ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
237
2181-
3187
BREZENT MATOSINING SUVBARDOSHLIK VA HAVO O‘TKAZISH
XOSSALARINI O‘RGANISH
Z.А. Qurbonova
Toshkent To’qimachilik va
yengil sanoat institute, magistrant
Annotatsiya:
Ushbu maqolada paxta tolalaridan tayyorlangan brezent matolarining suv
o‘tkazmaslik va havo o‘tkazuvchanlik xossalarini yaxshilash yo‘llari o‘rganildi. Akrilat
latekslar va zamonaviy gidrofob ishlov berish texnologiyalari samaradorligi tahlil qilindi.
Tajribalar ISO va GOST standartlariga muvofiq o‘tkazildi. Natijalar brezentlarning amaliy
qo‘llanilishini kengaytirish imkonini beradi.
Аннотация
: В статье изучены способы повышения водоотталкивающих и
воздухопроницаемых свойств брезентов на основе хлопковых волокон.
Проанализирована эффективность акрилатных латексов и современных гидрофобных
обработок. Эксперименты проведены в соответствии со стандартами ISO и ГОСТ.
Полученные результаты расширяют возможности практического применения
брезента.
Abstract:
This article explores methods to improve the water resistance and air
permeability of cotton-based tarpaulin fabrics. The effectiveness of acrylate latexes and
modern hydrophobic treatments is analyzed. Experiments were conducted according to ISO
and GOST standards. The results enhance the practical application potential of tarpaulin
materials.
Brezent - bu yetarlicha mustahkam to‘qimachilik materiali bo‘lib, u turli
sohalarda, masalan, tentlar, chodirlar, yopqichlar va boshqa jihozlar tayyorlashda
qo‘llaniladi. Asosiy sohalardan biri – qishloq-xo‘jalik mahsulotlari, jumladan paxta
xomashyosini kuz-qish yog‘ingarchiliklaridan saqlashda katta ahamiyatga ega [1].
Mustaqillikgacha bu maqsadlarda paxta va zig‘irpoya tolalaridan iborat brezentlar matolar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
238
2181-
3187
keng foydalanilgan. Lekin hozirda, ko‘p qo‘l kuchi ishlatilish sababli, ularning narxi juda
baland bo‘lib, amalda kam foydalaniladi.
O‘tgan asr 90-yillarda O‘zbekistonda paxta tolalari asosidagi parusina matosini
benzinda eritilgan parafin bilan gidroizolyasiay qilish yo‘lga qo‘yilgan. Masalan, brezentni
parafin yoki [2] mum eritmasi bilan to‘yintirish usuli maxsus sharoitlarni talab qiladi, bunda
erituvchi sifatida organik erituvchilar ishlatiladi. Ammo, parafinning mexanik xossalari
pastligi sababli, bu brezentlar tezda gidrofoblik xossalarini yo‘qotadi. Bu esa bir qator
noqulayliklar tug‘diradi va mehnat xavfsizligi nuqtayi nazaridan ham xavfli hisoblanadi.
O‘lchash usuli va birliklari: Gidrostatik bosim usuli (standart):
Standartlar: ISO 811
— "Textiles – Determination of resistance to water penetration
– Hydrostatic pressure test".
GOST 12088-77
— "To‘qimachilik materiallarining suv
bardoshligini aniqlash".
O‘lchov birligi: mm suv ustuni.
Bu birlik mato yuzasiga tik holatda bosim qiluvchi
suv ustunining maksimal balandligini bildiradi (1 mm ≈ 9.8 Pa).
Tajriba usuli (ISO 811
bo‘yicha): Tajriba uchun zarur asboblar:
Gidrostatik press (masalan,
Textest FX3000
tipidagi). Silindrli suv bosimi kamerasi.
Tajribalarni bajarish tartibi:
Brezent namunasi maxsus silindrga joylashtiriladi
(odatda 100 sm²). Pastdan yuqoriga qarab suv bosimi asta-sekin oshiriladi (rate: 10 mm/min).
Mato yuzasida 3 ta suv tomchisi paydo bo‘lgan momentda bosim o‘lchanadi. Har bir namuna
3–5 marta o‘lchanadi, o‘rtacha qiymat olinadi.
Brezent materialining
havo o‘tkazish qobiliyatini
aniqlash orqali uning
ventilyatsiya,
nafas oluvchanlik
va
namlik bug‘larining chiqishi
bo‘yicha mosligini baholash.
Havo o‘tkazuvchanlik – bu brezent matosi orqali
ma’lum bosim ostida
ma’lum vaqt
ichida o‘tadigan havo miqdoridir. Bu ko‘rsatkich, ayniqsa,
tentlar, yopiq chodirlar, sanoat
himoya qoplamalari va maxsus ish kiyimlari
uchun muhimdir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
239
2181-
3187
Standart nomi: ISO 9237:1995 — Textiles – Determination of permeability of fabrics
to air. O‘lchov birligi:
dm³/(m²·s) yoki mm/s. Bu birlik 1 m² yuzadan 1 soniyada nechta kub
desimetr havo o‘tishini bildiradi.
Zarur asboblar: Air permeability tester
(masalan
, FX 3300, Textest
firmasi). Tashqi
havo manbai (kompressor), namuna tutgichli o‘lchash kamerasi, barometrik bosim
o‘lchagich.
Brezentlarda suvbardoshlik xususiyati muhim ahamiyatga ega. To‘liq paxta tolalaridan
ip gazlamasidan, oddiy to‘r (polotnyanoy) to‘qimasi asosida tayyorlangan, suv
o‘tkazmaydigan kompozit bilan ishlov berilgan va kerakli rangda bo‘yalgan brezentning sirt
zichligi taxminan 600–900 g/m² bo‘lishi mumkin. U yog‘ingarchilikni o‘tkazmaydi, havo va
bug‘ o‘tkazuvchanligiga ega bo‘lib qoladi, bo‘yiga hamda eniga kam tortiluvchan bo‘ladi,
yorug‘lik ta’siriga chidamli va tashqi muhit ta’sirlariga bardosh bera oladi. U bir necha yil
xizmat qilishi kerak va odatda kamida 30 sm balandlikdagi suv ustuni bosimiga chiday olishi
lozim[1]. Shu bilan birga, uning havo o‘tkazuvchanlik xususiyati 5 dm³/m²·s dan kam
bo‘lmasligi kerak.
Brezentlarni gidrofob ishlov bilan qoplash matoning suvni qaytaruvchi xususiyatlarini
oshirishga xizmat qiladi. Bunday ishlov berishning har bir usuli materialdan foydalanish
sharoitlariga qarab o‘ziga xos afzallik va kamchiliklarga ega.
Brezentlarni gidroizolyatsiya qilishda suvli muhitda akril latekslardan propitka materiali
sifatida foydalanish foydalidir, chunki ular mavjudligi oson va nisbatan arzon, shuningdek
xavfsiz hisoblanadi — bunda erituvchi sifatida suv qo‘llaniladi. Shuni ta’kidlash kerakki,
tolalar yuzasida hosil bo‘ladigan polimer plyonka migratsiya qilmasligi, uchuvchanlik va
ishqalanishga duchor bo‘lmasligi bilan birga, suvning bug‘lanishi natijasida hosil bo‘ladigan
qo‘shimcha teshikchalar mavjudligi bilan ham ijobiy ajralib turadi[3].
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
240
2181-
3187
Brezent matosining suvga nisbatan chidamliligi, ya’ni
suv o‘tkazmaslik darajasini
aniqlash. Bu xossa brezentdan tayyorlangan mahsulotlarning yomg‘ir, namlik, suv bosimi
ostidagi sharoitlarda
himoya qobiliyatini baholash
uchun muhimdir.
Suvbardoshlilik — brezent matosining suvni o‘z strukturasi orqali
o‘tkazmaslik
xususiyati
bo‘lib, bu matoning to‘qilishi (tuval, diagonal, sargish), impregnatsiya qiluvchi
moddalar (akrilat, parafin, polivinilxlorid va h.k.), qoplama qalinligi va bir xilligi, ishlov
berish texnologiyasi (silikon, akril, lateks bilan ishlov) larga bog‘liq.
Tajribalarni bajarish tartibi: Brezent namunasi (odatda 10x10 sm yoki 20x20 sm) sinov
qurilmasiga joylashtiriladi. Qurilma 100 Pa (yoki boshqa belgilangan) differensial bosim
hosil qiladi. Shu bosimda mato orqali o‘tgan havo miqdori sekundiga o‘lchanadi. 3 yoki
undan ortiq o‘lchov natijalari olinib, o‘rtacha qiymat hisoblanadi.
1.
Brezentning suvbardoshlik xossasi u qaysi sohada (masalan, chodir, tent, yuk
qoplamasi, armiyaviy foydalanish) qo‘llanilishini aniqlaydi. Yuqori sifatli brezentda suv
o‘tkazmaslik ko‘rsatkichi kamida
800 mm suv ustuni
bo‘lishi kerak. Bu xossa, zarur bo‘lsa,
akrilat lateks
yoki
silikon asosli polimerlar bilan ishlov berish
orqali yaxshilanadi [4].
2.
Brezent matosining havo o‘tkazish xossasi uning
qulayligi, shamollatilishi va
kondensatga qarshi bardoshliligini
belgilaydi.Yuqori havo o‘tkazuvchanlik nafaqat issiqlik
almashinuvi uchun, balki
inson salomatligi
(iflos havo, kondensat) uchun ham muhim omil
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
241
2181-
3187
hisoblanadi.Brezentlarni loyihalashda
suv va havo o‘tkazuvchanlik balansini topish
muhimdir: har ikkalasining optimal darajada bo‘lishi materialni ko‘p funksiyali qiladi.
3.
Fizik-mexanik xossalarni o‘rganish brezent matoning
ishlatilish sohasiga mosligini
aniqlash
uchun muhimdir [5].
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. ISO 811: "Textiles – Determination of resistance to water penetration – Hydrostatic
pressure test".
2. ISO 9237:1995: "Textiles – Determination of permeability of fabrics to air".
3. GOST 12088–77: “To‘qimachilik materiallarining suv bardoshligini aniqlash usuli”.
4. Chao-Hua Xue et al. "Sol-gel technology for hydrophobic cotton textiles", Surface &
Coatings Technology, 2019.
5. Chien-Te Hsieh et al. "Enhancing hydrophobicity of cotton fabrics using silica
nanoparticles", Journal of Applied Polymer Science, 2020.
