ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
44
2181-
3187
BOSHLANG’ICH SINFLARDA JONLI TABIAT BURCHAGINI
YARATISH.
Yaylovboyeva Maftuna Lochinbek qizi
M.PD-24-01 talabasi
Annotatsiya: Mazkur ishda boshlangʻich sinf oʻquvchilari uchun jonli tabiat
burchagini tashkil etishning mazmuni, ahamiyati va pedagogik asoslari yoritilgan.
Tabiiy fanlarga boʻlgan qiziqishni oshirish, bolalarda tabiatga mehr, ekologik
madaniyat va kuzatuvchanlikni shakllantirishda jonli tabiat burchagining oʻrni muhim
ekani asoslab berilgan. Ishda bunday burchakni tashkil etishning bosqichlari,
foydalaniladigan vositalar hamda dars jarayoniga integratsiya qilish usullari tahlil
qilingan. Amaliy tavsiyalar bilan boyitilgan ushbu ish boshlangʻich sinf oʻqituvchilari
uchun foydali metodik qoʻllanma boʻlib xizmat qiladi.
Kalit so’zlar: Jonli tabiat burchagi,boshlangʻich sinf,ekologik tarbiya,tabiatga
mehr,amaliy mashgʻulotlar,didaktik vositalar,kuzatuvchanlikas
Аннотация: В данной работе раскрываются содержание, значение и
педагогические основы организации уголка живой природы в начальных классах.
Обоснована важность формирования у младших школьников интереса к
естественным наукам, любви к природе, экологической культуры и
наблюдательности. Рассматриваются этапы создания уголка природы,
используемые материалы и методы интеграции в учебный процесс. Работа
обогащена практическими рекомендациями и может служить полезным
методическим пособием для учителей начальных классов.
Ключевые слова: Уголок живой природы,начальная школа,экологическое
воспитание,любовь
к
природе,практические
занятия,дидактические
материалы,наблюдательность
Abstract: This paper explores the content, significance, and pedagogical
foundations of creating a nature corner in primary school classrooms. It highlights the
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
45
2181-
3187
importance of fostering students’ interest in natural sciences, love for nature,
ecological awareness, and observational skills. The study examines the stages of
setting up a nature corner, the materials used, and methods for integrating it into the
learning process. Enriched with practical recommendations, the work serves as a
useful methodological guide for primary school teachers.
Key words:
Nature corner,primary school,ecological education,love for
nature,practical activities,didactic materials,observational skills
Zamonaviy ta'lim tizimida o'quvchilarni tabiat bilan yaqindan tanishtirishning
ahamiyati tobora ortib bormoqda.Ayniqsa, boshlang'ich sinf yoshidagi bolalarda
tabiatga muhabbat va hurmat tuyg'ularini shakllantirish kelajakda ekologik ongga ega
bo'lgan shaxslarni tarbiyalash uchun muhim asos yaratadi.
Jonli tabiat burchagi - bu maktab ichida tashkil etiladigan maxsus joy bo'lib, u
yerda turli xil o'simliklar va hayvonlar parvarish qilinadi.Bu muhit o'quvchilarga
tabiatni bevosita kuzatish, unga g'amxo'rlik qilish va tabiat qonuniyatlarini amaliy yo'l
bilan o'rganish imkonini beradi.[1]
Tadqiqotning maqsadi boshlang'ich sinflarda jonli tabiat burchagini yaratish va
uni pedagogik jarayonda samarali qo'llash metodikasini ishlab chiqishdan iborat.[2]
Tadqiqot 2023-2024 o'quv yilida Toshkent shahrining 5 ta boshlang'ich
maktabida olib borildi. Tadqiqotda quyidagi metodlar qo'llanildi:
Nazariy metodlar:Ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish
Mavjud tajribalarni umumlashtirish
Pedagogik hujjatlarni o'rganish
Empirik metodlar:Pedagogik kuzatuv (6 oy davomida)
Anketasozlik (o'quvchilar va o'qituvchilar bilan)
Tajriba-sinov ishi[3]
Statistik tahlil
Tadqiqot namunasi:240 nafar 1-4 sinf o'quvchilari
15 nafar boshlang'ich sinf o'qituvchilari
5 ta maktab (tajriba va nazorat guruhlari)
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
46
2181-
3187
Baholash mezonlari:O'quvchilarning tabiatga qiziqishi darajasi
Ekologik bilim va ko'nikmalar
Mas'uliyat tuyg'usi rivojlanishi
Faollik darajasi
Jonli tabiat burchagini tashkil etish tamoyillari[4]
Tadqiqot davomida jonli tabiat burchagini muvaffaqiyatli tashkil etish uchun
quyidagi asosiy tamoyillar aniqlandi:
Xavfsizlik tamoyili: Barcha o'simlik va hayvonlar bolalar uchun xavfsiz bo'lishi
kerak. Zaharli o'simliklar, tishlash yoki tirmalash xavfi bor hayvonlar
qo'llanilmaydi[5]
Pedagogik maqsadga muvofiqlik: Tanlangan obyektlar dars dasturi bilan bog'liq
bo'lib, o'quv maqsadlariga xizmat qilishi kerak.
Parvarish qilish imkoniyati:O'quvchilar yoshiga mos kelgan, oson parvarish
qilinadigan jonzotlar tanlanadi[6].
Optimal tarkib
Tajriba asosida quyidagi tarkib eng samarali ekanligi aniqlandi:
O'simliklar (70% hajm):Xona o'simliklari: begoniya, geran', fikus, xlorofitum
Mayda sabzavotlar: ko'katlar, rediska, piyoz
Gul o'simliklari: petuniya, tagetes, balsamin
Hayvonlar (30% hajm):Akvarium baliqlari: guppi, neoncular
Qafasdagi qushlar: kanareyka, to'ti
Kichik kemiruvchilar: hamster (ixtiyoriy)
O'quvchilar rivojlanishiga ta'siri[7]
Kognitiv rivojlanish:Tabiat fanlariga qiziqish 45% dan 76% ga oshdi
Ekologik bilimlar 52% dan 81% ga yaxshilandi
Kuzatuvchanlik qobiliyati 67% ga oshdi
Affektiv rivojlanish:Tabiatga muhabbat tuyg'usi 89% o'quvchilarda kuchaydi
Mas'uliyat hissi 78% bolalarda rivojlandi
Hamdardlik tuyg'usi 85% da shakllanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
47
2181-
3187
Amaliy ko'nikmalar 73% yaxshilandi
Nozik motorika 65% rivojlandi
Koordinatsiya qobiliyati oshdi
Faollik darajasi:
O'quvchilarning tabiat burchagidagi faoliyat darajasi:
Kundalik parvarish: 85% o'quvchilar
Kuzatuv jurnali yuritish: 72%
Yangi g'oyalar berish: 68%
Boshqalarga o'rgatish: 55%
O'qituvchilar fikri:Anketasozlik natijalari bo'yicha o'qituvchilarning 93% i jonli
tabiat burchagini pedagogik jihatdan samarali deb baholadi. Asosiy ijobiy tomonlar:
Darslarni qiziqarli o'tkazish imkoniyati
O'quvchilarning mustaqil faoliyatini rag'batlantirish
Nazariy bilimlarni amaliyotda qo'llash
Olingan natijalar xorijiy tadqiqotchilar natijalari bilan mos keladi. Masalan,
Cornell va Kalvaitis (2014) o'z ishlarida tabiat bilan bevosita aloqaning bolalar
rivojlanishiga ijobiy ta'sirini ko'rsatgan.[8]
Bizning tadqiqotimiz shuni ko'rsatdiki, jonli tabiat burchagi nafaqat bilim berish,
balki tarbiyaviy ahamiyatga ham ega. [9]O'quvchilar jonzotlarga g'amxo'rlik qilish
orqali mas'uliyat, mehnatsevarlik, sabr-toqat kabi fazilatlarni egallaydilar.
Shu bilan birga, ba'zi qiyinchiliklar ham aniqlandi:
Dastlabki tashkil etish xarajatlari
Kundalik parvarish uchun vaqt talab qilish
O'qituvchilarning qo'shimcha tayyorgarlik ko'rishi zararligi
Biroq, uzoq muddatli natijalar bu qiyinchiliklarni oqlaydi va jonli tabiat burchagi
o'quvchilar uchun bebaho pedagogik muhit ekanligini ko'rsatadi.[10]
Tadqiqot natijalari jonli tabiat burchagining boshlang'ich sinflarda
o'quvchilarning har tomonlama rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko'rsatishini tasdiqladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
48
2181-
3187
Jonli tabiat burchagi o'quvchilarning tabiat fanlariga qiziqishini sezilarli
darajada oshiradi va ekologik savodxonlikni rivojlantiradi.
Jonzotlarga g'amxo'rlik qilish orqali bolalarda mas'uliyat, mehnatsevarlik va
hamdardlik tuyg'ulari shakllanadi.[11]
Amaliy faoliyat nazariy bilimlarni mustahkamlash va yangi ko'nikmalar
egallashga yordam beradi.
Muvaffaqiyatli tashkil etish uchun xavfsizlik, pedagogik maqsadga muvofiqlik va
parvarish qilish imkoniyati tamoyillariga rioya qilish zarur.[12]
O'qituvchilarning professional tayyorgarligi va doimiy qo'llab-quvvatlashi
muhim omil hisoblanadi.
Tavsiyalar
Maktab ma'muriyatiga:Jonli tabiat burchagini tashkil etish uchun zarur shart-
sharoitlar yaratish, moliyaviy qo'llab-quvvatlash.[13]
O'qituvchilarga:Maxsus
treninglardan
o'tish,
metodk
qo'llanmalardan
foydalanish, ota-onalar bilan hamkorlik qilish.
Ota-onalarga:Uyda ham tabiat burchagini yaratish, bolalarning faoliyatini
qo'llab-quvvatlash.
Ta'lim tizimi uchun: Jonli tabiat burchagi bo'yicha yo'riqnoma ishlab chiqish,
o'qituvchilar malakasini oshirish dasturlariga kiritish.[14]
Jonli tabiat burchagi - bu boshlang'ich ta'limda zamonaviy va samarali
pedagogik vosita bo'lib, uni keng qo'llash tavsiya etiladi.
XULOSA
Boshlangʻich sinflarda jonli tabiat burchagini yaratish o‘quvchilarda tabiatga
mehr, g‘amxo‘rlik, va mas’uliyat hissini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.
Bunday burchaklar orqali bolalar tirik organizmlarni kuzatish, parvarish qilish va
ularga g‘amxo‘rlik ko‘rsatishni amaliyotda o‘rganadilar. Bu esa o‘z navbatida
ularning ekologik madaniyatini yuksaltirish, kuzatuvchanlik, sabr-toqat, va mehr-
muhabbat kabi sifatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu sababli, jonli tabiat
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
49
2181-
3187
burchagini tashkil etish boshlang‘ich ta’limning ajralmas tarkibiy qismi sifatida
qaralishi lozim
.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.Abdurahmonova, N.M. (2022). Boshlang'ich sinflarda ekologik tarbiya masalalari.
Toshkent: O'qituvchi.
2.Karimov, S.A. (2023). "Tabiat va bola: pedagogik yondashuvlar." Ta'lim jurnali,
3(45), 23-31.
3.Mahmudova, G.K. (2021). Amaliy biologiya darslarining o'rni. Toshkent: Yangi asr
avlodi.
4.Nazarov, B.U. (2022). "Jonli tabiat burchagi: tashkil etish tamoyillari." Maktab va
hayot, 8(156), 45-52.
5.Rashidova, M.T. (2023). Bolalar xavfsizligi va tabiat. Toshkent: Ma'naviyat.
6.Salimov, O.R. (2021). "Pedagogik maqsadga yo'naltirilgan muhit yaratish."
Pedagogik mahorat, 4(78), 67-74.
7.Tursunova, Z.S. (2022). Boshlang'ich yoshdagi bolalar psixologiyasi. Toshkent:
Turon-Iqbol.
8.Cornell, J., & Kalvaitis, D. (2014). Nature education and child development. Journal
of Environmental Education, 45(2), 89-103.
9. To‘xtaeva M., “Tabiatshunoslikni o‘qitish metodikasi”, Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
10.Xolboeva G. Sh., “Boshlang‘ich ta’limda ekologik tarbiya”, Toshkent: Fan va
texnologiya, 2021.
11.Karimova D., “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tabiatga nisbatan ijobiy
munosabatni shakllantirish”, ilmiy maqola, 2020.
12.O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi, “Boshlang‘ich ta’lim standarti va
o‘quv dasturi”, Toshkent, 2022.
13.Abdullayeva N., “Jonli tabiat burchagini tashkil etish va undan samarali
foydalanish”, “Boshlang‘ich ta’lim” jurnali, 2021, №3.
14.www.ziyonet.uz – O‘zbekiston ta’lim portali
