ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
181
2181-
3187
TUZLAR. TUZLARNI INSON XAYOTIDAGI ORNI .
Ishoqova Zilolaxon Sharobiddinovna.
Kimyo fani o‘qituvchisi
Annotatsiya
Mazkur maqolada tuzlarning kimyoviy tabiati, ularning turlari va inson
hayotidagi ahamiyati keng yoritilgan. Tuzlar nafaqat oziq-ovqat sanoatida, balki
tibbiyot, qishloq xo‘jaligi, kimyo va boshqa sohalarda keng qo‘llaniladi. Ayniqsa,
natriy xlorid (osh tuzi) inson organizmidagi suv-tuz muvozanatini saqlashda muhim
o‘rin tutadi. Maqolada shuningdek, ortiqcha tuz iste’molining sog‘liqqa salbiy ta’siri
va ularni me’yorida qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar ham keltirilgan. Ushbu maqola
tuzlarning kundalik hayotimizdagi rolini ilmiy asosda tushuntirishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar
:Tuzlar, natriy xlorid, inson salomatligi, kimyoviy birikmalar, suv-
tuz muvozanati, oziq-ovqat sanoati, tibbiyotda qo‘llanilishi, tuzlarning turlari, tuz
iste’moli, sog‘liq uchun xavf.
Tuzlar kimyoviy birikmalar turkumiga kiruvchi, kislotalar bilan asoslar o‘zaro
ta’sirlashganda hosil bo‘ladigan moddalardir. Ular hayotimizda eng ko‘p uchraydigan
va keng qo‘llaniladigan kimyoviy moddalar sirasiga kiradi. Odatda “tuz” deganda
birinchi navbatda natriy xlorid – osh tuzi tushuniladi, ammo aslida tuzlarning ko‘plab
turlari mavjud bo‘lib, har biri turli sohalarda o‘ziga xos vazifalarni bajaradi. Inson
organizmi uchun tuzlar hayotiy zarurat hisoblanadi, chunki ular organizmdagi muhim
fiziologik jarayonlarda ishtirok etadi, suv-tuz muvozanatini saqlaydi va mushaklar
faoliyatini tartibga soladi. Shu bilan birga, tuzlar qishloq xo‘jaligida, sanoatda,
tibbiyotda va boshqa ko‘plab sohalarda keng foydalaniladi. Ushbu maqolada
tuzlarning kimyoviy xususiyatlari, ularning inson salomatligidagi va kundalik
hayotdagi o‘rni tahlil qilinadi.
Tuzlar – bu kislota qoldig‘i va metall kationidan iborat bo‘lgan murakkab
moddalardir. Ular kimyo fanida muhim o‘rin egallaydi va asosan kislota bilan asos
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
182
2181-
3187
o‘rtasidagi neytrallanish reaksiyasi natijasida hosil bo‘ladi. Tuzlar o‘z tuzilishi va
xossalariga ko‘ra bir necha turlarga bo‘linadi: normal tuzlar, kislotali tuzlar, asosli
tuzlar va kompleks tuzlar. Har bir turi ma’lum sharoitlarda va sohalarda qo‘llaniladi.
Eng keng tarqalgan tuzlardan biri bu natriy xlorid (NaCl) bo‘lib, u osh tuzi sifatida
ma’lum. Osh tuzi organizm uchun zarur bo‘lgan moddalardan biri bo‘lib, u qon
bosimini me’yorlashtirish, asab impulslari uzatilishini ta’minlash va mushaklarning
qisqarishida ishtirok etadi. Shuningdek, u inson tanasidagi suyuqlik muvozanatini
saqlab turadi.
Tuzlar nafaqat oziq-ovqat sanoatida, balki boshqa ko‘plab sohalarda ham muhim
ahamiyatga ega. Masalan:
Tibbiyotda: Ba’zi tuzlar (masalan, natriy bikarbonat, magniy sulfat) dorivor
vosita sifatida ishlatiladi. Ular organizmdagi kislota-ishqor muvozanatini tartibga
solishda, og‘riqni kamaytirishda, hamda ichki organlar faoliyatini yaxshilashda
qo‘llaniladi.
Sanoatda: Ko‘plab kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqarishda tuzlar xomashyo
sifatida ishlatiladi. Masalan, natriy karbonat (soda) shisha ishlab chiqarishda, kalsiy
karbonat esa qurilish materiallari sifatida qo‘llaniladi.
Qishloq xo‘jaligida: Ba’zi tuzlar o‘g‘it sifatida foydalaniladi. Masalan, kaliy nitrat
va ammoniy sulfat o‘simliklarning o‘sishini tezlashtiradi va hosildorlikni oshiradi.
Tuzdan foydalanishda muvozanat muhim ahamiyatga ega. Ortiqcha tuz iste’moli
salomatlikka zarar yetkazishi mumkin. Jumladan, u qon bosimining oshishi, yurak-qon
tomir kasalliklari, buyrak faoliyatining buzilishi va suyak massasi yo‘qolishiga olib
kelishi mumkin. Shu sababli, Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) kunlik tuz
iste’molini 5 grammdan oshirmaslikni tavsiya qiladi.
Tuzlarning yana bir muhim xususiyati – ularning antibakterial va konservant
(saqlovchi) xususiyatidir. Osh tuzi qadimdan oziq-ovqat mahsulotlarini saqlashda
ishlatilgan. Masalan, go‘sht, baliq yoki sabzavotlarni tuzlab saqlash orqali ular uzoq
vaqt buzilmasdan saqlanadi. Bu usul hozirgi zamonaviy muzlatkichlar paydo
bo‘lmasdan oldin asosiy saqlash usuli bo‘lgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
183
2181-
3187
Tuzlar suvni tozalashda, ya’ni dezinfeksiya qilishda ham qo‘llaniladi. Misol
uchun, kalsiy gipoxlorit (Ca(ClO)₂) suvdagi bakteriyalarni o‘ldirishda foydali
hisoblanadi. Tuzlar metallurgiyada ham keng qo‘llaniladi – ular rudalardan metall
ajratib olishda ishlatiladi.
Organik tuzlar ham mavjud bo‘lib, ular asosan tirik organizmlarda uchraydi.
Masalan, kalsiy fosfat suyak va tish to‘qimalarining asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi.
Kaliy va magniy tuzlari yurak, mushaklar va asab tizimi faoliyati uchun muhimdir. Shu
sababli, ko‘plab vitamin va mineral komplekslar tarkibiga bu tuzlar kiritilgan.
Inson hayot faoliyatida tuzlar biologik katalizator sifatida ham rol o‘ynaydi.
Fermentlarning faoliyati ayrim tuzlarning ishtirokida faollashadi yoki sustlashadi. Bu
esa modda almashinuvini tartibga solishda muhim omil hisoblanadi.
So‘nggi yillarda odamlar sog‘lom turmush tarziga e’tibor qaratishi ortidan kam
tuzli ovqatlanish, kam natriyli tuzlar, yoki qora tuz, Himalay tuzi kabi muqobil tuz
turlaridan foydalanish kengaydi. Bu esa tuzlarning faqat sog‘liq uchun xavf emas, balki
to‘g‘ri foydalanilganda foydali vosita ekanligini yana bir bor isbotlaydi.
Xulosa.
Tuzlar inson hayotining ajralmas bir qismi bo‘lib, ularning foydasi turli sohalarda
yaqqol namoyon bo‘ladi. Oziq-ovqat sanoatidan tortib tibbiyot, qishloq xo‘jaligi,
kimyo sanoatiga qadar – tuzlar har bir sohaga o‘z hissasini qo‘shmoqda. Ayniqsa,
natriy xlorid kabi tuzlarning organizmdagi suv-tuz muvozanatini saqlash, asab va
mushak faoliyatini tartibga solishdagi roli beqiyosdir. Shuningdek, ularning
bakteriyalarga qarshi xususiyatlari va saqlovchi vosita sifatidagi ahamiyati qadimdan
ma’lum.
Har qanday foydali modda kabi, tuzdan foydalanishda ham muvozanat zarur.
Ortiqcha tuz iste’moli turli kasalliklar, xususan, yurak-qon tomir va buyrak
kasalliklariga olib kelishi mumkin. Shu sababli, tuzlarni to‘g‘ri va me’yorida iste’mol
qilish, ularning tarkibi va turlarini tushunish har bir inson uchun muhim hisoblanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
184
2181-
3187
Tuzlar nafaqat kimyoviy birikma sifatida, balki inson salomatligi va farovonligi
uchun muhim omil sifatida ham chuqur o‘rganilishi va qadrlanishi lozim bo‘lgan
moddalardandir.
Foydalanilgan adabiyotlar
Мукимов С. М., Исследование взаимодействия в расплавах сульфатов натрия,
калия, магния и кальция (в соавторстве), Tашкент, 1949
Parpiyev N. A.,Muftaxov A. F., Rahimov H. R., Anorganik kimyo [3-qism], Toshkent,
2000-2003.
