ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
257
2181-
3187
MAHALLIY DAVLAT HOKIMIYATINING HUQUQIY TABIATI VA
FUQAROLAR ISHTIROKINING KONSTITUTSIYAVIY ASOSI
Aliqulov Komiljon Urol o‘g‘li O’zbekiston Respublikasi IIV Surxondaryo
akademik litseyi Huquqshunoslik fani o’qituvchisi
94-462-57-73
Annotatsiya
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida mahalliy davlat hokimiyatining
huquqiy tabiati va fuqarolarning mahalliy boshqaruvdagi ishtirokini belgilovchi
konstitutsiyaviy asoslar tahlil etiladi. Shuningdek, mavjud huquqiy mexanizmlar
samaradorligi, ular orqali fuqarolar ishtirokining ta'minlanish holati, mavjud
muammolar va takomillashtirish bo‘yicha takliflar bayon etiladi.
Kalit so‘zlar
: mahalliy davlat hokimiyati, hokim qarori, konstitutsiyaviy asos,
fuqarolar ishtiroki, jamoatchilik, ochiqlik, boshqaruv.
Kirish
Demokratik davlatlar boshqaruv tizimida fuqarolarning qaror qabul qilishdagi
ishtiroki muhim prinsip sifatida e’tirof etiladi. O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi va boshqa qonunchilik hujjatlari asosida mahalliy davlat
hokimiyatining huquqiy maqomi belgilangan bo‘lib, fuqarolarning mazkur
jarayonlardagi ishtiroki konstitutsiyaviy jihatdan kafolatlangan. Shunga qaramay,
amaliyotda ushbu ishtirokni to‘liq ta’minlashga oid muammolar mavjud. Mazkur
maqolada aynan ushbu holatlar ilmiy-nazariy tahlil qilinadi.
Mahalliy davlat hokimiyati – bu hududiy boshqaruvni amalga oshiruvchi ijro etuvchi
organ bo‘lib, uning faoliyati O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, “Mahalliy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
258
2181-
3187
davlat hokimiyati to‘g‘risida”gi Qonun va boshqa me’yoriy hujjatlar bilan tartibga
solinadi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 99-moddasida qayd etilishicha,
viloyatlar, tumanlar va shaharlar hokimlari ijroiya hokimiyatining rahbarlari bo‘lib,
ular davlat boshqaruvi siyosatini mahalliy darajada amalga oshiradi.
Hokimlar faoliyati ikki tomonlama xarakterga ega:
- markaziy ijro etuvchi hokimiyat topshiriqlarini bajaradi;
- hududiy muammolarni hal qilishda tashabbus ko‘rsatadi.
Ularning qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlari – hokim qarorlari, hududda
majburiy huquqiy kuchga ega hisoblanadi.
Fuqarolar ishtiroki davlat boshqaruvining ajralmas tarkibiy qismidir. Bu ishtirok
bevosita (muassasalar orqali) va bilvosita (saylanadigan vakillar orqali) shaklda
amalga
oshiriladi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 32-moddasida quyidagicha belgilangan:
“O‘zbekiston fuqarolari davlat boshqaruvi va jamiyat hayotini boshqarishda bevosita,
shuningdek,
vakillik
shakllarida
ishtirok
etish
huquqiga
egadirlar.”
Konstitutsiyaning 99–102-moddalarida esa mahalliy davlat hokimiyati vakolatlari,
ularning shakllanishi va fuqarolar bilan munosabatlari yoritilgan.
Fuqarolar ishtirokini ta’minlashning qonuniy shakllari:
- jamoatchilik muhokamalari;
- jamoatchilik kengashlari;
- fuqarolar yig‘inlari;
- ommaviy axborot vositalari va raqamli platformalar orqali.
Amaldagi holat va muammolar
So‘nggi yillarda mahalliy hokimiyatda ochiqlik va fuqarolar ishtirokini
ta’minlashga oid tashabbuslar ko‘paygan bo‘lsa-da, ular ko‘p hollarda samarasiz yoki
formal xarakterga ega. Quyidagi muammolar mavjud:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
259
2181-
3187
- qarorlar loyihalari fuqarolarga oldindan e’lon qilinmaydi;
- jamoatchilik kengashlarining huquqiy maqomi sust;
- jamoatchilik fikri qaror qabul qilishda inobatga olinmaydi;
- raqamli ishtirok platformalari (masalan, meningfikrim.uz) takliflarni qayta aloqa
bilan yakunlamaydi.
Taklif va xulosalar
Mahalliy hokimiyat qarorlarini qabul qilishda fuqarolar ishtirokini kuchaytirish
uchun quyidagilarni taklif etamiz:
1. “Mahalliy boshqaruvda fuqarolar ishtiroki to‘g‘risida” alohida qonun
loyihasini
ishlab
chiqish;
2. Har bir hokim qarori loyihasi ochiq e’lon qilinishi va jamoatchilik muhokamasidan
o‘tishi majburiy bo‘lishi;
3. Jamoatchilik kengashlariga mustaqil maqom va maslahat-to‘g‘ridan-to‘g‘ri
ta’sir ko‘rsatish vakolati berish;
4. Raqamli ishtirok platformalarini qonuniy asosda joriy etish va ularning
faoliyatini samarali tashkil qilish.
Xulosa
Mahalliy davlat hokimiyati organlarining huquqiy tabiati ularning ikkiyoqlama
funksional rolini belgilaydi: markaziy siyosatni amalga oshirish va hududiy
ehtiyojlarga xizmat qilish. Ushbu jarayonda fuqarolar ishtirokini ta’minlash –
konstitutsiyaviy tamoyil bo‘lib, u amaliyotda samarali ishlashi uchun huquqiy va
tashkiliy mexanizmlar tubdan takomillashtirilishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, 2023-yilgi tahriri.
2. O‘zbekiston Respublikasining “Mahalliy davlat hokimiyati to‘g‘risida”gi Qonuni.
1993-yil 2-sentabr.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
260
2181-
3187
3. Qodirov B.B. Davlat boshqaruvini demokratlashtirishda fuqarolar ishtirokining
huquqiy asoslari. – Toshkent: 2020.
4. Karimov N.M. Mahalliy davlat hokimiyati va o‘zini o‘zi boshqarish organlari tizimi.
– Toshkent: “Adolat”, 2021.
5. “Meningfikrim.uz” – Fuqarolar tashabbuslarini ilgari surish portali.
https://meningfikrim.uz
6. Xalq so‘zi gazetasi, 2024-yil 15-aprel soni. “Hududiy rivojlanishda jamoatchilik
ishtirokini kuchaytirish yo‘llari”.
