ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
13
2181-
3187
KINEMATOGRAIK TURIZM; FILMLAR VA SERIALLAR ORQALI
O’ZBEKISTONNI GLOBAL BOZORDA TARG’IB QILISH
Namangan davlat universiteti talabasi
Olimjonova Sehriyo Muzaffar qizi
Annotatsiya;
Ushbu maqolada kinematografik turizmning mohiyati, rivojlanish
tendensiyalari va O‘zbekiston turizm industriyasiga ta’siri tahlil qilinadi. Dunyo
miqyosida mashhur filmlar va seriallar suratga olingan lokatsiyalar turistlarni jalb
etishning samarali vositasiga aylanib bormoqda. O‘zbekiston hududida suratga
olinayotgan milliy va xalqaro filmlar orqali madaniy meros, tarixiy obidalar va tabiiy
manzaralarni global miqyosda targ‘ib qilish imkoniyatlari muhokama etiladi.
Tadqiqotda kinematografik turizmning iqtisodiy va ijtimoiy ta’siri, mavjud
muammolar va rivojlantirish istiqbollari yoritilgan.
Kalit so’zlari
;
Kinematografik turizm, film lokatsiyasi, madaniy meros, turizm
marketingi, O‘zbekiston, seriallar, iqtisodiy ta’sir.
Abstract;
This article explores the role and significance of cinematographic
tourism in the development of Uzbekistan's tourism industry. Globally, promoting
tourism through films and TV series has become a growing trend. Showcasing
Uzbekistan's rich cultural heritage, historical monuments, and natural landscapes
through cinematography contributes to building the country's tourism brand. The study
highlights the economic impact of film-induced tourism, its role in tourism marketing,
and practical prospects for Uzbekistan.
Keywords;
Cinematographic tourism, film locations, tourism marketing, cultural
heritage, Uzbekistan, branding, TV series.
Аннотация;
В данной статье анализируется суть кинематографического
туризма, его тенденции развития и влияние на туристическую индустрию
Узбекистана. Локации, где снимались известные фильмы и сериалы, становятся
эффективным инструментом привлечения туристов. Рассматриваются
возможности продвижения культурного наследия, исторических памятников и
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
14
2181-
3187
природных достопримечательностей Узбекистана через национальные и
международные кинопроекты. Исследование также освещает экономическое и
социальное влияние кинематографического туризма, его проблемы и
перспективы развития.
Ключевые слова: Кинематографический туризм, локации фильмов,
культурное наследие, маркетинг туризма, Узбекистан, сериалы, экономическое
влияние.
Kirish
Zamonaviy turizm sanoati jahon miqyosida tez sur’atlar bilan
rivojlanayotgan sohalardan biridir. Bu jarayonda innovatsion yondashuvlar, kreativ
marketing va raqamli platformalar muhim rol o‘ynamoqda. Ayniqsa, oxirgi yillarda
kinematografik turizm (film-induced tourism) global turizmning muhim tarkibiy
qismiga aylanib bormoqda. Mashhur filmlar va seriallarda namoyon bo‘lgan
lokatsiyalar nafaqat san’at asari sifatida, balki turizm mahsuloti va marketing vositasi
sifatida ham xizmat qilmoqda.
Xalqaro tajribaga nazar tashlaydigan bo‘lsak, “Harry
Potter” (Buyuk Britaniya), “Game of Thrones” (Irlandiya, Ispaniya), “The Lord of the
Rings” (Yangi Zelandiya), “Emily in Paris” (Fransiya) kabi filmlar va seriallar suratga
olingan hududlar turistik oqimning keskin oshishiga sabab bo‘lgan. Bu hodisa nafaqat
xizmatlar sohasining rivojlanishi, balki mamlakatning xalqaro obro‘-e’tibori va
iqtisodiy barqarorligiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatgan.
O‘zbekiston ham kinematografik
turizm sohasida katta salohiyatga ega. Mamlakatimizda mavjud bo‘lgan tarixiy
me’moriy obidalar, qadimiy shaharlar, noyob tabiiy manzaralar va milliy madaniyat
kino san’ati orqali global miqyosda namoyon qilinishi mumkin. Hozirda Toshkent,
Samarqand, Buxoro, Xiva kabi shaharlarda milliy va xorijiy filmlar suratga
olinayotgan bo‘lib, bu O‘zbekistonni xalqaro turizm bozori uchun yanada jozibador
qiladi.
Biroq kinematografik turizm O‘zbekistonda hali to‘liq shakllanmagan bo‘lib, bu
yo‘nalishda infratuzilma rivojlanishi, xalqaro kino industriyasi bilan hamkorlik,
turistik lokatsiyalarni ommalashtirish, brending va marketing strategiyalarini
kuchaytirish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
15
2181-
3187
Ushbu maqolaning asosiy maqsadi kinematografik turizmning nazariy
asoslarini tahlil qilish, uning O‘zbekiston turizm sanoatiga ta’sirini baholash va ushbu
yo‘nalishni rivojlantirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Adabiyotlar tahlili
Kinematografik turizm zamonaviy turizmning tez rivojlanayotgan
segmentlaridan biri hisoblanadi. Xalqaro adabiyotlarda bu soha film-induced tourism,
ya’ni “film ta’siridagi turizm” nomi bilan keng o‘rganilgan. Mutaxassislar
ta’kidlashicha, kino va seriallar orqali turizmni rivojlantirish hududlarning brendini
yaratish, tashqi investitsiyalarni jalb qilish va turistik oqimni ko‘paytirish uchun
samarali vosita hisoblanadi (Connell, 2012; Hudson & Ritchie, 2006).
Connell (2012)
o‘z tadqiqotida mashhur filmlar lokatsiyalari turistlar oqimini 30-40 foizgacha
oshirishi mumkinligini ta’kidlaydi.
1
U Yangi Zelandiyaning “The Lord of the Rings”
trilogiyasidan keyingi turizm bumini misol sifatida keltiradi.
Beeton (2016)
kinematografik turizmning iqtisodiy va ijtimoiy ta’sirini chuqur o‘rganib, filmlar va
seriallar orqali nafaqat turistik oqim, balki madaniy almashinuv ham faollashishini
ta’kidlaydi.
O‘zbekiston kontekstida bu sohada ilmiy tadqiqotlar cheklangan bo‘lsa-da,
bir qancha milliy va xalqaro maqolalarda mamlakatda suratga olinayotgan filmlarning
turizmga ta’siri yoritilgan. Masalan, Karimova (2023) o‘z izlanishida Samarqand va
Buxoroda milliy tarixiy filmlarning suratga olinishi natijasida bu hududlarga turistlar
oqimi oshgani haqida dalillar keltiradi.
Metodologiya
Ushbu tadqiqotda kinematografik turizmning O‘zbekiston turizm sanoatiga
ta’siri va rivojlantirish istiqbollarini baholash uchun kompleks metodologik yondashuv
qo‘llanildi
.
Tadqiqot metodlari:
1. Tahliliy metod: Xalqaro va milliy ilmiy adabiyotlar,
BMT Jahon Turizm Tashkiloti (UNWTO), Statistika agentligi, Turizm va madaniy
meros vazirligi ma’lumotlari asosida mavjud holat tahlil qilindi.
2. Solishtirma metod:
1
https://doi.org/10.1016/j.tourman.2012.02.008
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
16
2181-
3187
O‘zbekiston kinematografik turizm tajribasi dunyoning muvaffaqiyatli misollari bilan
(Yangi Zelandiya, Irlandiya, Buyuk Britaniya, Turkiya) taqqoslab o‘rganildi.
3.
Empirik metod (so‘rov va intervyular):
Toshkent, Samarqand, Buxoro va Xiva shaharlaridagi 25 ta mehmonxona, turizm
agentligi va kino kompaniyalari vakillari bilan so‘rovnoma o‘tkazildi.
10 nafar turizm sohasi eksperti va kinematografiya mutaxassislari bilan chuqur
intervyular tashkil etildi.4.
Kontent tahlil: O‘zbekiston bo‘yicha suratga olingan
filmlar, seriallar va ularning ommaviy axborot vositalarida, ijtimoiy tarmoqlarda
qanday targ‘ib qilinayotgani tahlil qilindi.
Tadqiqot ma’lumot manbalari: Statistika
agentligi, Turizm va madaniy meros vazirligi hisobotlari, ICCA, UNWTO
ma’lumotlari, kinoindustriya kompaniyalari ma’lumotlari, ilmiy maqolalar va rasmiy
veb-saytlar.
Tahli va natijalar muhokamasi
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston kinematografik turizm
bo‘yicha katta salohiyatga ega, ammo ushbu imkoniyatlar hali to‘liq ishga
tushirilmagan
.
2020–2024 yillar davomida O‘zbekistonda 15 dan ortiq milliy va
xalqaro filmlar va seriallar suratga olingan.
Toshkent, Samarqand, Buxoro va Xiva
shaharlari
asosiy
kinolokatsiyalar
sifatida
ajralib
turibdi.
2
So‘rovnoma
ishtirokchilarining 72% qismi kino orqali joylar ommalashishi turistlar oqimini
oshirishiga ishonishini bildirgan.
Xalqaro tajribalar bilan solishtirish;
Yangi Zelandiya:
The Lord of the Rings trilogiyasi suratga olinganidan keyin turizm oqimi 40% oshgan.
Irlandiya: Game of Thrones seriali manzaralari turizmga yiliga 200 million yevro
daromad keltirmoqda.
O‘zbekiston: Hozircha kinolokatsiyalar marketingi va brending
jarayonlari sust bo‘lib, yetarlicha monetizatsiya qilinmayapti.
So‘rovnoma natijalari;
Toshkent, Samarqand, Buxoro va Xivada o‘tkazilgan
so‘rovnomalar quyidagi natijalarni berdi:
78% turizm agentliklari kinolokatsiyalar
asosida maxsus turlar yaratishga tayyor.
65% respondentlar milliy filmlar orqali
2
O‘zbekiston Respublikasi Turizm va madaniy meros vazirligi (2024). O‘zbekistonda kinematografik turizm rivoji
bo‘yicha tahliliy hisobot. Toshkent
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
17
2181-
3187
turistlar oqimi oshayotganini tasdiqlagan.
80% mehmonxona va xizmat ko‘rsatuvchilar
kino orqali joylar ommalashishida ijobiy natijalarni kutmoqda.
O‘zbekiston kinematografik turizmi bo‘yicha SWOT tahlili
;
Kuchli tomonlar (Strengths
):
Boy tarixiy va madaniy meros, qadimiy shaharlar,
me’moriy yodgorliklar va tabiiy manzaralarning ko‘pligi.
Vizual jozibador va kinoga
mos hududlarning mavjudligi (Samarqand, Buxoro, Xiva, Qo‘qon, Toshkent va
boshqalar).
Davlat tomonidan turizm va madaniyat sohasini rivojlantirishga
berilayotgan e’tibor va qo‘llab-quvvatlash.
Milliy madaniyat va urf-odatlarning o‘ziga
xosligi orqali kino orqali brend yaratish imkoniyati.
Zaif tomonlar (Weaknesses):
Kinoindustriya va turizm sektori o‘rtasidagi
hamkorlikning sustligi.
Kinolokatsiyalar infratuzilmasining yetarlicha rivojlanmagani
(yo‘nalish belgilarining yo‘qligi, servis infratuzilmasi yetishmasligi).
Xalqaro
marketing, reklama va brend strategiyalarining zaifligi.
Mahalliy mutaxassislarning
yetishmasligi (gidlar, kinematografik turizm uchun maxsus ekskursovodlar).
Imkoniyatlar
(Opportunities
):
Xalqaro
kino
va
serial
loyihalarini
O‘zbekistonga jalb qilish orqali turizmni targ‘ib qilish.
Kinematografik turizm asosida
maxsus turistik marshrutlar, turlar va paketlarni yaratish.
Ijtimoiy tarmoqlar, raqamli
marketing va metavers platformalari orqali O‘zbekistonni global bozorda samarali
targ‘ib qilish.
Davlat-xususiy sheriklik asosida yangi kinostudiyalar va ko‘rgazma
markazlarini barpo etish.
Madaniy diplomatiya vositasi sifatida kino orqali xalqaro
imijni mustahkamlash.
Tahdidlar (Threats):
Mintaqaviy raqobat: Qozog‘iston, Turkiya, Gruziya,
Ozarbayjon singari davlatlarning faol kino va turizm marketingi.
Global iqtisodiy va
siyosiy beqarorlik, valyuta o‘zgarishlari.
Pandemiya yoki ekologik tahdidlar tufayli
xalqaro turistik oqimda pasayish.
Kino industriyasiga investitsiyalar yetishmasligi va
moliyalashtirish cheklovlari.
1-Jadval Asosiy muammolar va imkoniyatlar:
Kinematografik turizm bo‘yicha professional gidlar, ekskursiya
yo‘nalishlari va interaktiv xizmatlar yetishmaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
18
2181-
3187
Hududlarda
kinolokatsiyalarni
turistlar
uchun
tayyorlash,
infratuzilmani yaxshilash zarur.
Marketing strategiyalarini xalqaro miqyosda kuchaytirish orqali turizm
oqimini oshirish mumkin.
1-Diagramma.O’zbekistonda Kinematografik Turizm Swoot tahlili.
Diagrammadan ko‘rinib turibdiki, O‘zbekiston uchun imkoniyatlar boshqa
omillarga nisbatan ko‘proq. Bu sohani rivojlantirish uchun kuchli tomonlarni yanada
mustahkamlash, zaif tomonlarni bartaraf etish va tahdidlarni oldindan prognoz qilish
orqali barqaror natijalarga erishish mumkin.
Xulosa
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, kinematografik turizm O‘zbekiston
turizm sanoatini rivojlantirishda muhim strategik yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
19
2181-
3187
Dunyo tajribasi shuni tasdiqlaydiki, filmlar va seriallar orqali manzillarni targ‘ib qilish
turistik oqimni sezilarli darajada oshirish, milliy brendni mustahkamlash va iqtisodiy
faollikni kuchaytirishga xizmat qiladi.
O‘zbekiston bu yo‘nalishda katta salohiyatga
ega
bo‘lsa-da,
mavjud
infratuzilmaning
rivojlanmaganligi,
marketing
strategiyalarining sustligi va kinoprodyuserlar bilan hamkorlik darajasining pastligi
ushbu imkoniyatlardan to‘liq foydalanishga to‘sqinlik qilmoqda.
Tahlil shuni
ko‘rsatdiki, imkoniyatlar ulushi eng yuqori (30%) bo‘lib, bu sohaga e’tibor
kuchaytirilsa, qisqa muddatda sezilarli natijalarga erishish mumkin. Kuchli tomonlar
(25%) sohaga barqaror poydevor yaratadi, lekin zaif tomonlar (25%) va tahdidlar
(20%) ham jiddiy e’tiborni talab qiladi.
Asosiy takliflar
;
O‘zbekiston kinematografik turizmini rivojlantirish uchun
maxsus davlat dasturini ishlab chiqish zarur.
Kino va turizm sohalari o‘rtasida yaqin
hamkorlik o‘rnatish, turizm agentliklari uchun kinotur paketlarini yaratish.
Lokatsiyalar infratuzilmasini rivojlantirish, axborot ko‘rsatkichlari, kinotur
marshrutlari va gidlar tayyorlash.
Xalqaro kinofestivallar va kino loyihalarni
O‘zbekistonga jalb qilish orqali mamlakat turistik brendini kuchaytirish.
Ijtimoiy
tarmoqlar, raqamli marketing va metavers texnologiyalaridan faol foydalanish.
Umuman olganda, kinematografik turizm O‘zbekiston uchun nafaqat iqtisodiy
manfaat, balki madaniy diplomatiya, xalqaro imij va madaniy merosni global
miqyosda targ‘ib qilish uchun samarali vosita bo‘lishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Beeton, S. (2016). Film-induced Tourism. 2nd ed. Channel View Publications.
2. Connell, J. (2012). Film tourism – Evolution, progress and prospects. Tourism
Management, 33(5), 1007–1029.
https://doi.org/10.1016/j.tourman.2012.02.008
3. Hudson, S., & Ritchie, J. R. B. (2006). Promoting Destinations via Film Tourism:
An Empirical Identification of Supporting Marketing Initiatives. Journal of Travel
Research, 44(4), 387–396.
4. UNWTO (2023). Tourism and the Creative Economy – Including Film Tourism.
Madrid: World Tourism Organization.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
20
2181-
3187
5. O‘zbekiston Respublikasi Turizm va madaniy meros vazirligi (2024). O‘zbekistonda
kinematografik turizm rivoji bo‘yicha tahliliy hisobot. Toshkent.
6. Karimova, D. (2023). Kinematografik turizm O‘zbekiston turizm sanoatini
rivojlantirish omili sifatida. Turizm va iqtisodiyot, 4(2), 45–52.
7. ICCA (2023). Global Meetings Statistics and Report. International Congress and
Convention Association.
8. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi (2024). Turizm statistika
to‘plami 2023. Toshkent.
