ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
447
2181-
3187
AHOLINI TOZA ICHIMLIK SUVI BILAN TA’MINLASH BO‘YICHA
LOYIHALARNI MOLIYAVIY QO‘LLAB-QUVVATLASH MASALALARI
O’zbekiston Resublikasi Bank Moliya
Akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Gulyamova Movluda Asadulla qizi
Aholini toza ichimlik suvi bilan ta'minlash barqaror rivojlanishning asosiy
yo‘nalishlaridan biridir. O‘zbekiston bu sohada sezilarli yutuqlarga erishgan bo‘lsa-da,
ko‘plab qishloq hududlarida va olis aholi punktlarida toza suv ta’minoti muammosi
dolzarb bo‘lib qolmoqda. Bu masalada asosiy rolni suv infratuzilmasini rivojlantirish
va uni moliyalashtirish tizimi tutadi.
Hozirgi kunda O‘zbekistonda aholining taxminan 85 foizi markazlashgan
ichimlik suvi tizimlariga ulangan. Biroq, qishloq joylarda bu ko‘rsatkich 60 foizdan
past bo‘lib, minglab aholi punktlari suv ta’minotidagi uzilishlar, sifatsiz suv yoki
eskirgan infratuzilma bilan duch kelmoqda. Ayniqsa, Qoraqalpog‘iston Respublikasi,
Navoiy va Buxoro viloyatlarida toza suvga ega bo‘lmagan aholining ulushi yuqori.
Suv ta’minoti loyihalarini moliyalashtirishda bir necha manbalar mavjud:
1.
Davlat byudjeti – asosiy moliyalashtiruvchi manba bo‘lib, har yili yuzlab
milliard so‘mlar ajratiladi.
2.
Xalqaro moliyaviy institutlar – Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki
(OTB), Islom taraqqiyot banki kabi tashkilotlar katta miqdordagi kredit va grantlar
ajratib kelmoqda. Masalan, OTB tomonidan Farg‘ona vodiysida ichimlik suvi
tizimlarini rivojlantirish uchun 140 million AQSH dollari, Jahon banki tomonidan esa
Buxoro va Samarqand viloyatlari uchun 210 million AQSH dollari ajratilgan.
3.
Davlat-xususiy sheriklik (DXSh) – bu yo‘nalish hozircha sust rivojlangan
bo‘lsa-da, O‘zbekiston hukumatining DXSh qonunchiligini rivojlantirish bo‘yicha
chora-tadbirlari ushbu sohadagi xususiy sarmoyalarni jalb etishga zamin yaratmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
448
2181-
3187
Biroq moliyalashtirishda muammolar ham talaygina:
•
Ichimlik suvi uchun belgilangan tariflar past bo‘lib, xarajatlarni to‘liq
qoplamaydi.
•
Mahalliy hokimiyatlar va korxonalar arzon kredit yoki investitsiyalarni
jalb qilishda qiyinchiliklarga duch kelmoqda.
•
Loyihalarni boshqarishda shaffoflik yetishmasligi, moliyaviy va texnik
nazoratning sustligi loyihalarni cho‘zib yuboradi yoki mablag‘lar samarasiz sarflanadi.
•
Hududlarda malakali mutaxassislar yetishmasligi loyihalarning samarali
amalga oshirilishiga to‘sqinlik qiladi.
Muammoni hal qilish uchun quyidagi choralarni taklif etish mumkin:
•
Ijtimoiy adolatli tarif siyosatini joriy etish, ya’ni ehtiyojmand aholiga
subsidiya berilgan holda iqtisodiy jihatdan asoslangan tariflar belgilanishi.
•
Davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini rivojlantirish, bu orqali xususiy
sektorni rag‘batlantirish – soliq imtiyozlari, davlat kafolatlari, foiz stavkalarini
subsidiyalash.
•
Suv infratuzilmasini rivojlantirish fondi tashkil etish – ushbu fond davlat,
donorlar va xususiy investorlar mablag‘larini jamlaydi.
•
Moliyalashtirilayotgan loyihalar ustidan raqamli monitoring va shaffof
nazorat tizimlari joriy etilishi kerak.
Muvaffaqiyatli misollar mavjud:
•
Toshkent viloyatida Yaponiyaning JICA agentligi ishtirokida barpo
etilgan zamonaviy filtrlash tizimi yarim million aholiga toza suv yetkazmoqda.
•
Andijon viloyatida aqlli hisoblagichlar va onlayn to‘lov tizimi joriy
qilinib, suv yo‘qotilishi 30% ga kamaydi.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda aholining toza ichimlik suvi bilan to‘liq
ta’minlanishi uchun moliyalashtirish mexanizmlarini kengaytirish, sarmoya jalb qilish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
449
2181-
3187
va loyihalarning shaffofligini oshirish dolzarbdir. Faqat barqaror va samarali
moliyalashtirish orqaligina mamlakatda suv xavfsizligiga erishish mumkin bo‘ladi.
Aholini toza ichimlik suvi bilan ta’minlash borasidagi xalqaro tajriba shuni
ko‘rsatadiki, har bir davlat o‘zining iqtisodiy, ijtimoiy va tabiiy sharoitlariga mos
moliyalashtirish mexanizmlarini ishlab chiqqan. Masalan, Fransiyada suv ta’minoti
asosan davlat-xususiy sheriklik asosida tashkil etilgan bo‘lib, mahalliy hokimiyatlar
xususiy kompaniyalar bilan shartnoma asosida ishlaydi. Bu samara beradi, lekin narx
nazorati muhim hisoblanadi. Singapurda suv ta’minoti markazlashtirilgan bo‘lib,
davlat agentligi (PUB) narxlarni ijtimoiy jihatdan asoslangan tarzda belgilaydi – asosiy
ehtiyojlar subsidiyalanadi, ortiqcha iste’mol bozor narxida baholanadi. Bundan
tashqari, qayta ishlangan suvdan faol foydalaniladi. Chilida suv tizimi
xususiylashtirilgan, ammo kam ta’minlangan aholiga davlat subsidiyasi orqali yordam
ko‘rsatiladi, bu tariflarning ijtimoiy adolatli bo‘lishini ta’minlaydi. Hindistonda esa
xalqaro donorlar (Jahon banki, OTB va boshqalar) yirik loyihalarni moliyalashtiradi,
mikromoliyalashtirish orqali esa aholi suv ta’minoti texnologiyalarini xarid qilmoqda.
Mahalliy suv foydalanuvchilari qo‘mitalari orqali jamoatchilik nazorati yo‘lga
qo‘yilgan. Avstraliyada esa suv tariflari bozor mexanizmlari asosida belgilanadi,
infratuzilma rivoji uchun xususiy sarmoyalar keng jalb etiladi, suvni tejash
texnologiyalari keng qo‘llaniladi. Ushbu tajribalar shuni ko‘rsatadiki, muvaffaqiyatli
moliyalashtirish modeli – bu davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish, tarif siyosatini
ijtimoiy ehtiyojlarga moslashtirish, xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikda
ishlash va mahalliy ishtirokni ta’minlashdan iboratdir. O‘zbekiston shunday
yondashuvlardan unumli foydalanish orqali ichimlik suvi muammolarini samarali hal
qilishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–364-son qarori. (2023). Ichimlik
suv ta’minoti tizimini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida.
2.
Lutfulloyev, I. L., & Xo‘jayev, V. U. (2020).
Physalis angulata va Physalis
alkekengi o‘simliklari fitokimyoviy tarkibi
.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
450
2181-
3187
3.
Atamurodova, G. (2021).
Boshlang‘ich sinflarda talaffuz mashqlari va
zamonaviy ta’lim metodlari
.
4.
Global Water Partnership (2021).
Financing Water Security for Sustainable
Growth
.
5.
WHO & UNICEF (2021).
Joint Monitoring Programme for Water Supply:
Progress Report on SDG 6
6.
PUB Singapore. (2022).
Annual Report: Managing Water for All
.
