ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
457
2181-
3187
RIM STATUTIGA EKOTSIDNI BESHINCHI XALQARO JINOYAT
SIFATIDA QO‘SHISH TAKLIFI: HUQUQIY, SIYOSIY VA AMALIY
TAHLIL
Ismoilov Mavludbek Mukimjon o‘g‘li
Toshkent davlat yuridik universiteti
magistratura talabasi
https://orcid.org/0009-0000-0442-1898
Annotatsiya
Mazkur maqolada ekotsidni Rim Statutiga beshinchi xalqaro jinoyat sifatida
qo‘shish zarurati huquqiy, siyosiy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqot Rim
Statutining mavjud tuzilmasi, xalqaro jinoyat huquqi evolyutsiyasi va ekotsidga oid
xalqaro tashabbuslar – xususan 2021-yilgi Stop Ecocide Foundation loyihasi va
Vanuatu hamda boshqa davlatlar tomonidan ilgari surilgan takliflar asosida olib
boriladi. Maqolada ekotsidni tan olishning xalqaro huquqiy asoslari, davlatlar
o‘rtasidagi siyosiy pozitsiyalar, geosiyosiy muvozanat va xalqaro jinoiy sud
yurisdiksiyasi doirasida yuzaga keladigan institutsional muammolar yoritiladi. Muallif
shuningdek, ekologik xavfsizlikni xalqaro jinoiy adolat doirasida ta’minlashga
qaratilgan yondashuvlarni taklif etadi hamda ekotsidni jinoiylashtirish global ekologik
boshqaruvning ajralmas qismiga aylanishi lozimligini asoslaydi.
Kalit so‘zlar: Ekotsid, Rim Statuti, xalqaro jinoyat huquqi, beshinchi jinoyat,
Xalqaro jinoiy sud, Stop Ecocide, ekologik xavfsizlik, siyosiy muvozanat, xalqaro
huquqiy islohot.
XXI asrning eng dolzarb muammolaridan biri bo‘lgan ekologik inqiroz insoniyat
oldiga yangi huquqiy vazifalarni qo‘ymoqda. Global iqlim o‘zgarishi, biologik xilma-
xillikning yo‘qolishi va atrof-muhitning keng ko‘lamli degradatsiyasi xalqaro huquq
tizimida tubdan yangi yondashuvlarni talab qilmoqda. Aynan shu kontekstda Rim
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
458
2181-
3187
Statutiga ekotsidni beshinchi xalqaro jinoyat sifatida kiritish taklifi alohida ahamiyat
kasb etadi.
Ekotsid kontseptsiyasi ilk bor 1970-yillarda amerikalik biolog Artur Galston
tomonidan Vetnam urushi davrida qo‘llanilgan kimyoviy qurollarning atrof-muhitga
yetkazgan zararini tavsiflash uchun ishlatilgan [1]. O‘shandan beri bu atama xalqaro
huquqiy doirada tobora kengroq qo‘llanila boshladi. Bugungi kunda ekotsidni xalqaro
jinoyat sifatida tan olish masalasi nafaqat akademik doiralarda, balki siyosiy
maydonlarda ham faol muhokama qilinmoqda.
Ekotsid tushunchasining shakllanishi va rivojlanishi xalqaro ekologik huquqning
umumiy evolyutsiyasi bilan chambarchas bog‘liq. 1972-yilda Stokgolmda bo‘lib
o‘tgan BMT Inson muhiti bo‘yicha konferensiyasi atrof-muhitni muhofaza qilishning
xalqaro ahamiyatini tan olgan ilk global tadbirlardan biri bo‘ldi [2]. Ushbu
konferensiyadan keyin xalqaro hamjamiyat atrof-muhitga yyetkazilgan jiddiy zarar
uchun huquqiy javobgarlikni o‘rnatish zaruratini anglay boshladi.
Ekotsidning zamonaviy ta’rifi 2021-yilda xalqaro huquqshunoslardan iborat
mustaqil ekspertlar tomonidan ishlab chiqilgan. Ularning taklifiga ko‘ra, ekotsid
“atrof-muhitga jiddiy va keng ko‘lamli yoki uzoq muddatli zarar yyetkazilishi ehtimoli
mavjudligini bila turib amalga oshirilgan noqonuniy yoki o‘ta beparvo harakatlar”
sifatida ta’riflanadi [3]. Bu ta’rif uchta asosiy elementni o‘z ichiga oladi: birinchidan,
harakatning noqonuniy yoki o‘ta beparvo xarakterda bo‘lishi; ikkinchidan, atrof-
muhitga yyetkazilgan zararning jiddiy, keng ko‘lamli yoki uzoq muddatli bo‘lishi;
uchinchidan, qasdning mavjudligi yoki kamida ehtiyotsizlik darajasida ayb mavjudligi.
Tarixiy jihatdan ekotsid g‘oyasi xalqaro gumanitar huquq doirasida rivojlangan.
1977-yilgi Jeneva konvensiyalariga birinchi Qo‘shimcha protokolning 35 va 55-
moddalari urush davrida atrof-muhitga yetkazilgan zararni taqiqlaydi [4]. Biroq, bu
normalar faqat qurolli mojaro sharoitida qo‘llaniladi va tinchlik davrida sodir etilgan
ekologik jinoyatlarni qamrab olmaydi.
Ekotsid kontseptsiyasining rivojlanishida muhim bosqich 1998-yilda Rim
Statutining qabul qilinishi paytida yuz berdi. O‘sha paytda bir qator davlatlar,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
459
2181-
3187
jumladan, Vetnam, ekotsidni Xalqaro jinoyat sudining yurisdiktsiyasiga kiritishni
taklif qilishgan edi [5]. Biroq, bu taklif yetarli qo‘llab-quvvatlash topa olmadi va
natijada Statut faqat to‘rtta asosiy jinoyatni o‘z ichiga oldi.
Hozirgi kunda ekotsid tushunchasining huquqiy mazmuni xalqaro ekologik
huquqning turli manbalaridan kelib chiqadi. Rio-de-Janeyroda 1992-yilda qabul
qilingan Atrof-muhit va taraqqiyot to‘g‘risidagi deklaratsiyaning 2-printsipi
davlatlarning o‘z hududidan tashqarida atrof-muhitga zarar etkazmaslik majburiyatini
belgilaydi [6]. Shuningdek, Orxus konvensiyasi ekologik masalalarda axborot olish,
qaror qabul qilishda jamoatchilik ishtirokini ta’minlash va adolatga murojaat qilish
huquqlarini mustahkamlaydi [7].
Rim Statutiga ekotsidni kiritish uchun bir nechta huquqiy asoslar mavjud.
Birinchidan, Statutning 5-moddasi Xalqaro jinoyat sudi yurisdiktsiyasiga kiruvchi
jinoyatlar ro‘yxatini kengaytirish imkoniyatini nazarda tutadi. Statutning 121 va 123-
moddalari tuzatishlar kiritish tartibini belgilaydi, bu esa yangi jinoyat turlarini qo‘shish
uchun huquqiy mexanizmni ta’minlaydi [8].
Ikkinchidan
,
xalqaro odatiy huquq atrof-muhitni muhofaza qilish majburiyatini
tan oladi. Xalqaro Sud 1996-yilda yadro qurollaridan foydalanish yoki ular bilan tahdid
qilishning qonuniyligi to‘g‘risidagi mashhur konsultativ xulosasida atrof-muhitni
hisobga olish zaruratini ta’kidlagan [9]. Sud atrof-muhitning o‘zi alohida huquq
subyekti bo‘lmasa-da, u insoniyatning hozirgi va kelajak avlodlari uchun muhim
ahamiyatga ega ekanligini qayd etdi.
Uchinchidan, zamonaviy xalqaro huquqda “erga omnes” majburiyatlar
kontseptsiyasi mavjud bo‘lib, u barcha davlatlar oldidagi majburiyatlarni anglatadi.
Barselona Traction ishida Xalqaro Sud ba’zi xalqaro majburiyatlar butun xalqaro
hamjamiyat oldida bajarilishi kerakligini tan oldi [10]. Atrof-muhitni muhofaza qilish,
ayniqsa global ekologik tizimlarni saqlash, aynan shunday majburiyatlar qatoriga
kiradi.
To‘rtinchidan, ekotsidni jinoyatlashtirish xalqaro huquqning progressiv
rivojlanishi tamoyiliga mos keladi. BMT Nizomining 13-moddasi Bosh Assambleyaga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
460
2181-
3187
xalqaro huquqni kodifikatsiya qilish va progressiv rivojlantirish vakolatini beradi [11].
Ekotsidni xalqaro jinoyat sifatida tan olish aynan shunday progressiv rivojlanishning
namoyon bo‘lishi hisoblanadi.
Shuningdek, milliy qonunchilik tajribasi ham muhim ahamiyatga ega. Hozirda
o‘ndan ortiq davlatlar, jumladan, Rossiya, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston,
Belorussiya, Ukraina, Gruziya, Armeniya, Moldova va Vetnam o‘z jinoyat
kodekslarida ekotsidni alohida jinoyat turi sifatida belgilagan. Bu milliy tajribalar
xalqaro darajada ekotsidni jinoyatlashtirish uchun asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Rim Statutiga ekotsidni kiritish taklifi murakkab siyosiy va diplomatik jarayonni
o‘z ichiga oladi. 2019-yilda Vanuatu va Maldiv orollari Xalqaro jinoyat sudi
Assambleyasida bu masalani rasmiy ravishda ko‘tarishdi [12]. Ularning tashabbusi
ko‘plab rivojlanayotgan davlatlar, ayniqsa iqlim o‘zgarishidan eng ko‘p zarar
ko‘rayotgan kichik orol davlatlari tomonidan qo‘llab-quvvatlandi.
Yevropa Ittifoqi doirasida ham bu masala faol muhokama qilinmoqda.
2021-yilda Yevropa Parlamenti ekotsidni xalqaro jinoyat sifatida tan olishni qo‘llab-
quvvatlovchi rezolyutsiya qabul qildi [13]. Fransiya, Belgiya, Finlyandiya kabi
davlatlar bu tashabbusni faol qo‘llab-quvvatlamoqda.
Biroq, bu taklifga qarshilik ham mavjud. Ayrim yirik sanoat davlatlari, jumladan,
AQSh, Xitoy va Hindiston bu masalada ehtiyotkor pozitsiyani egallamoqda. Ularning
asosiy xavotirlari iqtisodiy rivojlanishga to‘sqinlik qilish, suverenitetnig cheklanishi
va huquqiy noaniqlik bilan bog‘liq. AQSh Rim Statutining ishtirokchisi emasligi bu
jarayonni yanada murakkablashtiradi.
Diplomatik jihatdan konsensusga erishish uchun bir nechta strategiyalar ishlab
chiqilmoqda. Birinchidan, bosqichma-bosqich yondashuv taklif etilmoqda, bunda
dastlab ko‘ngilli ravishda qo‘shilish mexanizmi yaratiladi. Ikkinchidan, ekotsid
ta’rifini tor doirada belgilash orqali eng jiddiy holatlarni qamrab olish taklif
qilinmoqda. Uchinchidan, rivojlanayotgan davlatlar uchun texnik yordam va sig‘im
yaratish dasturlari nazarda tutilmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
461
2181-
3187
Ekotsidning huquqiy ta’rifini ishlab chiqish bir qator murakkab masalalarni o‘z
ichiga oladi. Eng asosiy muammo “jiddiy va keng ko‘lamli yoki uzoq muddatli zarar”
tushunchasini aniq belgilashdir. Har bir element alohida e’tibor talab qiladi va xalqaro
huquqda bir xil talqin qilinishi kerak.
“Jiddiy zarar” tushunchasi atrof-muhitga yetkazilgan ta’sirning intensivligi va
chuqurligini bildiradi. Xalqaro ekspertlar bu mezonni baholashda ekotizimlarning
funksional yaxlitligining buzilishi, tur populyatsiyalarining sezilarli kamayishi yoki
inson salomatligiga bevosita tahdid mavjudligini hisobga olishni taklif qilmoqda [14].
Masalan, katta hajmdagi neft to‘kilishi, radioaktiv ifloslanish yoki toksik
chiqindilarning keng tarqalishi jiddiy zarar sifatida baholanishi mumkin.
“Keng ko‘lamli zarar” geografik qamrovni bildiradi. Bu yerda asosiy savol
qancha maydon zarar ko‘rishi kerakligi bilan bog‘liq. Ba’zi ekspertlar minglab kvadrat
kilometrlarni qamrab olgan zararni keng ko‘lamli deb hisoblashni taklif qilmoqda [15].
Boshqalar esa nisbiy yondashuvni qo‘llab-quvvatlab, zarar ko‘rgan hudud ahamiyatini,
masalan, noyob ekotizimlar yoki muhofaza qilinadigan hududlarni hisobga olish
kerakligini ta’kidlaydi.
“Uzoq muddatli zarar” vaqt o‘lchovi bilan bog‘liq bo‘lib, Xalqaro gumanitar
huquqda bu atama o‘n yillar davomida davom etadigan zararni bildiradi. Biroq, ekotsid
kontekstida bu muddatni qayta ko‘rib chiqish zarurati mavjud. Ba’zi mutaxassislar bir
necha yil davom etadigan zararni ham uzoq muddatli deb hisoblash kerakligini
ta’kidlamoqda, chunki zamonaviy ekologik inqiroz tez sur’atlarda rivojlanmoqda.
Jinoyatning subyektiv tomoni ham muhim ahamiyatga ega. Taklif etilgan ta’rifda
“qasddan” yoki “ehtiyotsizlik” standartlari nazarda tutilgan. Bu degani, aybdor shaxs
o‘z harakatlarining oqibatlarini oldindan ko‘ra bilgan yoki ko‘rishi kerak edi. Biroq,
korporativ javobgarlik kontekstida bu elementni isbotlash qiyin bo‘lishi mumkin,
chunki qarorlar ko‘pincha murakkab tashkiliy tuzilmalar doirasida qabul qilinadi.
Noqonuniylik elementi ham alohida e’tibor talab qiladi. Qaysi harakatlar
“noqonuniy” hisoblanishi milliy va xalqaro huquq me’yorlariga bog‘liq. Bu yerda
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
462
2181-
3187
asosiy muammo turli huquq tizimlarida ekologik standartlarning farq qilishidir. Bir
davlatda qonuniy hisoblangan faoliyat boshqa davlatda noqonuniy bo‘lishi mumkin.
Xalqaro jinoyat sudining mavjud yurisdiktsion tamoyillari ekotsid kontekstida
qanday qo‘llanilishi muhim masala hisoblanadi. Rim Statutining 12-moddasiga ko‘ra,
Sud jinoyat sodir etilgan davlat hududi yoki ayblanuvchi fuqaroligi asosida
yurisdiktsiyaga ega. Ekotsid ko‘pincha transchegaraviy xarakterga ega bo‘lganligi
sababli, yurisdiktsiya masalasi murakkablashadi.
Bu masalada vaqtinchalik yurisdiktsiya ham muhim ahamiyatga ega hisoblanib,
Rim Statutining 11-moddasi Sudning faqat Statut kuchga kirganidan keyingi jinoyatlar
ustidan yurisdiktsiyaga ega ekanligini belgilaydi. Agar ekotsid yangi jinoyat sifatida
kiritilsa, faqat tegishli tuzatish kuchga kirganidan keyingi harakatlar jinoiy
javobgarlikka tortilishi mumkin. Bu esa o‘tmishdagi ekologik jinoyatlar uchun
javobgarlikni istisno qiladi.
Komplementarlik printsipi Rim Statutining asosiy tamoyillaridan biri hisoblanadi.
17-moddaga ko‘ra, milliy sudlar birinchi navbatda jinoyatlarni tergov qilish va jinoiy
ta’qib qilish majburiyatiga ega. Xalqaro jinoyat sudi faqat milliy sudlar tayyor emas
yoki qodir bo‘lmagan hollarda aralashadi. Ekotsid kontekstida bu prinsipning
qo‘llanilishi milliy ekologik qonunchilik va sud amaliyotining rivojlanganligiga
bog‘liq bo‘ladi.
Sud oldida turgan yana bir muhim masala - bu isbotlash standarti bo‘lib, Jinoyat
sudlarida har qanday asosli shubhadan tashqari isbotlash talab qilinadi. Ekotsid
holatlarida ilmiy dalillar, ekspert xulosalari va ekologik monitoring ma’lumotlari
asosiy rol o‘ynaydi. Biroq, atrof-muhitga yetkazilgan zararning to‘liq hajmini aniqlash
ko‘pincha uzoq vaqt talab qiladi va ilmiy noaniqliklar mavjud bo‘lishi mumkin.
Individual jinoiy javobgarlik masalasi ham alohida e’tibor talab qiladi. Rim
Statutining 25-moddasi individual jinoiy javobgarlikning turli shakllarini belgilaydi.
Ekotsid ko‘pincha korporativ faoliyat natijasida sodir bo‘lganligi sababli, korporativ
rahbarlar va qaror qabul qiluvchilarning javobgarligini aniqlash muhimdir. Buyruq
berish javobgarligi doktrinasi bu kontekstda qo‘llanilishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
463
2181-
3187
Ekotsid jinoyatlarini tergov qilish va jinoiy ta’qib qilish bir qator amaliy
qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Birinchidan, texnik ekspertiza va ilmiy dalillarni
to‘plash murakkab va qimmat jarayondir. Ekologik zarar ko‘pincha keng hududlarni
qamrab oladi va uning to‘liq hajmini aniqlash uchun uzoq muddatli monitoring talab
qilinadi.
Ikkinchidan, guvohlar va jabrlanuvchilarni aniqlash muammosi mavjud sanalib,
Ekotsid jinoyatlarida bevosita jabrlanuvchilar doirasi juda keng bo‘lishi va ular turli
davlatlarda joylashgan bo‘lishi mumkin. Mahalliy jamoalar, ko‘chmas mulk egalari,
baliqchilar, fermerlar va boshqa manfaatdor tomonlarning huquqlarini himoya qilish
murakkab vazifadir.
Uchinchidan, transchegaraviy hamkorlik zaruriyati mavjud. Ekotsid ko‘pincha bir
nechta davlatlar hududiga ta’sir qiladi, shuning uchun samarali tergov uchun xalqaro
huquqiy yordam va ma’lumot almashinuvi talab qilinadi. Mavjud xalqaro hamkorlik
mexanizmlari, masalan, o‘zaro huquqiy yordam to‘g‘risidagi shartnomalar, ekotsid
holatlariga moslashtirilishi kerak.
To‘rtinchidan, vaqtinchalik choralar masalasi muhim ahamiyatga ega bo‘lib, Rim
Statutining 57-moddasi tergov palatasiga vaqtinchalik choralar qo‘llash vakolatini
beradi. Ekotsid kontekstida bu davom etayotgan ekologik zararni to‘xtatish yoki
kamaytirish uchun tezkor choralar ko‘rishni o‘z ichiga olishi mumkin.
Beshinchidan, reparatsiya va reabilitatsiya masalalari alohida e’tibor talab qiladi.
Rim Statutining 75-moddasi jabrlanuvchilar uchun reparatsiya mexanizmini nazarda
tutadi. Ekotsid holatlarida bu ekotizimlarni tiklash, ifloslanishni tozalash va zarar
ko‘rgan jamoalarga kompensatsiya to‘lashni o‘z ichiga olishi mumkin. Biroq, ekologik
zararning to‘liq qiymatini baholash va tegishli kompensatsiya miqdorini aniqlash
murakkab iqtisodiy va ilmiy masaladir.
Rim Statutiga ekotsidni kiritish bir qator muhim oqibatlarga olib kelishi
kutilmoqda. Birinchidan, bu xalqaro ekologik huquqning sezilarli mustahkamlanishiga
yordam beradi. Eng jiddiy ekologik jinoyatlar uchun individual jinoiy javobgarlikni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
464
2181-
3187
o‘rnatish orqali xalqaro hamjamiyat atrof-muhitni muhofaza qilishga bo‘lgan
majburiyatini yanada kuchaytiradi.
Ikkinchidan, oldini olish effekti kutilmoqda. Potentsial jinoiy javobgarlik tahdidi
korporativ rahbarlar va hukumat amaldorlarini ekologik xavfli qarorlar qabul qilishda
ehtiyotkor bo‘lishga undaydi. Bu ayniqsa yirik sanoat loyihalar, kon qazish ishlari va
boshqa ekologik xavfli faoliyatlar kontekstida muhimdir.
Uchinchidan, milliy qonunchilikka ta’sir kutilmoqda. Rim Statutiga a’zo davlatlar
o‘z milliy qonunchiligini xalqaro standartlarga muvofiqlashtirishi kerak bo‘ladi. Bu
esa global miqyosda ekologik jinoyatlarga qarshi kurashning yanada samarali tizimini
yaratishga yordam beradi.
To‘rtinchidan, xalqaro hamkorlikning kuchayishi kutilmoqda. Ekotsidni jinoiy
ta’qib qilish uchun davlatlar o‘rtasida texnik ekspertiza, ma’lumot almashinuvi va
huquqiy yordam bo‘yicha hamkorlik zarur bo‘ladi. Bu esa ekologik masalalar bo‘yicha
xalqaro hamkorlikning umumiy darajasini oshirishi mumkin.
Beshinchidan, korporativ mas’uliyat madaniyatining rivojlanishi kutilmoqda.
Ekotsid uchun jinoiy javobgarlik tahdidi kompaniyalarni ekologik risk-menejment
tizimlarini takomillashtirishga, ekologik standartlarga rioya qilishni kuchaytirishga va
barqaror rivojlanish tamoyillarini o‘z faoliyatiga chuqurroq integratsiya qilishga
undaydi.
Yuqoridagi tahliliy ma’lumotlarni inobatga olgan holda Ekotsid jinoyatini Rim
Statutiga beshinchi xalqaro jinoyat sifatida kiritish tashabbusi insoniyat taraqqiyoti
tarixida ekologik xavfsizlikni ilk bor jinoiy adolat mezonlari bilan himoya qilish
yo‘lida tashlanayotgan strategik qadamdir. Mavjud to‘rt xalqaro jinoyat – genotsid,
insoniyatga qarshi jinoyatlar, urush jinoyatlari va tajovuz jinoyatlarining har biri inson
hayoti, tinchlik va xavfsizlikka tahdid sifatida tan olingan. Ekotsid esa, o‘z mohiyatiga
ko‘ra, nafaqat insonlar, balki butun ekotizimlar va avlodlararo yashash huquqiga qarshi
sodir etiladigan jiddiy huquqbuzarlikdir. Shu bois, Rim Statutining konseptual
tamoyillariga zid bo‘lmagan holda, unga ekotsidni qo‘shish huquqiy, siyosiy va amaliy
jihatdan asoslangan global harakat sifatida shakllanishi lozim.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
465
2181-
3187
Avvalo, Rim Statutiga ekotsidni kiritishning huquqiy asoslari xalqaro
shartnomaviy mexanizm, odat huquqi va umumiy xalqaro huquq tamoyillarida mavjud.
2021-yilda Stop Ecocide Foundation tomonidan ishlab chiqilgan huquqiy ta’rif xalqaro
jinoyat huquqida jinoyat tarkibi mezonlariga javob beradi. Shuningdek, ekotsidga oid
jinoiy ta’rif Parij kelishuvi, BMT Bosh Assambleyasi rezolyutsiyalari, Rio
deklaratsiyasi va boshqa xalqaro hujjatlardagi ekologik majburiyatlarga hamohang
bo‘lib, mavjud xalqaro ekologik me’yorlarni jinoiy tusda mustahkamlash imkonini
beradi.
Mazkur taklifning siyosiy asoslanishi esa davlatlararo manfaatlar muvozanatini
inobatga olgan holda ilgari surilishi lozim. Ekotsid bo‘yicha jinoiy ta’rif ishlab
chiqishda rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar o‘rtasidagi tarixiy ekologik
tengsizlik, transmilliy korporatsiyalar faoliyati, va suverenitetga oid ehtiyotkorlik
nuqtalari inobatga olinmog‘i zarur. Rim Statuti ishtirokchilari bo‘lgan ayrim G‘arb
davlatlarining ekotsidga qarshi kurash bo‘yicha siyosiy irodasi mavjud bo‘lsa-da,
ularning sanoat manfaatlari ushbu islohotni rad etishga moyil ekanini inkor qilib
bo‘lmaydi. Shu bois, bu tashabbusni global Janub davlatlari – Ekvador, Boliviya,
Vanuatu, Maldiv orollari kabi iqlim o‘zgarishidan bevosita zarar ko‘ruvchi
mamlakatlar tomonidan ilgari surilishi geosiyosiy asosda mantiqan to‘g‘ridir. Ularning
yetakchiligida ekotsidni Rim Statutiga kiritish masalasi XJSga a’zo davlatlar
Assambleyasiga (ASP) rasmiy tartibda taklif etilishi va muhokamaga chiqarilishi
mumkin.
Amaliy jihatdan esa ekotsidni jinoiylashtirish uchun Rim Statutiga qo‘shimcha
modda kiritish, ya’ni 5-moddaning 1-bandiga beshinchi jinoyat sifatida “ecocide”
atamasini qo‘shish va unga alohida 8-bob ostida jinoyat tarkibini ta’riflovchi modda
yozilishi zarur. Bu modda jinoiy harakatlarning obyektiv belgilari, zararning tabiati
(keng ko‘lamli, uzoq muddatli, jiddiy), subyektiv tomon (ayovsiz yoki ongli
harakatlar), va yuridik subyekt (shaxsiy javobgarlik yoki yuqori lavozimli rahbarlar)
mezonlarini aniq ko‘rsatib berishi kerak. Shuningdek, Rim Statutining 13-moddasiga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
466
2181-
3187
mos ravishda ushbu jinoyat XJS yurisdiksiyasiga davlatlarning murojaati,
prokurorning o‘z tashabbusi, yoki BMT Xavfsizlik Kengashi yo‘llanmasi orqali
tushishi mumkinligi belgilanadi.
Bundan tashqari, Xalqaro jinoiy sud doirasida ekotsidga oid tergov va sudlov
amaliyoti samarali yuritilishi uchun maxsus ekologik ekspertiza institutini joriy etish,
sudyalar va prokurorlar uchun ekologik huquq bo‘yicha malaka oshirish dasturlarini
shakllantirish, shuningdek, ekologik jinoyatlarga oid ilgari to‘plangan xalqaro daliliy
bazalarni to‘plovchi mustaqil monitoring tuzilmalarini yaratish maqsadga muvofiqdir.
Bu orqali nafaqat jinoyat sodir bo‘lganini aniqlash, balki ekologik zarar ko‘lamini
huquqiy nuqtai nazardan asoslash osonlashadi.
Xulosa qilib aytganda, ekotsidni Rim Statutiga beshinchi jinoyat sifatida kiritish
insoniyat tarixida ekologik javobgarlikni jinoiy shaklda tan olish yo‘lida muhim
burilish bo‘ladi. Bu tashabbus huquqiy jihatdan asoslangan, siyosiy jihatdan global
Janub manfaatlariga xizmat qiladigan, va amaliy jihatdan xalqaro jinoiy sud tizimining
transformatsion salohiyatini kuchaytiradigan strategik harakat sifatida qaralishi lozim.
Ekotsidni tan olish orqali xalqaro huquq nafaqat inson xavfsizligini, balki biosferaning
barqarorligini ham jiddiy himoya qilish fazasiga o‘tadi.
REFERENCE:
1.
Galston, Arthur. Warfare with Herbicides in Vietnam. Natural History 1972,
81(2): 18-27.
2.
The official website: United Nations, Declaration of the United Nations
Conference
on
the
Human
Environment.
1972.
Available
at:
https://www.un.org/en/conferences/environment/stockholm1972
[accessed
on:
01.07.2025].
3.
Independent Expert Panel for the Legal Definition of Ecocide. Commentary and
Core Text. 2021. Available at:
https://www.stopecocide.earth/legal-definition
[accessed on: 01.07.2025].
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
467
2181-
3187
4.
Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating
to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I). Geneva:
ICRC, 1977, Articles 35, 55.
5.
Drumbl, Mark A. Waging War Against the World: The Need to Move from War
Crimes to Environmental Crimes. Fordham International Law Journal 1998, 22(1):
122-153.
6.
The official website: United Nations, Rio Declaration on Environment and
Development.
1992.
Available
at:
https://www.un.org/en/development/desa
/population/migration/generalassembly/docs/globalcompact/A_CONF.151_26_Vol.I
7.
Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-making
and Access to Justice in Environmental Matters. Aarhus: UNECE, 1998.
8.
Rome Statute of the International Criminal Court. The Hague: ICC, 1998,
Articles 121, 123.
9.
International Court of Justice. Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons,
Advisory Opinion. ICJ Reports 1996, 226-267.
10.
International Court of Justice. Barcelona Traction, Light and Power Company,
Limited (Belgium v. Spain), Second Phase. ICJ Reports 1970, 32.
11.
Charter of the United Nations. San Francisco: UN, 1945, Article 13.
12.
The official website: International Criminal Court, Vanuatu calls for serious
consideration of ecocide at the ICC. 2019. Available at:
cpi.int/news/vanuatu-calls-serious-consideration-ecocide-icc
[accessed
on:
01.07.2025].
13.
European Parliament Resolution on the EU Biodiversity Strategy for 2030:
Bringing nature back into our lives. 2021/2667 (RSP). Brussels: European Parliament,
2021.
14.
Teclaff, Ludwik A. Beyond Restoration—The Case of Ecocide. Natural
Resources Journal 1994, 34(4): 933-956.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
468
2181-
3187
15.
Gauger, Anja et al. Ecocide is the Missing 5th Crime Against Peace. London:
Human Rights Consortium, 2012, 45-78 bet.
