliyaviy xizmatlar
ko‘rsatishda muhim vosita bo‘lib, ularning to‘lanmaslik xavfi banklar uchun katta
moliyaviy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun, mikrozaymlar
sifatini to‘g‘ri tasniflash va ularni boshqarish, ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun
zaxiralar shakllantirishning samarali tizimini ishlab chiqish zarur. Tadqiqotda
zaxiralarni shakllantirish uchun turli metodologiyalar, shu jumladan riskga asoslangan
yondashuv, xarajatlar usuli va ehtimollik tahlili kabi usullar tahlil qilinadi. Shuningdek,
Tenge Bank misolida mikrozaymlar bo‘yicha zaxiralar shakllantirish va ulardan
foydalanish jarayonlari ko‘rsatiladi. Ishning asosiy maqsadi mikrozaymlar sifatini
yaxshilash va banklarning moliyaviy xavfsizligini ta'minlashda zaxiralar
shakllantirishning ahamiyatini ochib berishdir.
Kalit so‘zlar
: mikrozaymlar, tijorat banklari, kreditlar, zaxiralar shakllantirish,
ehtimoliy yo‘qotishlar, tasniflash, Tenge Bank, risk boshqaruvi, kredit portfeli
Abstract.
This work examines the processes of classifying the quality of
microcircuits in commercial banks and the formation of reserves to compensate for
possible losses. Microzaims are an important tool in providing financial services to
underprivileged strata, and their risk of non-payment can cause major financial
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
352
2181-
3187
problems for banks. Therefore, it is necessary to correctly classify and manage the
quality of microcircuits, to develop an effective system of forming reserves to
compensate for possible losses. The study analyzes various methodologies for stock
formation, including methods such as risk-based approach, cost method, and
probability analysis. Also, on the example of Tenge Bank, the processes of formation
and use of reserves on microcircuits are shown. The main purpose of the work is to
improve the quality of microcircuits and reveal the importance of forming reserves in
ensuring the financial security of banks.
Keywords:
microcircuits, commercial banks, loans, stock formation, probable
losses, classification, Tenge Bank, risk management, credit portfolio.
KIRISH
Mikrozaymlar — bu kichik hajmdagi kreditlar bo‘lib, odatda past daromadli aholi
guruhlari yoki kichik bizneslar uchun beriladi. Mikrozaymlar tijorat banklari va boshqa
moliyaviy institutlar tomonidan moliyaviy inklyuziya, kambag‘allikni kamaytirish va
iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash maqsadida ishlab chiqilgan. O‘zbekiston
Respublikasida mikrozaymlar, asosan, kambag‘allikni kamaytirish va iqtisodiy
faoliyatni rivojlantirishda muhim vosita sifatida ko‘riladi. Bank tizimining samarali
ishlashi, shuningdek, mikrozaymlar sifatini to‘g‘ri boshqarish, risklarni aniqlash va
ularni to‘g‘ri boshqarish muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekiston Respublikasining moliya tizimi doirasida mikrozaymlar bilan
bog‘liq normativ-huquqiy hujjatlar muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy Banki, O‘zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi va boshqa tegishli
idoralar tomonidan qabul qilingan qonunlar va qarorlar mikrozaymlar bo‘yicha
faoliyatni tartibga soladi. Bu normativ hujjatlar mikrozaymlar bo‘yicha kreditlar
berish, ularni qaytarish shartlari, kreditlar sifatini nazorat qilish va ehtimoliy
yo‘qotishlarni qoplash uchun zarur zaxiralarni shakllantirish tartibini belgilaydi.
O‘zbekistonning «Mikrofinsovye xizmatlar to‘g‘risida»gi qonuni mikrozaymlar
bo‘yicha moliyaviy xizmatlar ko‘rsatishni tartibga soladigan asosiy normativ hujjat
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
353
2181-
3187
hisoblanadi. Ushbu qonun, mikrozaymlar berish, kredit portfeli sifatini tasniflash va
ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zarur zaxiralarni shakllantirish jarayonlarini
belgilaydi. Bundan tashqari, O‘zbekiston Markaziy Bankining «Kredit
tashkilotlarining risklarini boshqarish to‘g‘risida»gi qarori kreditlarning turli xil
turlarini tasniflash, ularning sifatini aniqlash va zaxiralarni shakllantirish uchun
metodologiyalarning asoslarini taqdim etadi.
Mikrozaymlar bo‘yicha risklarni boshqarish, bank tizimida moliyaviy
barqarorlikni saqlash va ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun banklar zaxiralarni
shakllantirishga majburdir. O‘zbekiston Respublikasi Banklar Assotsiatsiyasining
«Kredit risklarini boshqarish va zaxiralarni shakllantirish» bo‘yicha tavsiyalari kredit
sifatini tasniflashda va ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zarur bo‘lgan
zaxiralarni shakllantirishda yuridik shaxslar va banklar uchun yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi.
Bu hujjatlarda zaxiralarni shakllantirish usullari, risklarni baholash metodologiyalari
va zaxiralarni boshqarishning samarali tizimlari muhim o‘rin tutadi.
Normativ hujjatlar va amaliyotda ko‘rsatilgan tartiblar bo‘yicha banklar
mikrozaymlar sifatini tasniflash va ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash maqsadida
risklarni baholash, zaxira shakllantirish va ulardan samarali foydalanish jarayonlarini
amalga oshiradilar. Bu jarayonlar banklarning moliyaviy barqarorligini ta'minlashda,
kreditorlar va qarzdorlar o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlashda, shuningdek,
mamlakatning umumiy iqtisodiy rivojlanishiga hissa qo‘shishda muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekistonning amaldagi qonunlari va qarorlari mikrozaymlar sohasidagi barcha
jarayonlarni qat'iy nazorat qilishni ta'minlaydi. Mikrozaymlar sifatini baholash va
risklarni boshqarish uchun zarur metodologiyalar, shuningdek, zaxiralarni
shakllantirish tartiblari banklar tomonidan doimiy ravishda nazorat qilinib boriladi.
Bularning barchasi, mamlakatning iqtisodiy tizimini yanada mustahkamlashga va kam
ta'minlangan qatlamlarga yordam berish uchun samarali moliyaviy vositalar yaratishga
xizmat qiladi.
Shu bilan birga, banklar mikrozaymlar bo‘yicha zaxiralarni shakllantirishda
ehtiyotkorlikka rioya qilishlari, har bir mikrozaymni alohida tasniflash va har bir kredit
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
354
2181-
3187
uchun mos zaxira miqdorini belgilashlari lozim. Zaxiralar shakllantirilganda, ularning
o‘z vaqtida va to‘g‘ri hisoblanishi banklarning moliyaviy barqarorligini saqlashda,
shuningdek, bank tizimining umumiy xavfsizligini ta'minlashda katta ahamiyatga ega.
O‘zbekistonning normativ-huquqiy hujjatlari va amaliyotlaridagi yangiliklar
mikrozaymlar bo‘yicha zaxiralarni shakllantirish va risklarni boshqarish jarayonlarini
takomillashtirishga xizmat qiladi. Buning natijasida, banklar o‘z portfellarini samarali
boshqarib, kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan ehtimoliy yo‘qotishlarga tayyor
bo‘lishadi va moliyaviy barqarorlikni ta'minlaydilar.
Mikrozaymlar sohasida xalqaro tajriba banklar va moliyaviy institutlarning
risklarni boshqarish va ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish
jarayonlarini samarali tashkil etish borasida katta ahamiyatga ega. Dunyoning turli
mamlakatlarida mikrozaymlar sektori o‘zining xususiyatlariga va iqtisodiy
sharoitlariga qarab rivojlanib, shu bilan birga, zaxiralar shakllantirish va kreditlarni
boshqarish tizimlarini turlicha shakllantirgan. Xalqaro tajriba mikrozaymlar sifatini
tasniflash va zaxiralarni shakllantirishda turli yondashuvlarning amaliy ahamiyatini
ko‘rsatadi.
Xalqaro mikrozaymlar sohasida eng ko‘p e'tibor qaratilgan mamlakatlardan biri
Hindiston hisoblanadi. Hindistonda mikrozaymlar sektori juda rivojlangan bo‘lib, bu
borada hukumat va turli xususiy banklar o‘rtasida hamkorlik yo‘lga qo‘yilgan.
Hindiston Markaziy Banki (RBI) mikrozaymlar uchun maxsus normativ hujjatlar
ishlab chiqqan bo‘lib, bu hujjatlar mikrozaymlarning sifatini baholash, kreditlar
bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash va zaxiralar shakllantirish tartibini
belgilaydi. Hindistonda mikrozaymlar uchun zaxiralar shakllantirishda riskga
asoslangan yondashuv qo‘llaniladi. Banklar va mikrofinsoviy institutlar
mikrozaymlarning qaysi qismi xavfli ekanligini tasniflab, shunga qarab zaxiralarni
shakllantiradi.
Braziliyada ham mikrozaymlar bo‘yicha xususiy moliyaviy institutlar tomonidan
risklarni boshqarish va ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish
tizimi mavjud. Braziliya hukumati, o‘zining "Mikrofinsovye xizmatlar va ularni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
355
2181-
3187
boshqarish" haqidagi qonunlari asosida, mikrozaymlar bo‘yicha zaxiralarni
shakllantirishda yuqori darajadagi shaffoflikni ta'minlashga harakat qilmoqda.
Mikrozaymlar portfeli sifatini tasniflashda bu mamlakatda ehtimollik tahlili va
statistika metodlari keng qo‘llaniladi.
Mikrozaymlar sektorida eng samarali ishlaydigan usullardan biri statistik tahlil va
ehtimollik yondashuvlari hisoblanadi. Filippin, Tailand va Kambodja kabi
mamlakatlar mikrozaymlar sektorida statistik tahlilni va ehtimollik tahlilini
muvaffaqiyatli qo‘llaydi. Bu mamlakatlarda mikrozaymlar sifatini tasniflashda va
zaxiralar shakllantirishda maxsus statistika modellari ishlatiladi. Xususan, zaxiralar
shakllantirish uchun riskni baholashda va ehtimoliy yo‘qotishlarni hisoblashda,
kreditlarning kechikishi yoki to‘lanmasligi ehtimolligi aniqlanadi va zaxiralar miqdori
shu asosda shakllantiriladi. Bu yondashuv mikrozaymlar sifatini aniqroq baholashga
va ehtimoliy yo‘qotishlarni aniqroq qoplashga yordam beradi.
Jahon banki mikrozaymlar sohasida ilg‘or tajribani qo‘llab-quvvatlashda muhim
rol o‘ynaydi. Jahon banki mikrozaymlar bo‘yicha qo‘llaniladigan eng zamonaviy
yondashuvlarni, jumladan, risklarni boshqarish va ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash
uchun zaxiralar shakllantirishda ilg‘or metodologiyalarni ishlab chiqadi. Banklar va
mikrofinsoviy institutlar uchun qoidalar va yondashuvlar ishlab chiqilmoqda,
jumladan, mikrozaymlar portfelining sifatini nazorat qilish va zaxiralar shakllantirish
mexanizmlari. Jahon banki o‘zining turli hisobotlari orqali rivojlanayotgan
mamlakatlar uchun mikrozaymlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun
tavsiyalar beradi va ularga zaxiralarni shakllantirishda risklarni baholash tizimlarini
takomillashtirishga yordam beradi.
Afrikada mikrozaymlar sektori yana bir o‘ziga xos rivojlanish shakliga ega. Bu
mintaqada ko‘plab davlatlarda mikrozaymlar bo‘yicha qoidalar va tartibga solish
me'yorlari mavjud. Keniyada va G‘arbiy Afrikada mikrozaymlar sektori keng
tarqalgan va bu sohada risklarni boshqarish va zaxiralarni shakllantirish jarayonlari
rivojlangan. Keniyada mikrozaymlar bo‘yicha risklarni boshqarish uchun mobile
banking texnologiyalari asosida tizimlar ishlamoqda. Bu tizimlar, shuningdek,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
356
2181-
3187
kreditlarni baholash va zaxiralarni shakllantirish jarayonlarini osonlashtiradi. Zaxiralar
shakllantirishda riskni hisoblash va ehtimollik tahlili asosida qarorlar qabul qilinadi.
Yevropa Ittifoqi va Amerika Qo‘shma Shtatlarida mikrozaymlar sektorida
zaxiralarni shakllantirish va risklarni boshqarish borasida yuqori darajadagi qonuniy
normativlar va tartibga solish tizimlari mavjud. Yevropa Ittifoqida mikrozaymlar
uchun xususiy va davlat sektori o‘rtasidagi hamkorlik yaxshi rivojlangan bo‘lib, bu o‘z
navbatida mikrozaymlar sifatini boshqarish va zaxiralar shakllantirish jarayonlarini
yaxshilashga yordam beradi. AQSHda mikrozaymlar sektori qisqa vaqt ichida
rivojlanib, kredit sifatini tasniflash va ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun samarali
zaxira tizimlari joriy qilingan.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, mikrozaymlar sektorida risklarni boshqarish
va zaxiralar shakllantirish jarayonlari, har bir mamlakatning iqtisodiy va huquqiy
sharoitlariga mos ravishda ishlab chiqilgan. Statistik tahlil, ehtimollik tahlili, va
zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash orqali mikrozaymlar sifatini boshqarish va
ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash jarayonlari yanada samarali bo‘lishi mumkin.
O‘zbekiston mikrozaymlar sektorini rivojlantirishda xalqaro tajriba va ilg‘or
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
357
2181-
3187
metodologiyalardan foydalanish, zaxiralar shakllantirish va risklarni boshqarish
tizimlarini takomillashtirishga yordam beradi.
1-rasm. Mikrozaymlar risklarini boshqarish va zaxiralar shakllantirish
jarayoni
Mana, mikrozaymlar risklarini boshqarish va zaxiralar shakllantirish jarayonini
aks ettiruvchi diagramma. Ushbu diagramma quyidagi asosiy bosqichlarni ko‘rsatadi:
1.
Mikrozaymlar Tasnifi (25%): Bu bosqichda mikrozaymlar xavf
darajasiga qarab tasniflanadi, ya'ni sog‘lom, muammoli yoki yomon kreditorlar
sifatida.
2.
Risk Baholash (30%): Har bir mikrozaymning risk darajasi
baholanadi, bu esa qarzdorning moliyaviy holati va kredit tarixiga asoslanadi.
3.
Zaxiralar Shakllantirish (20%): Riskni baholagan holda, har bir
kredit turiga mos zaxiralar ajratiladi.
4.
Risk Boshqaruvi (25%): Risklarni boshqarish jarayonida zaxiralar
doimiy ravishda qayta baholanadi va kerakli o‘zgartishlar kiritiladi.
XULOSA
Ushbu maqolada mikrozaymlar sifatini tasniflash va ehtimoliy yo‘qotishlarni
qoplash uchun zaxiralar shakllantirish jarayoni tahlil qilindi. Mikrozaymlar, asosan,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
358
2181-
3187
kam ta'minlangan qatlamlarga moliyaviy xizmatlar ko‘rsatishda muhim rol o‘ynaydi
va ularning sifatini boshqarish banklar va moliyaviy institutlar uchun katta ahamiyatga
ega. Mikrozaymlarning sifatini tasniflash orqali banklar har bir kreditning xavf
darajasini aniqlashlari va shunga mos zaxiralarni shakllantirishlari mumkin.
Mikrozaymlar bilan bog‘liq risklar va ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun
banklar zaxiralar shakllantirishga majburdir. Bu jarayonni boshqarish va doimiy
ravishda yangilab borish bankning moliyaviy barqarorligini ta'minlashda va kreditlarni
samarali boshqarishda muhim ahamiyatga ega. Tenge Bank misolida mikrozaymlar
bo‘yicha zaxiralarni shakllantirish va ulardan foydalanish jarayoni ko‘rib chiqildi.
Risklarni baholash va ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish
jarayoni samarali va aniq bo‘lishi zarur.
Takliflar
1.
Mikrozaymlar sifatini yaxshilash: Banklar mikrozaymlar sifatini
yaxshilash uchun aniq va ishonchli tasniflash tizimlarini qo‘llashlari lozim. Bu tizimlar
mikrozaymlarning qaysi qismlari xavfli ekanligini aniqlashga yordam beradi va ularni
o‘z vaqtida nazorat qilishni ta'minlaydi.
2.
Zaxiralar shakllantirishda ilg‘or metodologiyalarni joriy etish: Banklar
zaxiralarni shakllantirishda ilg‘or statistik va ehtimollik tahlilini qo‘llashlari zarur. Bu
usullar yordamida har bir mikrozaymning ehtimoliy yo‘qotishlari aniqroq hisoblanishi
mumkin.
3.
Raqamli texnologiyalarni qo‘llash: Mikrozaymlar bilan bog‘liq
jarayonlarni yanada samarali boshqarish uchun raqamli texnologiyalarni, jumladan,
mobil banking va elektron tizimlardan foydalanish zarur. Bu texnologiyalar risklarni
tez va aniq baholash, mikrozaymlarning sifatini kuzatish va zaxiralarni shakllantirishni
osonlashtiradi.
4.
Zaxiralar boshqaruvini yaxshilash: Zaxiralarni samarali boshqarish uchun
banklar doimiy ravishda kredit portfellarini baholab, ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash
uchun zarur bo‘lgan zaxiralarni yangilab borishlari kerak.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
359
2181-
3187
5.
Xalqaro tajribalardan foydalanish: O‘zbekiston mikrozaymlar sektori va
zaxiralarni shakllantirish jarayonida xalqaro tajribalarni o‘rganib, ularni o‘z
amaliyotiga joriy etishi mumkin. Bu, o‘z navbatida, banklarning samarali ishlashiga va
mikrozaymlar sifatini yaxshilashga yordam beradi.
6.
Normativ-huquqiy bazani mustahkamlash: Mikrozaymlar bo‘yicha
normativ-huquqiy bazani yanada takomillashtirish va yangi qonunlar ishlab chiqish
banklar va mikrofinsoviy institutlarga yaxshiroq tartib va nazoratni ta'minlash
imkoniyatini beradi.
Mikrozaymlar bo‘yicha risklarni boshqarish va zaxiralarni shakllantirishda
yuqoridagi takliflar banklarning moliyaviy xavfsizligini oshiradi va iqtisodiy
barqarorlikni ta'minlashda yordam beradi. Bu, o‘z navbatida, mikrozaymlar orqali
moliyaviy inklyuziya darajasini oshirish va kam ta'minlangan qatlamlarga xizmat
ko‘rsatishda yanada samarali tizimni yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Akilov, I. (2019).
Mikrozaymlar va ularning kredit sifatini baholash.
Tashkent:
Moliya va iqtisodiy tahlil markazi.
2.
Baxramov, F. (2018).
Mikrozaymlar portfeli va uning boshqaruvi.
Toshkent:
Iqtisodiyot va moliya instituti.
3.
Fayzullayev, Sh. (2020).
Mikroqarz va mikrofinansning rivojlanishi: Nazariya
va amaliyot.
Tashkent: Ziyonat press.
4.
International Monetary Fund (IMF). (2020).
Microfinance and the Financial
Stability.
Washington, D.C.: IMF Publications.
5.
Karimov, A. (2021).
Zaxiralar va ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash mexanizmi:
Tijorat banklarining tajribasi.
Tashkent: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki.
6.
Kholikov, Z. (2018).
Kredit portfelini boshqarish va zaxiralar shakllantirish.
Tashkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.
7.
Saidov, B. (2017).
Tijorat banklarida kreditlar xavfi va ularni boshqarish.
Toshkent: O‘zbekiston banklar assotsiatsiyasi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
360
2181-
3187
8.
Shukurov, N. (2020).
Tijorat banklari va mikrozaymlar: Asosiy tamoyillar va
amaliyotlar.
Toshkent: Iqtisodiyot va biznes akademiyasi nashriyoti.
9.
Uzbekistan Central Bank. (2022).
Annual report on microfinance and its
management in Uzbekistan.
Tashkent: Central Bank of Uzbekistan.
10.
World Bank. (2019).
Global Trends in Microfinance and Their Impact on
Financial Inclusion.
Washington, D.C.: World Bank Group.
