ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
167
2181-
3187
AMIR SHOHMURODNING HOKIMIYAT TEPASIGA KELISHI VA
MARKAZLASHTIRISH UCHUN KURASH.
Sh.Rashidov nomidagi SamDU Tarix fakulteti
“Samarqand tamadduni tarixi” kafedrasi
assistenti Xasanov Murod Gaybullayevich.
Annotatsiya
Mazkur maqolada Amir Shohmurodning Buxoro davlatining taxtga kelishi, Amir
Shohmurod hukmronligi davrida olib borilgan markazlashtirish siyosati, Buxoro
amirligi ijtimoiy-iqtisodiy hayotidagi ro‘y bergan o‘zgarishlar yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Muhammad Rahimxon,
mang’itlar, Doniyolbiy otaliq, Amir
Shohmurod, Buxoro, Samarqand, Buxoro, bekliklar, O’ratepa, Toshkent, Urgut, Hisor,
Yom, Xovos, ijtimoiy hayot, iqtisodiyot.
Аннотация
В статье рассматривается восшествие Амира Шахмурада на престол
Бухарского государства, политика централизации, проводимая в период
правления Амира Шахмурада, и изменения, произошедшие в социально-
экономической жизни Бухарского эмирата.
Ключевые слова:
Мухаммад Рахимхан, Мангиты, отцовство Дониёлбий,
Амир Шахмурад, Бухара, Самарканд, Бухара, беки, Уратепа, Ташкент, Ургут,
Хисор, Йом, Хавос, общественная жизнь, экономика.
Annotation.
This article covers the accession of Amir Shahmurad to the throne of the Bukhara
state, the centralization policy carried out during the reign of Amir Shahmurad, and the
changes that occurred in the socio-economic life of the Bukhara emirate.
Keywords:
Muhammad Rahimkhan, Mangits, Doniyolbiy fatherhood, Amir
Shahmurad, Bukhara, Samarkand, Bukhara, beks, O'ratepa, Tashkent, Urgut, Hisor,
Yom, Khavos, social life, economy.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
168
2181-
3187
Shohmurod ibn Doniyolbiy 1749-yilda (ba’zi manbalarda 1740-yilda) Buxoro
shahrida o’z davrining eng nufuzli zodagon kishisi, keyinchalik Buxoro amirligining
amaldagi hukmdori bo’lgan Doniyolbiy otaliq oilasida tavallud topgan. Diniy va
dunyoviy ta’lim ko’rgan Shohmurod butun hayotini so’fiylikka bag’shlab, umr bo’yi
darveshona kun kechirish yo’lini tanlaydi va Buxorodagi eng mashhur tasavvuf ilmi
sohiblaridan, pirlardan biri, Naqshbandiya-mujodadiya tariqatining yirik namoyondasi
Shayx Muhammad Safarga ixlos quyib, unga murid bo’ladi, hamda ustozidan ko’p vaqt
ta’lim oladi. Shohmurod ko’pincha Buxoroning jome’ masjidida yashab, hujraga
qamalib,
nafsni
tiyish,
o’zini idrok etish, o’z ruhiyatini boshqarish
mashqlari(meditatsiya) bilan tinimsiz shug’ullangan. Shohmurod o’zining qati’yatligi,
tirishqoqligi, qobiliyati va aql-u zakovati bilan qisqa fursat ichida ustozining alohida
hurmat-e’tiboriga sazovor bo’lgan.
Darveshlik bilan birgalikda Shohmurod bozorda hammollik bilan shug’ullangan,
xalq ichida el qatori kamtarona kiyinib, kamtarona kun kechirgan. Hukmdor xonadoni
vakili bo’lgani bois Shohmurod o’z qo’riqchilari va xizmatkorlariga ega bo’lgan.
Doniyolbiy otaliq o’g’lining tanlagan bunday hayot tarziga bir tomondan ijobiy
qaragan bo’lsa, ikkinchi tomondan esa o’g’lini o’zidan keyin hukmdor bo’lishini juda
ham istagan, chunki Doniyolbiy faqat o’g’li Shohmurodni munosib valiahd deb
hisoblagan. Shohmurodni esa hokimiyat mutlaqo qiziqtirmagan, chunki bu umrni
tasavvuf tariqatiga bag’shlash uchun zid edi, kimlardir haqiqatga erishish orzusida
taxtdan voz kechgan, kimlardir boylikdan voz kechib, uni xalqqa tarqatgan va xalq
dardi bilan yashagan, sababi tasavvuf tariqati qonun-qoidasiga ko’ra sufiy kishi
hukmdor yoki mansabdor shaxs bo’lishi mumkin emas edi, shu boisdan Shohmurod
valiahdlikdan o’z ixtiyori bilan voz kechib, hatto toj-u taxt haqida eshtishni ham
istamagan.
Doniyolbiy otaliq o’g’lini siyosatga tortish maqsadida dastlab Shohmuroddan
diniy masalalar bo’yicha maslahatlar so’rab uni tez-tez saroyga chaqirib turgan,
Shohmurod ham otasini qiyin sharoitida qo’llab-quvvatlashga harakat qilgan, shunday
qilib asta-sekinlik bilan Shohmurodning hukmronligiga qadar siyosiy faoliyati
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
169
2181-
3187
boshlangan. Keyinchalik otasining iltimosiga ko’ra Shohmurod Karmanani
boshqaradi, bu hudud ham o’sha davrda mustaqillikka intilgan bekliklardan bo’lib,
Shohmurodbiy Karmananing markaziy hokimiyatga bo’y so’nishini ta’minlaydi.
Shundan so’ng Qarshi bekligida hokimlik qiladi, bu hududni ham poytaxt Buxoroga
tobeligini mustahkamlaydi, ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatga molik bir qancha ijobiy
ishlar qiladi.
1780-yil (ba’zi manbalarda 1760-yillar oxiri) da Shohmurodbiy otasi tomonidan
Samarqandga hokim etib tayinlanadi va unga Ulug’ noib unvoni beriladi, bu bilan
Doniyolbiy otaliqning Shohmurodbiyni siyosatda ushlab turish harakat qilgan.
Samarqand Shohmurodbiyga qadar hayoti izdan chiqib huvillab qolgan shaharga
aylangan edi. 1726-yil Tavakkalxon boshchiligidagi qozoqlarning hujumi va shaharni
talashi, undan so’ng 1740-yilda Eron shohi Nodirshoh tomonidan shaharning ishg’ol
qilinishi va talon taroj qilishi, keyinchalik shaharda vabo epidemiyasining tarqashi va
buning oqibatida ko’p samarqandliklarning yostig’i qurishi, shaharning ijtimoiy-
iqtisodiy hayoti izdan chiqishi tufayli mahalliy aholining Samarqandni tark etib,
Buxoro, Qarshi va boshqa joylarga ko’chib ketishi shaharning bunday og’ir darajaga
kelib qolishiga sabab bo’ldi. Shundan so’ng Samarqandni tiklashga 1780-yilgacha
harakat qilinmagan va e’tibor berilmagan, bir manbada Samarqandda 40 ta, boshqa
manbada 1000 ta xonadon qolgani aytiladi.
1
. Shohmurodbiy Samarqanddagi faoliyatini
shahar hayotini to’liq ko’zdan kechirish, aholisini ro’yxatga olish, shahar hududi va
mavjud mahallalar tarxini chizib, shaharni va u bilan bog’liq muammolarni batafsil
o’rganishdan boshlaydi
[1].
1785-yilda 27-yil Buxoro amirligini idora qilgan hukmdor Doniyolbiy otaliq
vafot etadi. Bu xabarni eshitgan Samarqandda hokim bo’lib turgan Shohmurodbiy
Buxoroga qaytadi. Uning taxtga chiqishiga doir ko’p bahsli fikrlarni ko’rishimiz
mumkin. Asosli ma’lumotlarga tayanadigan bo’lsak, hali ham qalandarlikda umr
guzaronlik qilish umidida yurgan Shohmurod dastavval taxtdan voz kechadi, lekin bir
1
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
170
2181-
3187
tomondan ota vasiyati, bir tomondan siyosiy o’yinlar-u adolatsizliklardan bezigan
Buxoroning oddiy xalqi, Doniyolbiy otaliqni qo’llab-quvvatlagan amaldorlar, din
peshvolari va harbiy qo’shin, hamda qabila mavqeini saqlab qolish tashvishida bo’lgan
mang’it urug’-qabilalari boshliqlari Shohmurodbiydan davlatni boshqarishini iltimos
qilishadi. Shunday vaqtda Shahrisabz mustaqil hokimi Niyozali Doniyolbiy otaliqning
o’limidan foydalanib, mang’itlarni siyosatdan chetlashtirish va hokimiyatni egallash
maqsadida Buxoroga hujum qiladi
[2].
Shohmurod shunday og’ir sharoitda o’z xalqi uchun hokimiyatni egallashga
majbur bo’ladi, yo’qsa mamlakat ayanchli qismatga yuz tutib, taxt uchun kurash,
qabilaviy nizolar, Xiva va Qo’qon xonligi, Afg’oniston podsholigi va qozoq qabilalari
kabi tashqi kuchlarning fursatdan foydalanib, hujum qilishi kabi ko’plab xunrezliklarni
boshidan kechirishi mumkin edi. Shohmurod taxtga Abulfayzxonning nevarasi
Abulgo’zixonni qo’yib, amaldagi hokimiyatni o’z zimmasiga oladi. Shohmurodbiy
shahrisabzliklar hujumini sindiradi va dushmanni ta’qib qilib, Shahrisabzni egallashga
muvoffaq bo’ladi. Buxoroni ham himoya qilib, ham Shahrisabzning mustaqilligiga
chek qo’ygan Amir Shohmurodning mavqei oshib borishidan cho’chib, uni davlat
tepasida qolishini istamagan ba’zi yirik amaldorlar Buxoroda xalq qo’zg’olonini
uyushtiradi. Amir Shohmurod isyonni tinch yo’l bilan bostiradi, ba’zi manbalarda qayd
etilishicha Amir Shohmurod xalqqa jabr yetkazgani uchun otasini kechirishlarini
Buxoro ahlidan so’rab, shahar bo’ylab yurgan [3].
Shahrisabz egallangandan so’ng qisqa vaqt ichida poytaxtda va davlat qo’shinida
tartib o’rnatgan Shohmurodbiy o’zining markazlashtirish siyosatini jadallik bilan
boshlaydi. Hukmronligining birinchi yilida Shohmurodbiy birdaniga pul, harbiy va
ma’muriy islohotlarini o’tkazadi. Aynan shu islohotlar Shohmurodbiyning keyingi
faoliyatiga ijobiy ta’sir qilib, hokimiyatining mustahkamlanishiga xizmat qildi. Pul
islohoti bilan Shohmurodbiy mang’itlar sulolasi hukmronligini yana ham
qonuniylashtirdi, ma’muriy islohot o’tkazish orqali yirik mansab va davlat
lavozimlariga o’z ishonganlarini tayinlab, o’z tarafdorlarini ko’paytirdi. Harbiy islohot
natijasida Shohmurodbiy tartibli qo’shinga ega bo’lib, markazlashtirish siyosati yo’lida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
171
2181-
3187
muvaffaqiyatli harbiy yurishlarni amalga oshirdi. Islohotlarning oson va tezlikda
amalga oshirilayotganidan qo’rqqan muxolifat kuchlar Shohmurodbiyning ukasi
To’xtamishni taxtga o’tqazish maqsadida Shohmurodbiyga qarshi suiqasd
uyushtirishadi. Lekin bu suiqasddan Shohmurodbiy omon qoladi va fitnachilarni
toptirib ularni ayovsiz jazolaydi. Faqat To’xtamish va ba’zi fitnachilar qochib
qutulishdi.
1785-yilda Shohmurodbiy Toshkentga hujum qiladi va shaharni egallaydi. U
yerga o’z noibini qo’yib, Buxoroga qaytadi. Lekin keyinchalik Toshkentda Buxoroga
qarshi isyon ro’y beradi va bu isyon bostiriladi. Yana isyon kutarilishini oldini olish
maqsadida mahalliy aholining bir qismi Samarqand shahriga zo’rlik bilan ko’chirib
o’tkaziladi. Toshkent 1790-yilga qadar Buxoro qo’l ostida bo’ladi.
1786-yilda Shohmurodbiyga qarshi Karmanada mahalliy bek va qabila
boshliqlari boshchiligida isyon ko’tariladi. Qo’zg’olonchilar Kalkanat, Xazor va Nur
hududlarini egallaydilar. Shohmurodbiy katta kuch bilan qo’zg’olonni bostirdi. O’sha
yilda Shahrisabz ham Shohmurodbiyga bo’y so’nishdan bosh tortdi, lekin o’z vaqtida
amalga oshirilgan harbiy harakat natijasida Shahrisabz qayta egallandi. Keyin Xo’jand
ham bo’y so’ndirildi.
1786-yilda Shohmurodbiyning harbiy harakatlari Marvga qarshi qaratiladi.
Doniyolbiy otaliq vafot etganini eshitishi bilan Marv hokimi Bayramali Shohmurod
huzuriga elchi orqali maktub va sovg’a-salomlar yuborib, o’z hamdardligini bildiradi.
Elchi olib kelgan maktubda Bayramali Doniyolbiy otaliq bilan samimiy munosabatda
bo’lgani, hatto uni o’z otasiday ko’rgani va Buxoro va Marv o’rtasida do’stona
munosabat davom etishi kerakligi yozilgan edi. Shohmurodbiy esa Marv Buxoroga
bo’y so’nishi kerak degan qarorga keladi, u Marvni egallash masalasida har oy majlis
o’tkazadi. Nihoyat, 1786-yilda isyonlarni bostirishda ishonchni oqlagan harbiy qo’shin
bilan Shohmurodbiy Marvga hujum qiladi. Marvliklar qattiq qarshilik ko’rsatib
himoyalanishadi, ammo Marv baribir Shohmurodbiy tomonidan egallanadi.
Shohmurodbiy Marvga ukalari Umarbiy va Fozilbiylarni noib qilib tayinlab, Buxoroga
qaytadi. Lekin ko’p o’tmay inilar Marv turkmanlar tomoniga og’ib, o’z akasiga qarshi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
172
2181-
3187
jang boshlashadi. O’zaro jangda ukalarining qarshiligini sindirolmagach
Shohmurodbiy Marvga boradigan suv yo’li Sultonband to’g’onini buzdirib tashlaydi
va ortiga qaytib ketadi. Marvda ochlik boshlanadi, Fozilbiy va Umarbiylar Marv
xalqini talashga tushadi, xalq esa isyon qilib, ulardan shaharni tark etishlarini talab
qiladi. Fozilbiy va Umarbiylar Shahrisabzga qochishga majbur bo’lishadi.
Shohmurodbiy Marvga 5000 kishilik qo’shin jo’natadi, amirlik askarlari Marvni
egallab, u yerdan 1000 kishini olib Buxoroga qaytishadi.
1787-yilda nihoyat Buxoro amirligida ko’plab muhim tarixiy voqealar yuz berdi.
Shohmurodbiy davlat taxtiga qo’yilgan qo’g’irchoq xon Abdulg’ozixonni taxtdan
ag’darib, o’zini rasman diniy hukmdor ya’ni “Amir ul-mo’miniyn” deb e’lon qildi.
Amir Shohmurod chingiziy va noislomiy qonun-qoidalarni barchasini bekor qilib,
mamlakatga shariat qonun-qoidalarini o’rnatdi. Hech bir siyosiy kuch Amir
Shohmurodning bunday ishlariga mone’lik qila olmadi. Chunki butun xalq va harbiy
qo’shin Amir Shohmurodni qo’llab-quvvatlayotgan edi. Amir Shohmurod endilikda
butun mamlakatni so’zsiz markazlashtirishga bor e’tiborini qaratdi. O’gillari va
eng ishonchli vakillarini itoatsizlikka moyil bo’lgan hududlarga tayinlab, mahalliy
zodagonlar, hamda qabila boshliqlarining uyushgan holda isyon ko’tarishlariga chek
qo’ydi. Xususan, Amir Shohmurod to’ng’ich o’g’li Haydarbiyni Qarshi bekligiga,
o’rtancha o’g’li Din Nosirbiyni Marvga, kenja o’g’li Muhammad Husaynni esa
Samarqandga hokim etib tayinlaydi. Aynan o’sha yilda Amir Shohmurod
mustaqillikka erishgan Jizzax, O’ratepa, Yom, Xavos, Urgut va boshqa kichik
hududlarni harbiy kuch bilan egalladi va u yerlarda yashayotgan mahalliy aholining bir
qismini Samarqand shahriga zo’rlik bilan ko’chirib o’tkazadi [4]. Shu qisqa vaqt ichida
mustaqillikka intilgan barcha hududlar poytaxt Buxoroga bo’yso’ndirilib
markazlashtirildi. Bunga albatta qattiqqo’l va qat’iyatli Amir Shohmurodning oqilona
siyosat yuritishi va tadbirkorligi muhim omil hisoblanadi.
1787-1788 yillarda Amir Shohmurod Afg’on podshosi Temurshoh Durroniyga
qarshi g’alabali harbiy yurishlar qilib, 1752-yilda Ahmadshoh Durroniy tomonidan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
173
2181-
3187
bosib olingan Buxoro davlatiga tegishli to’rt viloyat Andxoy, Shiberg’on, Saripul va
Axchani qaytarib oldi [5].
Amir Shohmurod o’zini “Amir ul-mo’miniyn” deb rasman e’lon qilishi va
shariatning asosiy davlat qonuni sifatida o’rnatilishi bilan mamlakatdagi barcha din
peshvolari amirni qo’llab-quvvatlashdi, aholining barcha qatlamlariga kirib borib,
amirga so’zsiz bo’y so’nish lozimligi to’g’risida targ’ibot olib borishdi, bu bilan
amirning hukmronligini saqlashga katta xizmat qildilar. Bundan tashqari mazkur yilda
Amir Shohmurod Buxoro xalqiga tarxon yorlig’ini taqdim etadi, unga ko’ra buxorolik
fuqarolar soliq to’lashdan ozod etiladi. Amir Shohmurod shu paytga qadar amirlikda
amal qilingan barcha noislomiy soliqlar — yorg’u, boj, tusma, yasoq, oliq-soliq kabi
soliqlarni, bepul ishlab berish tartiblarni bekor qildi. Faqat hiroj va zakot soliqlari
saqlab qolindi. Mana shundan so’ng butun xalq yana ham Amir Shohmurodga ishonch
bildirishdi, unga “Amiri Ma’sum” deya ulug’ nom berib e’zozlashdi. Chunki shu
vaqtga qadar o’zbek xonligi tarixida hech bir hukmdor bunday keskin qaror
chiqarmagandi, amaldagi ko’p soliqlardan kechish davlat xazinasiga putur yetkazish
ehtimoli kuchli bo’lsada, Amir Shohmurod xazinasi deyarli hech narsa yo’qotmadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Xasanov M.Amir Shohmurod hukmronligi davrida Samarqand. Ilmiy axborotnoma,
OAK ro’yxatidagi SamDU ilmiy jurnali, 2019-y., 6-son, 31-35 betlar
2. https://ru.wikipedia.org/wiki/ Шахмурад
3. Shamsutdinov R. “Vatan tarixi” 2-jild, T.; 2012 . 193-b
4. M.Khasanov. THE SECOND HALF OF THE XVIII CENTURY AND IN THE
MIDDLE OF THE XIX CENTURY IN THE BUKHARA EMIRATE COINAGE
AND ITS SOCIO-ECONOMIC SIGNIFICANCE. European Scholar Journal (ESJ)
Vol. 2 No. 4, April 2021, ISSN:
2660-5562, 173-175 p.
5. Азамат Зиё “Ўзбекистон давлатчилиги тарихи” Т.; 2001-й, 267-б.
